Кіріспе
Макс Хоркхаймер мен Теодор В. Адорноның 1947 жылғы "Ағарту диалектикасы" (Dialektik der Aufklärung) – Франкфурт мектебінің философтары Макс Хоркхаймер мен Теодор В. Адорно жазған философиялық және әлеуметтік сын еңбегі. 1947 жылы жарық көрген мәтін, авторлардың 1944 жылы "Философиялық фрагменттер" (Philosophische Fragmente) деген атпен достары мен әріптестері арасында таратқан мәтінінің қайта қаралып жаңартылған нұсқасы болып табылады. Критикалық теорияның негізгі еңбектерінің бірі – "Ағарту диалектикасы", Франкфурт мектебінің ағартушылықтың сәтсіздікке ұшырауына себеп болған әлеуметтік-психологиялық жағдайды зерттейді. Олардың пікірінше, оның сәтсіздігі фашизмнің, сталинизмнің, мәдениет индустриясының және жаппай тұтыну капитализмінің қалыптасуына әкелді. Ағартушылық уәделегендей адамзатты азат етудің орнына, олар керісінше – тоталитаризмге, жаңа түрдегі варварлыққа және әлеуметтік үстемдікке алып келді деп санайды. Адорноның "Ауторитарлық тұлға" (1950) және Франкфурт мектебінің мүшесі Герберт Маркузедің "Бір өлшемді адам" (1964) еңбектерімен бірге, бұл шығарма 20-ғасыр философиясы, социологиясы, мәдениеті және саясатына зор әсер етті, әсіресе 1960-1970 жылдардағы Жаңа солшыл қозғалысына үлкен шабыт берді.
Dialectic of Enlightenment (Dialektik der Aufklärung) is a work of philosophy and social criticism written by Frankfurt School philosophers Max Horkheimer and Theodor W. Adorno. The text, published in 1947, is a revised version of what the authors originally had circulated among friends and colleagues in 1944 under the title of Philosophical Fragments (Philosophische Fragmente). One of the core texts of critical theory, Dialectic of Enlightenment explores the socio psychological status quo that had been responsible for what the Frankfurt School considered the failure of the Enlightenment. They argue that its failure culminated in the rise of Fascism, Stalinism, the culture industry and mass consumer capitalism. Rather than liberating humanity as the Enlightenment had promised, they argue it had resulted in the opposite: in totalitarianism, and new forms of barbarism and social domination. Together with Adorno's The Authoritarian Personality (1950) and fellow Frankfurt School member Herbert Marcuse's One Dimensional Man (1964), it has had a major effect on 20th century philosophy, sociology, culture, and politics, especially inspiring the New Left of the 1960s and 1970s.
Тарихи контекст
2002 жылғы басылымның 1969 жылғы алғы сөзінде Хоркхаймер мен Адорно түпнұсқаның «Ұлттық социалистік террордың соңы көрініп тұрған кезде» жазылғандығын жазды. Жаңа сыншыл теорияның ерекшеліктерінің бірі, Адорно мен Хоркхаймер оны «Ағарту диалектикасында» өрнектеуге тырысқандай, әлеуметтік үстемдіктің түпкі көзі немесе негізі туралы белгілі бір екіұштылық. Адорно мен Хоркхаймер үшін (экономист Фридрих Поллоктың ұлттық социализм туралы тезисіне сүйеніп), экономикаға мемлекеттік араласу капитализмдегі «өндірістік қатынастар» мен «қоғамның материалдық өндірістік күштерінің» арасындағы шиеленісті тиімді жойды, бұл шиеленістік дәстүрлі теорияға сәйкес капитализмдегі негізгі қарама-қайшылықты құрады. Нарық (тауарларды бөлудің «ішкі сезімсіз» механизмі ретінде) орталықтандырылған жоспарлаумен алмастырылды. Адорно мен Хоркхаймер үшін бұл дәстүрлі сын теориясына сәйкес, үстемдіктің көзі болған қарама-қайшылықтың жоқтығында үстемдіктің көрінетін тұрақтылығын қалай түсіндіру керектігін көтерді. Хоркхаймер мен Адорноның позитивизмді сынға алуы тым кең деп сынға алынды; олар әсіресе Людвиг Витгенштейнді тек оның «Логика-философиялық трактаты» басылып шыққан кезде ғана позитивист ретінде түсіндіргені үшін сынға алынды, оның кейінгі еңбектері емес, және позитивизмді талдау философиясының ішінен сынға алмағаны үшін. Бұл тарихын сипаттау үшін Хоркхаймер мен Адорно көптеген материалдарды, соның ішінде Маркстың ерте жазбаларында қамтылған философиялық антропологияны, «еңбек» ұғымына негізделген; Ницшенің мораль генеалогиясы және билікке деген ерік-жігерден бас тарту арқылы ар-ожданның пайда болуы; Фрейдтің «Тотем және табу» еңбегіндегі алғашқы атаны өлтіруде өркениет пен заңның пайда болуы туралы есебі; және примитивті қоғамдардағы сиқыр мен ырым-жырымдар туралы этнологиялық зерттеу; сондай-ақ мифтік сын, филология және әдебиеттік талдау қолданды. Теодор Адорно мен Макс Хоркхаймер антисемитизм – бұл ағартушылық жобаның сәтсіздігінен және буржуазиялық қоғамның туындайтын қарама-қайшылықтарынан туындайтын терең тамырланған, иррационалды құбылыс деп санайды. Олардың пікірінше, еврейлер жалпы адамзат үшін күнәнің құрбандық қасы болып табылады, оған жеке адамдар мен қоғамдар өздерінің ең терең қорқыныштарын, уайымдарын және невроздарын жобалайды. Олардың талдауларына сәйкес, қазіргі заманғы өмірдің күрделі және жиі қарама-қайшылықты табиғаты шеттену, күшсіздік және психологиялық қиындық сезімін тудырады. Адамдар осы сезімдермен тікелей бетпе-бет келе алмай, оларды сыртқа шығару үшін, өздерінің проблемалары үшін кінәлі «басқа біреуді» анықтауға тырысады. Еврейлер, тарихи маргиналды мәртебесімен және қазіргі заманның бұзатын күштерімен байланысты, осы жобалаудың идеалды нысанасына айналады. Бұл біртекті мәдени өнімдер бұқаралық қоғамды мойынсұнушылыққа және пассивтілікке итермелеу үшін қолданылады. Радионың пайда болуымен бұқаралық ақпарат құралдары тыңдаушыға телефонмен болғандай жауап беру механизмін беруге мүмкіндік бермейді. Оның орнына тыңдаушылар енді субъект емес, «түрлі станциялардың бірдей бағдарламаларын қабылдап, авторитарлық тәсілмен әрекет етеді». Ағартушылық пен тоталитаризмді Маркиз де Садтың шығармаларымен байланыстыра отырып, әсіресе «Жюльетта» романындағы II экскурсияда, мәтін сексуалдылық тарихшысы Элисон Мур талқылағандай, садомазохистік құштарлықтарды патологиялық тұрғыдан қарастыруға ықпал етеді.
Басылымдар
Бұл кітап алғаш рет 1944 жылы Нью-Йоркте, он жыл бұрын Франкфурт-на-Майнеден көшіп келген Әлеуметтік зерттеулер институты тарапынан "Philosophische Fragmente" деген атпен жарияланды. 1947 жылы "Dialektik der Aufklärung" деген атпен қайта қаралып, Амстердамда Querido баспасынан шықты. 1969 жылы Франкфуртта С. Фишер баспасы авторлардың жаңа алғы сөзімен қайта басылды. Кітаптың екі ағылшын тіліне аудармасы бар: біріншісі Джон Камминг жасаған (Нью-Йорк: Herder and Herder, 1972; Verso баспасы 1979 жылдан бастап қайта басылымдарда авторлардың есімдерінің ретін өзгертеді), ал екіншісі Эдмунд Джефкотт жасаған, ол Хоркхаймердің жинақталған еңбектерінен алынған түпнұсқа мәтінге негізделген (Станфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2002).