Кіріспе

Неміс полиматы (1880–1936)

Освальд Арнольд Готтфрид Шпенглер (; 29 мамыр 1880 – 8 мамыр 1936) – неміс полиматы, оның қызығушылықтары тарих, философия, математика, ғылым және өнерді, сондай-ақ олардың оның табиғи тарих теориясымен байланысын қамтиды. Ол 1918 және 1922 жылдары жарық көрген «Батыстың құлдырауы» (Der Untergang des Abendlandes) атты екі томдық еңбегімен әйгілі. Шпенглердің тарих моделі адам мәдениеттері мен өркениеттерін биологиялық организмдерге ұқсас деп санайды, олардың әрқайсысының өмір сүру мерзімі шектеулі, болжамды және алдын ала анықталған. Шпенглер 2000 жыл шамасында Батыс өркениетінің соңғы құлдырауына дейін 200 жыл кесаризм (үкіметтің атқару билігінің конституциялық емес билігі) орнатып, өлім алдындағы қиын кезеңге кіретінін болжады. Шпенглер неміс ұлтшылы және республикалық жүйені сынаған, Ваймар дәуіріндегі консервативті революцияның көрнекті өкілі болды. Нацистер оның жазбаларын өз идеологияларын «құрметті тектілікпен» қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырды, бірақ Шпенглер кейіннен нацизмді оның шамадан тыс нәсілшілдік элементтері үшін сынады. Ол Бенито Муссолиниді және Cecil Rhodes сияқты кәсіпкерлерді Батыс мәдениетінің болашақ Цезарьдарының мысалдары ретінде қарастырды, сондай-ақ Муссолинидің отаршылдық әрекеттеріне көңілі толмады.

Жас шағы мен отбасы

Освальд Арнольд Готфрид Шпенглер 1880 жылғы 29 мамырда Бранкенбургте, Брансвик герцогтығында, Германия империясында, Бернхард Шпенглердің (1844–1901) және Паулин Шпенглердің (1840–1910) тұңғыш баласы, өнерге бейім отбасының ұрпағы, Грантзовтың ұрпағы ретінде дүниеге келді. Осуалдтың ағасы 1879 жылы анасы ауыр кір жуатын себетті жылжытуға тырысқанда мерзімінен бұрын дүниеге келді және үш апталық шала жасында қайтыс болды. Осуалд ағасының өлімінен он ай кейін дүниеге келді. Оның кіші әпкелері – Адель (1881–1917), Гертруд (1882–1957) және Хильдегард (1885–1942). Осуалдтың әкесінің әкесі, Теодор Шпенглер (1806–1876), Альтенбракта металлургия инспекторы (Hütteninspektor) болған. Шпенглердің анасының бабасы Фридрих Вильгельм Грантзов Берлинде тігіншінің шәкірті болған. Оның Браншен Мозес (1769–1849) есімді еврей әйелінен некеден тыс үш баласы болды, кейін ол оған үйленді. 1799 жылғы 26 мамырда үйленуден аз бұрын Мозес Иоанна Элизабет Анспахин болып суға батырылды; тегі оның туған жері – Анспахтан алынды. Ол кезде оның ата-анасы, Ибраһим мен Раиль Мозес, қайтыс болған еді. Олардың тағы бес баласы болды. Грантзовтар сияқты Паулин да богемиялық мінезге ие болды және Бернхард Шпенглерге үйленер алдында биші әпкелерімен гастрольдік сапарларда болып жүрді. Сырт келбеті жағынан ол тоқпақ болған. Оның мінезі, Осуалдқа мұра болып қалған, көңілсіз, ашушаң және күңкілдеу болды.

Білім

Он жасында Освальдтың отбасы университет қаласы – Галлеге көшіп келді. Мұнда ол жергілікті гимназияда (академиялық бағыттағы орта мектепте) классикалық білім алып, грек, латын, математика және ғылымдарды оқыды. Осы жерде ол өнерге деген құштарлығын дамытты, әсіресе поэзия, драма және музыкаға, сондай-ақ Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Фридрих Ницше идеяларының ықпалына ішкі тілек білдірді. 17 жасында "Монтесума" атты драма жазды. 1901 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Шпенглер бірнеше университеттерге (Мюнхен, Берлин және Галле) жеке студент ретінде оқуға түсті. Оның оқуы бағытталмаған еді. 1903 жылы ол Гераклит тақырыбындағы докторлық диссертациясын – "Гераклиттік философияның негізгі метафизикалық ойы" (Der metaphysische Grundgedanke der heraklitischen Philosophie) деп аталып, Алоис Рильдің жетекшілігімен жеткіліксіз сілтемелер салдарынан қорғай алмады. Ол докторлық емтиханды қайта тапсырып, 1904 жылдың 6 сәуірінде Галле университетінен доктор ғылымын алды. 1904 жылдың желтоқсанында ол жоғары мектеп мұғалімі болу үшін қажетті екінші диссертация (Staatsexamensarbeit) жаза бастады. Бұл "Жануарлар әлемінің жоғары деңгейлерінде көру мүшесінің дамуы" (Die Entwicklung des Sehorgans bei den Hauptstufen des Tierreiches) деп аталды, аталған мәтін қазір жоғалып кеткен. Ол мақұлданды және ол мұғалімдік куәлігін алды. 1905 жылы Шпенглер нервтік құлауға ұшырады.

Мансап

Шпенглер қысқа уақыт бойы Саарбрюккенде, содан кейін Дюссельдорфта мұғалім болып қызмет етті. 1908 жылдан 1911 жылға дейін Гамбургтегі гимназияда (Realgymnasium) жұмыс істеді, онда ғылым, неміс тарихы және математика пәндерін оқытты. Өмірбаясын жазғандар оның мұғалімдік өмірінде ерекше оқиғалар болмағанын айтады. 1911 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Мюнхенге көшіп келді және қалған өмірін осы қалада өткізді. Ол шағын мұрасының есебінен қарапайым өмір сүрді, көбінесе оқшауланды. Шпенглер өте шектеулі қаражатпен күн көріп, жалғыздыққа бейім болды. Оның кітабы болған жоқ, қосымша табыс табу үшін жеке сабақтар берді немесе журналдарға мақалалар жазды. Жүрек ауруына байланысты Шпенглер әскери қызметтен босатылды. Соғыс кезінде оның мұрасы қол келмейтін болды, себебі ол шетелде инвестицияланған еді, сондықтан ол осы кезеңде нағыз кедейлікте өмір сүрді. Ол "Батыстың құлдырауы" атты алғашқы томын жазуға кіріскенде, Еуропадағы Германияға назар аударуды жоспарлаған. Алайда, 1911 жылғы Агадир дағдарысы оған терең әсер етті, сондықтан зерттеу аясын кеңейтті. Шпенглердің сөзіне сүйенсек, кітап 1914 жылы аяқталды, бірақ алғашқы басылымы 1918 жылдың жазында, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында жарық көрді. Шпенглер Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдар туралы былай деп жазды:

Сол кезде маған дүниежүзілік соғыс жақын және тарихи дағдарыстың қажетті сыртқы көрінісі болып көрінді, менің мақсатым оны алдыңғы ғасырлардың рухын зерттеу арқылы түсіну болды. Содан кейін мен қазіргі заманды – жақындап келе жатқан дүниежүзілік соғысты – мүлдем басқаша қабылдадым. Бұл ұлттық сезімдерге, жекелеген ықпалдарға немесе экономикалық тенденцияларға байланысты кездейсоқ фактілердің жиынтығы емес, оның орны жүздеген жылдар бұрын белгіленген, белгілі бір шеңбердегі үлкен тарихи организмдегі тарихи кезеңнің өзгеруі болды. "Батыстың құлдырауы" кітабының бірінші томы жарық көрген кезде, ол үлкен сәттілікке ие болды. Шпенглер бірден танымал болды. Версаль келісімінің (1919) ұлттық намысын қорлауы, содан кейін 1923 жылғы экономикалық дағдарыс және гиперинфляция Шпенглердің дұрыс екенін көрсетті. "Құлдырау" немістерге олардың төмендеуіне себеп – әлемдік тарихи процестер екенін түсіндіруге көмектесті. Кітап Германиядан тыс жерлерде де кең танылды және 1919 жылға қарай бірнеше тілге аударылды. "Құлдырау" кітабының екінші томы 1922 жылы жарық көрді. Екінші томда Шпенглер неміс социализмінің марксизмнен ерекшеленетінін, оның дәстүрлі неміс консерватизмімен үйлесетінін айтты. Шпенглер Геттинген университетінің философия профессоры қызметін қабылдаудан бас тартты, себебі оған жазуға көбірек уақыт керек болды. Кітапты оқымағандар да оны талқылады. Тарихшылар оның ғылыми емес көзқарасына наразылық білдірді. Романшы Томас Манн Шпенглердің кітабын алғаш рет Шопенгауэрді оқығанмен салыстырды. Академиктер оны әртүрлі бағалады. Әлеуметтанушы Макс Вебер Шпенглерді "өте тапқыр және білімді дилетант" деп сипаттады, ал философ Карл Поппер оның тезисін "мағынасыз" деп атады. "Құлдырау" кітабының екі томы да 1926 жылы Альфред А. Кнопф баспасынан ағылшын тілінде жарық көрді.

Салдары

1924 жылы әлеуметтік-экономикалық құлпыру мен гиперинфляциядан кейін Шпенглер Рейхсвер генералы Ханс фон Зеектті ел басшысы етіп әкелу үшін саясатқа қадам басты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Шпенглердің практикалық саясатта тиімді еместігін көрсетті. 1928 жылы «Time» журналы «Еуропаның құлдырауы» кітабының екінші томына шолу жасап, 1920-ші жылдарда Шпенглер идеяларының зор күші мен қозғаған дау-дамайлар туралы былай деп жазды: «Бірнеше жыл бұрын Германияда «Еуропаның құлдырауы» кітабының бірінші томы жарық көрген кезде, мыңдаған данасы сатылды. Еуропаның қауыртты ойлауы Шпенглермен бірден толып кетті. Шпенглершілдік – сансыз шәкірттердің қаламдарынан шарықтады. Шпенглерді оқу, оған көңіл бөлу немесе қарсы тұру – міндетті мәселе болды. Қазір де солай». 1931 жылы ол «Адам және техника» атты еңбегін жариялады, онда технология мен индустриализмнің мәдениетке қауіпті екені ескертілді. Ол батыс технологиясының жауыз «түсті нәсілдерге» таралу бейімділігіне ерекше назар салды, олар кейіннен осы қаруды Батысқа қарсы қолданар еді. Кітап индустриализмге қарсы көзқарасы үшін жақсы қабылдамады. Осы кітапта Шпенглердің «Оптимизм – әлсіздік» деген атақты сөзі бар. 1932 жылы Гитлерге Гинденбургке қарсы дауыс берген Шпенглер фюрерді жасанды санады. 1933 жылы Гитлермен кездесіп, ұзақ әңгімелескен соң, Германияға «қаһармандық тенордың» емес, «нағыз батырдың» қажет екенін айтты. Ол Альфред Розенбергпен ашық пікір таласып, фюрерге қатысты пессимизм мен пікірлері оқшаулану мен үнсіздікке әкелді. Иосиф Геббельстің қоғамдық сөз сөйлеу ұсыныстарын да қабылдамады. Алайда Шпенглер сол жылы неміс академиясының мүшесі атанды. 1934 жылы жарық көрген «Шешім сәті» кітабы бестселлер болды, бірақ кейіннен ұлттық социализмді сынағандықтан тыйым салынды. Шпенглердің либерализмге сынды ұстанымы нацистерге ұнады, бірақ олардың биологиялық идеологиясымен және антисемитизмімен келіспеді. Расалық мистика оның дүниетанымында маңызды рөл атқарғанмен, Шпенглер нацистер мен олардың замандастары ұстанған расалық теорияларды әрқашан ашық сынады және Гитлер билікке келгеннен кейін де өз көзқарасын өзгертуге ниеті болмады. Неміс ұлтшылы болғанымен, Шпенглер нацистерді тым тар немісшіл деп санады, және басқа халықтарға қарсы күресті жетектеуге лайықты батыстық емес деп есептеді. Кітап сонымен қатар Батыс өркениетінің құлай қаупі бар дүниежүзілік соғыс басталатыны туралы ескертіп, Германиядағы Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы тарапынан тыйым салынғанға дейін шетелде кеңінен таратылды. «Time» журналы «Шешім сәті» кітабына шолу жасай келе, Шпенглердің халықаралық деңгейдегі айтысшы ретіндегі танымалдылығын атап өтті, «Освальд Шпенглер сөйлегенде, көптеген батыстықтар тыңдау үшін тоқтайды» деп жазды. Шолу кітапты «күшті жазу стилін ұнататын оқырмандарға» ұсынды, олар «Шпенглердің қатал афоризмдерімен және пессимистік болжамдарымен кері кеткенін сезінуге қуаншақ болады».

Кейінгі өмір және өлім

1933 жылы 13 қазанда Шпенглер неміс академиясының жүз сенаторының бірі атанды. Шпенглер өмірінің соңғы жылдарын Мюнхенде Бетховенді тыңдап, Мольер мен Шекспирді оқып, бірнеше мың кітап сатып алып, ежелгі түрік, парсы және үнді қаруларын жинаумен өткізді. Ол Гарц тауына және Италияға ара-тура сапарлар жасады. Шпенглер 1936 жылы 8 мамырда Мюнхенде 55 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Әсерлер

"Батыстың құлдырауы" кітабының кіріспесінде Шпенглер өзінің ең басты ықпалы ретінде Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Фридрих Ницшені атайды. Әсіресе, Гётенің тіршілік күші туралы ілімі мен Ницшенің мәдени сын-ескертулері оның еңбектерінде ерекше аталып өтеді. Мен өзіме ең көп қарызды болғандардың есімдерін қайта атауға шақырылып отырмын: Гёте мен Ницше. Гёте маған әдіс-тәсіл берді, ал Ницше – сұрақ қою қабілетін. Шпенглер неміс тарихшысы Эдуард Мейер ұсынған әлемдік тарихтың жалпылама және айналымдық тұжырымына да ықпалтанды. Өркениеттердің тірі жандар сияқты эволюциялық жолмен дамуына сенім, классикалық антикалық дәуірге дейін жетеді, бірақ бұл ойшылдардың – Үлкен Катон, Цицерон, Сенека, Флорус, Аммиан Марцеллин және кейінірек Франсис Бэконның – Шпенглерге қаншалықты әсер еткенін анықтау қиын, олар түрлі империяларды биологиялық аналогиялар арқылы салыстырған.

Пруссиялық және социалистік (1919)

1919 жылдың соңында Шпенглер «Пруссиялық және социализм» (Preußentum und Sozialismus) атты эссе жариялады, ол «Батыстың құлдырауы» кітабының екінші томына дайындалған жазбаларға негізделген. Онда ол неміс социализмінің ағылшын социализмінен гөрі дұрыс социализм екенін айтады. Оның пікірінше, нағыз социализмде «ұлттық» рух күштірек болуы керек. Шпенглердің сөзіне қарағанда, Батыс өзінің соңғы бірнеше ғасырын кесарьдік социализм аясында өткізеді, онда диктатордың басшылығымен барлық адамдар үйлесімді және бақытты бірлікке бірігеді, дәл сияқты оркестр дирижердің арқасында үйлесімді дыбысқа толы болады. Кейбір жақындағы сыншылар, мысалы, Ишай Ланда, «пруссиялық социализмнің» капиталистік белгілері бар екенін айтады. Шпенглер еңбек тақымын қысқартуға (оны «марксизмнің социалистік емес белгісі» деп есептейді), кәсіподақтарға («еңбекақы большевизмі» – Шпенглердің терминімен), байларға салық салуға немесе прогрессивті салық салуға («құрғақ большевизм»), жұмыс күнін қысқартуға (жұмыскерлердің тіпті сенбі күні де жұмыс істеуі керек деп санайды), сондай-ақ ауру, қарттық, жазатайым оқиғалар немесе жұмыссыздыққа қарсы мемлекеттік сақтандырудың кез келген түріне қатысты өзін қатаң қарсы деп жариялайды. Оның жазбаларының маңызды бөлігі нацистік партия идеологиясына енгізілді. Осы себепті, олар Батыс мәдениетіне бейімделе алмады және Еуропа үшін жат элементтерге айналды. «Батыстың құлдырауы» еңбегінде ол бұл үлгінің барлық өркениеттерге тән екенін түсіндіреді: ежелгі еврейлердің Рим империясының соңғы кезеңіндегі цинизмге бой алған, дінсіз римдіктерге қарағандай, бүгінгі батыстықтар еврейлерге солай қарайды. Александр Бейн Шпенглердің осы сипаттамалары 2-ші дүниежүзілік соғысқа дейінгі неміс ортасында еврейлерге қатысты стереотиптерді күшейтуге үлкен үлес қосқанын айтады. Шпенглер нацистік антисемитизмді өзін-өзі жеңіске жеңіліс деп санады және нәсіл мен мәдениетке этнологиялық тұрғыдан қарады. Кэролл Куигли және Сэмюэл П. Хантингтон да осы пікірді қолдайды. Басқаларына фашистік идеологтар Фрэнсис Паркер Йоки мен Освальд Мосли кіреді. Джон Кальверт Освальд Шпенглердің Батыс өркениетін сынауы исламистер арасында әлі де танымал екенін атап өтеді.

Шығармалары

, 2 том. – Батыстың құлдырауы; Гельмут Вернердің қысқартылған басылымы (tr. К. Ф. Аткинсон аударған). "Мәдениеттің стильдік үлгілері туралы". Талкотт Парсонс редакциясымен, Қоғам теориясы, 2 том, Гленконың еркін баспасөзі, 1961. Преусентум және социализм, 1920, 1922 жылы C. F. Аткинсон аударған "Пруссизм және социализм". Пессимизм?, Г. Стилке, 1921. Неубау дес дейтшн рейхс, 1924. "Революция аяқталған жоқ", 1924. "Германия жастарының саяси міндеттері"; 1924 жылдың 26 ақпанында Вюрцбургтегі неміс өнерінің жоғары мектебі алдында сөйлеген сөз, 1925. Der Mensch und die Technik, 1931 (Адам және техника: өмір философиясына үлес, tr. К. Ф. Аткинсон, Кнопф, 1932). Politische Schriften, 1932. Jahre der Entscheidung, 1934 (Шешім сағаты, tr. К. Ф. Аткинсон) (Шешімнің сәті). Reden und Aufsätze, 1937 (Хильдегард Корнхардт редакциясымен) – Таңдалған эсселер (Дональд О. Уайт аударған). Gedanken, шамамен 1941 (Хильдегард Корнхардт редакциясымен) – Афоризмдер (Жизела Кох Весер О’Брайен аударған). Briefe, 1913–1936, 1963 [Освальд Шпенглердің хаттары, 1913–1936] (A. Хелпс редакциясы және аудармасы). Urfragen; Fragmente aus dem Nachlass, 1965 (Антон Мирко Коктанек пен Манфред Шрётер редакциясымен). Frühzeit der Weltgeschichte: Fragmente aus dem Nachlass, 1966 (A. M. Коктанек пен Манфред Шрётер редакциясымен). Освальд Шпенглер мен Вольфганг Э. Грёгер арасындағы хат алмасу. Über russische Literatur, Zeitgeschichte und soziale Fragen, 1987 (Ксения Вернер редакциясымен).