Кіріспе

Шығыс мәдениетін еліктеу немесе бейнелеу

Өнер тарихында, әдебиетте және мәдени зерттеулерде ориентализм – батыс әлемінің жазушылары, дизайнерлері мен суретшілерінің Шығыс әлемінің (немесе "Ориенттің") қырларын еліктеуі немесе бейнелеуі. Шығыстық сурет салу, әсіресе Таяу Шығыс бейнелері, 19 ғасырдағы академиялық өнердің маңызды салаларының бірі болды, ал Батыс әдебиеті де шығыс тақырыптарына ұқсас қызығушылықтан әсер алды. 1978 жылы Эдвард Саидтың "Ориентализм" еңбегі жарық көргеннен кейін, көптеген академиялық пікірсайыстарда "Ориентализм" термині Орта Шығыс, Азия және Солтүстік Африка қоғамдарына қатысты батыстың жоғарыдан қараушылық көзқарасын білдіру үшін қолданыла бастады. Саидтың талдауынша, "Батыс" осы қоғамдарды өзгермейтін және дамымаған деп есептейді, соның салдарынан империялық биліктің мүддесі үшін зерттеуге, бейнелеуге және қайта жаңғыртуға болатын Шығыс мәдениетінің бейнесін құрайды. Саидтың пікірінше, мұндай жалған бейнелеудің ішінде батыс қоғамының дамыған, рационалды, икемді және жоғары тұрған деген түсінік жатыр. Бұл "Батыс қиялына" Шығыс мәдениеттері мен халқының батыс өркениеті үшін тартымды да, қауіпті де көрінуіне мүмкіндік береді.

Этимология

Ориентализм – батысқа қатысты және батысқа қарсы шығыс; тиісінше, Шығыс және Батыс. "Ориент" сөзі орта француз тілінен "orient" деген атаумен ағылшын тіліне енген. Латын тіліндегі "Oriēns" сөзінің түбірі мыналарды білдіреді: әлемнің шығыс бөлігі; күн туатын аспан; шығыс; шығыс күні және т.б. Алайда, географиялық термин ретінде оның мағынасы өзгерді. 1375 жылы Джеффри Чосер "Монахтың әңгімесінде" былай жазды: "Олар көптеген үлкен мемлекеттерді / Шығыста, көптеген әдемі қалаларды жеңіп алды". "Ориент" термині Жерорта теңізінен шығысқа қарай және Оңтүстік Еуропаға орналасқан елдерді білдіреді. "Қорқыныш орнына" (1952) еңбегінде Анеурин Беван Шығыс Азияны қамтитын, Шығыстың кеңейтілген мағынасын қолданды: "Батыс идеяларының ықпалымен Шығыстың оянуы". Эдвард Саид Ориентализмнің "Батыстың саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік үстемдігін, отаршылдық дәуірде ғана емес, қазіргі заманда да қамтамасыз ететінін" айтты.

Өнер

Көркемдік тарихта «Ориентализм» термині көбінесе 19 ғасырдағы Батыс суретшілерінің туындыларын білдіреді, олар Батыс Азияға жасаған саяхаттарының нәтижесінде шығыс тақырыптарына маманданған. Сол кезде суретшілер мен ғалымдар «шығыстанушылар» деп аталды, әсіресе Францияда, онда сурет сыншысы Жюль Антуан Кастагнари «шығысшылдық» терминін жеңілтек пайдалануды танымал етті. Мұндай стильдегі бейнелеу өнеріне қоғам тарапынан деген сындарға қарамастан, 1893 жылы француздық шығыстанушы суретшілер қоғамы құрылды, оның құрметті президенті Жан Леон Жером болды. Ал Ұлыбританияда «ориенталист» термині «суретшіні» білдірді. Француз шығыс суретшілері қоғамының құрылуы 19 ғасырдың соңында суретшілердің санасын өзгертті, себебі суретшілер енді өздерін ерекше өнер қозғалысының бір бөлігі деп санады. Өнер қозғалысы ретінде шығыстық сурет салу көбінесе 19 ғасыр академиялық өнерінің көптеген салаларының бірі ретінде қарастырылады. Дегенмен, шығыстық өнердің әртүрлі стильдері кездесетін. Өнер тарихшылары шығыстық суретшілердің екі негізгі түрін бөліп қарастырады: олар көрген нәрсені мұқият суреттеген реалистер және студиядан шықпай шығыс көріністерін қиялдағандар. Француз суретшілері Эжен Делакруа (1798–1863) және Жан Леон Жером (1824–1904) шығыстық қозғалыстың жетекші тұлғалары ретінде кеңінен танылған.

Шығыс зерттеулері

XVIII-XIX ғасырларда шығыс тілдері мен әдебиеттері саласында маманданған ғалымдарды "шығыстанушы" деп атаған. Олардың қатарында Шығыс Үндістан компаниясының қызметкерлері де болды, олар араб, үнді және ислам мәдениеттерін Еуропа мәдениеттерімен бірдей деңгейде зерттеу қажет деп сақтаған. Мұндай ғалымдардың бірі – филолог Уильям Джонс, оның үнді-еуропа тілдерін зерттеуі қазіргі филология ғылымын қалыптастырды. Компанияның Үндістандағы билігі 1820 жылдарға дейін үндістермен жақсы қарым-қатынас орнату және сақтау үшін шығыстануды қолдады, бірақ Томас Бэбингтон Маколей және Джон Стюарт Милл сияқты "англицистердің" ықпалымен батыс үлгісіндегі білім беру кеңінен таратыла бастады. Сонымен қатар, 19-20 ғасырларда британдық және неміс ғалымдары арасында хевраизм және еврей тану зерттеулері де танымал болды. Таяу және Қиыр Шығыс мәдениеттерін қамтитын шығыстану ғылымының академиялық саласы кейіннен Азия және Таяу Шығыс зерттеулері салаларына бөлінді.

Эдвард Саид

Өзінің "Ориентализм" (1978) атты кітабында мәдениет сыншысы Эдвард Саид ориентализм терминін 18-19 ғасырлардағы еуропалық империализмнің мәдени көзқарастарымен қалыптасқан Шығыс әлемінің сырттан келген, әділ емес түсіндірмелерінің – академиялық және көркемдік сипаттағы кең таралған Батыс дәстүрін сипаттау үшін қайта анықтады. Ориентализм тезисі Антонио Грамшидің мәдени гегемония теориясын және Мишель Фуконың дискурс теориясын (білім мен билік арақатынасы) Шығыс зерттеулерінің ғылыми дәстүрін сынға алу үшін дамытады. Саид араб-ислам мәдениеттерін сырттан түсіндіру дәстүрін жалғастырған қазіргі ғалымдарды, әсіресе Бернард Льюис пен Фуад Аджамиді сынға алды. Сонымен қатар, Саид "өкілдік идеясы театрлық сипатта: Шығыс – бүкіл Шығыс шектелген сахна", ал білімді шығыстанушылардың тақырыбы "Шығыстың өзі емес, Шығыс Батыс оқырмандарына таныс болғандықтан, олар үшін кем қорқынышты" екенін айтты. Академияда "Ориентализм" (1978) кітабы отаршылдықтан кейінгі мәдени зерттеулердің негізгі мәтініне айналды. Басқа ғалымдар шығыстық суреттерді миф және қиял ретінде бейнелейді, олар көбінесе шындықпен сәйкес келмейді. Ислам әлемінде де сындық көзқарас қалыптасқан. 2002 жылы Сауд Арабиясында ғана 200-ге жуық кітап пен 2000-ға жуық мақала жазылған, олар шығыстық ілімді талқылайды.

Еуропалық сәулет және дизайн

Мореск стилі – Ренессанс кезеңінің өрнегі, 15 ғасырдың соңында басталып, кітап мұқабасын дайындау сияқты кейбір жұмыстарда бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан исламдық арабескенің еуропалық бейімделуі. Үнді субконтинентінен алынған мотивтерді ерте архитектуралық қолданыс Индо-Сарацендік жаңғыру архитектурасы деп аталады. Оның ең алғашқы мысалы – Лондонның Гилдхолл ғимаратының фасады (1788–1789 жж.). Бұл стиль батыста Уильям Ходжестің және Уильям мен Томас Дэниелдің 1795 жылдан бастап Үндістан көріністерін жариялағаннан кейін кеңірек танылды. «Хинду» архитектурасының мысалдары – Бенгалиядан оралған бай адам үшін салынған Глостерширдегі Сезинкотт үйі (шамамен 1805 ж.) және Брайтон қаласындағы Корольдік павильон. Түркілік стиль 15 ғасырдың соңында басталып, кем дегенде 18 ғасырға дейін сақталды. Ол декоративтік өнерде «түрік» стильдерін пайдалануды, кейде түрік киімдерін киюді және Осман империясын бейнелейтін өнерге қызығушылықты қамтыды. Османдықтармен дәстүрлі сауда байланысын жасайтын Венеция оның алғашқы орталығы болды, ал 18 ғасырда Франция көшбасшылыққа ие болды. Chinoiserie – Батыс Еуропадағы қытайлық тақырыптарға байланысты сән, ол 17 ғасырдың соңында басталып, әсіресе Рококо Chinoiserie (шамамен 1740–1770 жж.) кезеңінде ең жоғары деңгейге жетті. Ренессанс кезеңінен бастап 18 ғасырға дейін батыс дизайнерлері қытай керамикасының техникалық жетістіктерін толыққанды еліктеуге тырысты, бірақ толыққанды нәтижеге жете алмады. Chinoiserie-нің алғашқы белгілері 17 ғасырда Шығыс Үндістан компаниялары белсенді болған елдерде пайда болды: Англия (Шығыс Үндістан компаниясы), Дания (Дания Шығыс Үндістан компаниясы), Нидерланды (Голландия Шығыс Үндістан компаниясы) және Франция (Француз Шығыс Үндістан компаниясы). Делфт және басқа голланд қалаларында жасалған қалайымен жалатылған қыш ыдыстар 17 ғасырдың басынан бастап Мин дәуірінің көк және ақ фарфорын үлгі етіп алды. Мейссен және басқа да нағыз фарфор орталықтарында жасалған ерте керамикалық бұйымдар ыдыс-аяқ, вазалар және шай жиынтықтары үшін қытай пішіндерін еліктеді (Қытай экспорттық фарфорына қараңыз). «Қытай дәміне» сәйкес келетін демалыс павильондары барокко және рококо дәуірінің соңғы кезеңіндегі неміс сарайларының ресми бақтарында және Мадридке жақын Аранхуэстегі плиткалық панельдерде пайда болды. Томас Чиппендейлдің магонидан жасалған шай үстелдері мен қытай шкафтары әсіресе ажурлы өрнектермен және қоршаулармен безендірілген (1753–1770 жж.). Ертедегі Шың ғалымдарының жиһаздарына жасалған құрмет те табиғи түрде пайда болды, ал тан орта грузиндік үстелге және ағылшын джентльмендеріне де, қытай ғалымдарына да лайықты төрт тіреуішті креслоларға айналды. Қытайлық дизайн принциптерінің барлық бейімделуі «chinoiserie» деп атала бермейді. Chinoiserie құрамына лак және боялған қалайы (tôle) ыдыстардың жапондықтарды еліктейтін имитациялары, парақтардағы ерте боялған обоилар, керамикалық мүсіндер мен үстел әшекейлері кірді. Шағын пагодалар шамырандарда, ал толық өлшемді пагодалар бақтарда пайда болды. Кьюде Уильям Чемберс жобалаған керемет Ұлы Пагода бар. Штутгарттағы Вильгельма (1846) – маврлық жаңғыру архитектурасының мысалы. Суретші Фредерик Лейтон үшін салынған Лейтон үйінің фасады дәстүрлі болғанымен, ішкі жағы араб стилінде жасалған, онда түпнұсқа исламдық плиткалар және басқа да элементтер, сондай-ақ Викториялық шығыстану жұмыстары бар. 1860 жылдан кейін ukiyo-e импортының арқасында пайда болған жапондық стиль батыс өнеріне маңызды әсер етті. Атап айтқанда, Клод Моне және Эдгар Дега сияқты көптеген француз суретшілері жапон стилінен шабыт алды. Францияда жұмыс істеген американдық суретші Мэри Кассат өзінің суреттерінде жапондық гравюралардың біріктірілген үлгілерінің элементтерін, жалпақ жазықтығын және ауыспалы перспективасын пайдаланды. Джеймс Эбботт МакНилл Уистлердің «Павлин бөлмесі» картинасы жапондық дәстүрдің қандай аспектілерін қолданғанын көрсетті және ол жанрдың ең үздік туындыларының бірі болып табылады. Калифорниялық сәулетшілер Грин мен Грин Гэмбл үйі мен басқа да ғимараттардың дизайнында жапондық элементтерден шабыт алды. Мысырлық жаңғыру архитектурасы 19 ғасырдың басында және ортасында танымал болды және 20 ғасырдың басында шағын стиль ретінде жалғасты. Маврлық жаңғыру архитектурасы 19 ғасырдың басында неміс мемлекеттерінде басталды және әсіресе синагогалар салу үшін танымал болды. Индо-Сарацендік жаңғыру архитектурасы – 19 ғасырдың соңында Британдық Радж кезеңінде пайда болған жанр.

Шығыстық өнер

Батыс өнеріндегі шығыстануға бейімділіктердің ұзақ тарихы бар. Ортағасырлық және Ренессанс өнерінде шығыс көріністерін кездестіруге болады, ал ислам өнері Батыс көркем өнімдеріне терең және қалыптастырушы ықпал етті. 19 ғасырда, Африка мен Азиядағы Батыс колониализмімен бірге, шығыс тақырыптары одан да кеңінен тарады.

19 ғасырдан бұрын

Исламдық "моғолдар" мен "түріктердің" бейнелерін (Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс Азиядағы мұсылман топтарын дәл емес атау) ортағасырлық, Ренессанс және барокко өнерінде кездестіруге болады. Ерте Нидерланд суреттеріндегі Библиялық көріністердегі екінші реттік кейіпкерлерге, әсіресе римдіктерге, алыстан Таяу Шығыстың киімдерін еске түсіретін экзотикалық костюмдер берілді. Бұл үшін ең көп назар аударған – туған күнге арналған үш қасиетті адам. Жалпы алғанда, Библиялық оқиғаларды бейнелейтін өнер шығыстанушылық деп есептелмейді, егер шығармаларда заманауи немесе тарихи Таяу Шығыс бөлшектері немесе ортасы болмаса, мысалы, Джентиле Беллини және басқалардың кейбір суреттері мен 19 ғасырдың бірнеше туындыларындағыдай. Ренессанс Венециясында Осман империясын суреттер мен гравюраларда бейнелеуге ерекше қызығушылық болды. Константинопольға сапар шегіп, Сұлтанды суретке түсірген Джентиле Беллини мен Витторе Карпаччо жетекші суретшілер болды. Олардың суреттері көбірек нақтылыққа ие болды, әдетте ер адамдар толығымен ақ киім киеді. Ренессанс суреттеріндегі шығыс кілемдерін бейнелеу кейде шығыстанушылық қызығушылықтың нәтижесі болса, көбінесе сол кездегі осы қымбат заттардың мәртебесін көрсетеді. Жан Этьен Лиотар (1702–1789) Стамбулға сапар шегіп, түрік тұрмысының көптеген пастельдерін салды; ол Еуропаға оралғаннан кейін де көп уақыт түрік киімін киді. Амбициялы шотланд суретшісі Гавин Гамильтон тарих суреттерінде қаһармандық емес және сәнді емес деп саналатын заманауи киімді пайдалану мәселесін шешті, оның шешімі – Таяу Шығыс ортасында еуропалықтардың жергілікті киім киюін бейнелеу болды, саяхатшыларға осылай кеңес берілген. Оның үлкен "Джеймс Докинс пен Роберт Вуд Пальмира қираған жерлерін ашу" (1758, қазір Эдинбургта) туризмді қаһармандық деңгейіне көтереді, екі саяхатшы тогаға ұқсайтын киім киген. Көптеген саяхатшылар, соның ішінде Лорд Байрон, өз елдеріне оралғанда экзотикалық шығыс киімінде суреттелді, сондай-ақ Еуропадан ешқашан шықпағандар да, мысалы, Мадам де Помпадур. 18 ғасырда Францияның экзотикалық шығыс сәніне және бостандықтан айырылуына деген қызығушылығы Францияның абсолюттік монархиясымен байланысты айқын аналогияны көрсетті. Байронның поэзиясы Еуропаны 19 ғасырдың шығыс өнерінде басым болған экзотикалық шығыс ортасындағы романтизмнің құмарлық коктейлімен таныстыруда үлкен рөл атқарды.

Француздық шығыстық

Француздық шығыстық сурет өнері 1798–1801 жылдары Наполеонның Мысыр мен Сирияға жасаған сәтсіз жорығынан кейін өзгерді, бұл египтологияға қоғамның қызығушылығын арттырды және Наполеонның сарай суретшілері, әсіресе Антуан Жан Грос, оны келесі жылдары бейнеледі. Оның ең сәтті туындыларының екеуі – «Яффадағы обадан зардап шеккендерге Бонапарттың сапары» (1804) және «Абукир шайқасы» (1806) сол кездегі императорға назар аударады, бірақ көптеген мысырлық бейнелерді де қамтиды, сондай-ақ «Пирамидалар шайқасы» (1810) суреті де тиімді болмады. Анн Луи Жироде де Русси Триосонның «Каир көтерілісі» (1810) тағы бір маңызды туынды болды. Француз үкіметі 1809–1828 жылдары ескіліктерге арналған жиырма томдық «Мысыр сипаттамасын» жариялады. Эжен Делакруаның алғашқы үлкен жетістігі – «Хиостағы қырғын» (1824) суреті Грекияға немесе Шығысқа сапар жасамас бұрын салынды және оның досы Теодор Жериконың «Медуза кемесінің құлауы» суретінен кейін алыстағы жерлерде болған жақындағы оқиғаны көрсетті, бұл оқиға қоғамдық пікірді қозғады. Грекия әлі де Осман империясынан тәуелсіздік үшін күресіп жатқандықтан, империяның Таяу Шығыс бөлігі сияқты экзотикалық болды. Делакруа «Миссолонги қираған жерлеріндегі Грекия» (1827) суретімен жалғастырды, ол өткен жылғы қоршауды еске түсірді, және Лорд Байроннан шабыттанған «Сарданапалдың өлімі» суреті, ол ежелгі дәуірде болғанымен, француз шығыстық суреттерінде жиі кездесетін сезімталдық, зорлық-зомбылық, жалықпау және экзотизмнің араласуын бастады деп есептеледі. 1832 жылы Делакруа Марокко сұлтанына дипломатиялық миссияның бір бөлігі ретінде қазіргі Алжирге, француздар жақында жаулап алған Мароккоға барды. Ол Солтүстік Африканың өмір салтын ежелгі римдіктермен салыстырып, көргендеріне қатты таң қалды және Францияға оралғаннан кейін саяхатынан алынған сюжеттерді суретке түсіре берді. Көптеген шығыстық суретшілер сияқты, ол әйелдерді суретке түсірудің қиындығына тап болды, сондықтан оның көптеген суреттерінде еврейлер немесе атты жауынгерлер бейнеленген. Алайда, ол әйелдердің бөлмесіне немесе үйдің гареміне кіріп, кейіннен «Алжирлік әйелдер» суретіне негіз болған эскиздер жасады. Кейінгі гарем суреттерінің көпшілігі осындай шынайылыққа ие болған жоқ. Француз академиясының директоры Ингрес түрік моншасының жарқын көрінісін салғанда, әйелдердің бейнесін (барлығы бір модель болуы мүмкін) жалпылап көрсету арқылы эротикалық Шығысты жұртшылыққа қабылдауға мүмкіндік берді. Шығыста ашық сезімталдыққа рұқсат берілгеніне сенді. Бұл бейнелер өнерде 20 ғасырдың басына дейін сақталды, мысалы Анри Матистің Ницца кезеңіндегі шығыстық жартылай жалаңаш суреттері мен оның шығыс костюмдері мен өрнектерін қолдануында көрінеді. Ингрестің шәкірті Теодор Шассерио (1819–1856) Шығысқа алғаш рет бармас бұрын «Эстердің жуынуы» (1841, Лувр) және Константин халифасы және Характас басшысы Али Бен Хаметтің ат үстіндегі портретімен (1846) сәттілікке жеткен, бірақ кейінгі онжылдықтарда пароход саяхатты жеңілдетті және көптеген суретшілер Таяу Шығысқа және одан да алыс жерлерге саяхаттап, шығыстық көріністердің кең ауқымын суретке түсірді. Көптеген суреттерінде суретшілер Шығысты экзотикалық, түрлі-түсті және сезімтал, тіпті стереотиптік ретінде бейнеледі. Мұндай туындылар әдетте араб, еврей және басқа да семит мәдениеттеріне назар аударды, өйткені Франция Солтүстік Африкаға көбірек араласатындықтан суретшілер соларға сапар шекті. Француз суретшілері Эжен Делакруа, Жан Леон Жером және Жан Огюст Доминик Ингрес ислам мәдениетін бейнелейтін көптеген туындыларды жасады, көбінесе оларға жайғасқан одалискалар бейнеленді. Олар шаршау мен көрнекі әсемдікті де баса көрсетті. Басқа көріністер, әсіресе жанрлық суреттер, қазіргі заманғы немесе тарихи Еуропадағы осыған ұқсас суреттермен салыстырылды немесе Саидтің терминіндегі шығыстық көзқарасты көрсетеді. Жером ғасырдың соңында көптеген француз суретшілерінің алдабастысы және шебері болды, олардың туындылары көбінесе ашықтан-ашық әдепсіз, көбінесе гаремдердегі, қоғамдық моншалардағы және құл сатудағы көріністерді бейнелейтін (соңғы екеуі классикалық безендірумен де қол жетімді), және басқалармен бірге «шығыстануды порнографиялық режимдегі жалаңаштықпен теңестіруге» жауапты болды. (Галерея, төмендегі) Шығыстану мүсіншілерінің қатарында Шарль Кордье бар.

Британдық шығыстық

Британдықтардың Осман империясының аумақтарына деген саяси қызығушылығы Франциядағыдай күшті болғанмен, көбінесе оны жасырын түрде іске асырды. XIX ғасырдағы британдық шығыстану суреттерінің пайда болуы әскери жаулап алудан немесе жалаңаш әйелдерге қолайлы орындар іздеуден гөрі дінмен байланысты. Ұлыбританияның белгілі жанрлық суретшісі сэр Дэвид Уилки 1840 жылы Стамбул мен Иерусалимге сапар шеккенде 55 жаста болды және қайтып келе жатқанда Гибралтар маңында қайтыс болды. Діни суретші ретінде танымал болмаса да, Уилки діни сурет салуды реформалауды мақсат тұтқан протестанттық бағытпен сапарға шықты, себебі ол: «Сурет салуда да, теологияда да Мартин Лютер сияқты тұлға қажет, ол құдайлық ізденісімізге кедергі келтіретін кемшіліктерді жоюға шақырылады», – деп сенді. Осы сөздерімен ол дәстүрлі христиан иконографиясын меңзеді. Киелі кітап сюжеттері үшін түпнұсқалық орындарында шынайы көріністер мен безендірулер табуды үміттене отырып, өлімі одан арғы зерттеулерге кедергі келтірді. Прерафаэлиттердің өкілі Уильям Холман Хант және Дэвид Робертс (сияқты басқа суретшілер де) ұқсас ниеттермен болды, бұл британдық шығыстану өнерінде реализмге басымдық беруге әкелді. Француз суретшісі Джеймс Тиссо да Киелі кітап сюжеттерін бейнелеуде Таяу Шығыстың қазіргі заманғы пейзаждарын және интерьерлерін пайдаланды. Уильям Холман Хант Таяу Шығысқа жасаған саяхаттарының нәтижесінде араб киімдері мен жиһаздарының қазіргі заманғы нұсқаларын қолданды, исламдық стильдерден және кейбір пейзаждар мен жанрлық сюжеттерден аулақ болды. Киелі кітап сюжеттеріне «Көшіргіш» (1856), «Ғибадатханада Құтқарушыны табу» (1860) және «Өлімнің көлеңкесі» (1871) кірді. «Құдайдың отының кереметі» (1899) жергілікті шығыс христиандарының пародиясын жасау мақсатымен салынды, оларға қатысты еуропалықтардың көпшілігі сияқты, Ханттың көзқарасы да сыншыл болды. Оның «Каирдегі көше көрінісі; Фонарь жасаушының махаббаты» (1854–61) – бұл сирек кездесетін қазіргі заманғы оқиға, онда жас жігіт өзінің келінінің бетін, оны көруге рұқсаты жоқ, оның жамылғысы арқылы сезінеді, ал фондық батыстық адам таяғымен көшенің бойымен жол ашады. Бұл шығыстық сахнаға қазіргі заманғы тұлғаның сирек кездесетін енуі, көбінесе олар сол кездегі танымал тарихи суреттердің көркемдігін зерттеудің қиындықтарынсыз талап етеді. 1871 жылы Жером Лондондағы Корольдік академияда «Сатуға; Каирдегі құлдар» көрмесін ұсынғанда, ол «көпшілікке ұнамады», себебі британдықтар Мысырдағы құл саудасын сәтті тоқтатуға қатысты, сондай-ақ оның қатыгездігі мен «денелікті өздігінен көрсетуі» үшін. Бірақ Рана Каббани «француздық шығыстану суреті, Геромның туындыларында көрініс тапқандай, британдық әріптесіне қарағанда сезімтал, жарқын, қанды және жыныстық тұрғыдан ашық болуы мүмкін, бірақ бұл стильдің айырмашылығы емес, мазмұны. Осындай қызығушылық пен жирену олардың суретшілерін де қозғалтты» – деген пікірде. Дегенмен, көне дүниеде орын алған британдық суреттерде жалаңаштық пен зорлық-зомбылық көбірек байқалады, ал «одалиск иконографиясы – шегініп отырған қожайынына ерікті түрде ұсынылғандай, көрерменге ұсынылатын шығыс құлының бейнесі» көбінесе француздық туындыларға тән, ол классицизм суретшісі лорд Лейтонның сирек мысалында ғана кездеседі, ол «гаремді дерлік ағылшынша үйдің орны ретінде бейнелейді, [онда] әйелдердің толық киінген әдептілігі олардың табиғи сұлулығымен қатар моральдық денсаулықты көрсетеді».

Орыс шығысшылдығы

Орыс шығыстану өнері көбінесе Ресей бір ғасыр бойы жаулап алған Орталық Азия аймақтарымен айналысты, сондай-ақ тарихи суреттерде Орта ғасырдың көп бөлігінде Ресейге билік еткен, көбінесе жағымсыз бейнеленген моңғолдар туралы болды. Зерттеуші Николай Пржевальский "Шығыс" туралы экзотикалық көзқарасты таратуда және империялық кеңеюді қолдауда маңызды рөл атқарды. "Бес" орыс композиторлары – классикалық музыканың ерекше ұлттық стилін жасау үшін бірлесіп жұмыс істеген XIX ғасырдың көрнекті орыс композиторлары. "Бес" композиторларының бір белгісі – олардың шығыстануға сүйенуі. Көптеген "орыс" туындылары шығыстық стильде жазылған, мысалы, Балакиревтің "Исламей", Бородиннің "Князь Игорь" және Римский-Корсаковтың "Шахразада". Сюзанн Л. Маршанның сөзіне қарағанда, неміс ғалымдары шығыстану саласында "бастама көтергендер" болды. Роберт Ирвин "Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияның шығыстанудағы үстемдігіне ешкім күдік келтірмеген" деп жазды.

Басқа жерлер

Орталық Еуропа мен Балқандағы ұлттық тарихи суреттер Осман империясы кезеңіндегі қанаушылыққа, Осман және христиан әскерлері арасындағы шайқастарға, сондай-ақ Осман Императорлық гаремі сияқты тақырыптарды бейнеледі, бірақ соңғысы француз суреттеріндегіден гөрі сирек кездесетін. Саидтің талдауы 1970 жылдардан бері 19 ғасырдағы шығыстанушылық туындыларға деген қызығушылықтың жаңаруына және оларды жинауға тосқауыл болмады, мұның көп бөлігін Таяу Шығыс сатып алушылары бастады.

Поп-мәдениет

Авторлар мен композиторларды суретшілер сияқты "шығыстанушы" деп жиі атамайды, сондай-ақ Шығыс тақырыптары мен стильдеріне маманданған немесе оларды қамтитын туындыларымен танымал адамдар да аз. Бірақ Моцарттан Флаубертке дейінгі көптеген белгілі тұлғалар Шығыс тақырыптарын немесе оларды бейнелеу жолдарын қолданған маңызды туындылар жасады. Лорд Байронның поэзиядағы төрт ұзын "түрік ертегісі" экзотикалық фантастикалық Шығыс ортасын романтизм әдебиетінде маңызды тақырыпқа айналдырған ең маңызды жазушылардың бірі болып табылады. Джузеппе Вердидің "Аида" операсы (1871) Египеттің мазмұны мен көріктілігі арқылы бейнеленген жерде өрбиді. "Аида" Мысырдың Эфиопияға қатысты әскери үстемдігін көрсетеді. Ирландиялық шығыстану ерекше сипатқа ие болды, ол Ирландия мен Шығыс арасындағы ертедегі тарихи байланыстар туралы түрлі сенімдерге негізделген, олардың көпшілігі қазір тарихи тұрғыдан дұрыс емес деп есептеледі. Мифтік милесиандар осыған бір мысал. Ирландиялықтар өздерін Шығысқа және Еуропаның "соңғы ауласына" тең санайтын басқа елдердің көзқарастарын да жақсы білген.

Музыка саласында

Музыкада ориентализм әртүрлі кезеңдерде пайда болған стильдерге қолданылуы мүмкін, мысалы, Моцарт пен Бетховен сияқты көптеген композиторлар қолданған alla Turca стилі. Музыка зерттеушісі Ричард Тарускин 19 ғасырғы орыс музыкасында ориентализмнің бір түрін анықтады: «Шығыс – белгі немесе метафора, қиял-география, тарихи ойдан шығарылған әңгіме, біздің өзімізді (сондай-ақ қысқартылған және толыққанды) құрастыру үшін қолданылатын, кемсітуші және толыққанды басқа». Тарускин Франция мен Германиядағы композиторлардан өзгеше, ресейлік композиторлар бұл тақырыпқа «екіұштылық» сезімімен қарағанын мойындады, себебі «Ресей – еуропалықтар мен «шығыстықтардың» қатар өмір сүрген, басқа отаршыл державаларға қарағанда олармен көбірек байланыс (және неке) құрған тұтас империя» болатын. Дегенмен, Тарускин романтикалық орыс музыкасындағы ориентализмді «ұсақ әшекейлер мен мелизмаларға толы» әуендер, хроматикалық қосымша үнділер, Глинка, Балакирев, Бородин, Римский-Корсаков, Ляпунов және Рахманинов қолданған drone bass сипаттары арқылы сипаттады. Бұл музыкалық ерекшеліктер Клод Дебюссидің фортепиано музыкасында және тіпті The Beatles тобының жазбаларында қолданылған ситарды еске түсіреді. Гюстав Флаубер өзінің «Саламбо» романында Солтүстік Африкадағы ежелгі Карфагенді ежелгі Римге қарама-қарсы келтірді. Ол оның мәдениетін моральдық тұрғыдан бұзылған және қауіпті, тартымды эротизмге толы деп бейнеледі. Бұл роман ежелгі семиттік мәдениеттердің кейінгі бейнелеуіне зор әсер етті.