Жалқы әлемдік тарихты зерттеу

Кіріспе

Тарихты әлемдік тұрғыдан зерттеу

Әлемдік тарих немесе жаһандық тарих тарихи зерттеу саласы ретінде тарихты әлемдік көзқараспен қарастырады. Ол ғасырлар бұрын пайда болды; алдыңғы қатарлы зерттеушілері Вольтер (1694–1778), Гегель (1770–1831), Карл Маркс (1818–1883), Освальд Шпенглер (1880–1936) және Арнольд Дж. Тойнби (1889–1975) болды. Бұл сала 20-шы ғасырдың соңында (университеттерде оқыту, оқулықтар, ғылыми журналдар және академиялық ұйымдар тұрғысынан) едәуір белсендірек болды. Оны салыстырмалы тарихпен шатастыруға болмайды, ол әлемдік тарих сияқты көптеген мәдениеттер мен ұлттардың тарихын зерттейді, бірақ оны жаһандық деңгейде жатпайды. Әлемдік тарихшылар екі негізгі бағытта тақырыптық тәсіл қолданады: интеграция (әлемдік тарих процестері әлем халқын қалай біріктірді) және ерекшелік (әлемдік тарих үлгілері адам тәжірибесінің қандай әртүрлілігін көрсетеді).

Кезеңдеу

Батыс дәстүріндегі дүниежүзілік тарих көбінесе үш кезеңге бөлінеді: ежелгі, орта ғасыр және жаңа заман. Араб және Азия тарихнамаларында ежелгі мен орта ғасырдың аражігі айқын болмайды немесе тіпті бөлінбейді. Әлемдік тарихқа жасалған жалпы шолу кейбір ғалымдарды, Карл Ясперстен бастап, Батыс дәстүрінің "классикалық антиквтігімен" бірдей кезеңде болған Осьтік дәуірді анықтауға жетеледі. Ясперс сондай-ақ, тарихи кезеңдемелеудің жаңа жүйесін ұсынды: тарихқа дейінгі кезең, тарих және планеталық тарих. Бұрын бөліп көрсетілген барлық кезеңдер екінші кезеңге (тарихқа) жатады, ол өте ұзақ екі кезеңнің арасындағы салыстырмалы түрде қысқа мерзімдік кезең болып табылады.

Қазіргі заманға дейінгі

Әлемдік тарихты ұлттық тарихтан ерекшелендіру көптеген әлемдік мәдениеттерде кездеседі. Алайда, әлемдік тарихтың алғашқы формалары толыққанды жаһандық емес еді және тарихшыға белгілі аймақтармен ғана шектелген. Ежелгі Қытайда Қытай мен Шығыс Азия халықтарының тарихы Сима Цянның б.з.д. 100 жыл шамасында жасаған династиялық циклге негізделген. Сима Цянның моделі «Жаратушы Иенің бұйрығына» сүйенеді. Билеушілер Қытайды біріктірген кезде билікке келеді, ал династия жемқорлыққа ұшырағанда құлайды. Әрбір жаңа династия ізгілікпен және күшпен басталады, бірақ уақыт өте келе құлдырайды, бұл Көк мандатын жаңа билеушіге беруге алып келеді. Жаңа династияның ізгілігі Қытай мен көршілес халықтардың бағынуымен сыналады. 2000 жылдан кейін Сима Цянның моделі әлі де ғылымда басым, бірақ династиялық цикл қазіргі Қытай тарихында қолданылмайды. Ежелгі Грецияда грек тарихнамасының негізін қалаушы Геродот (б.з.д. 5 ғасыр) Жерорта теңізі халықтарының, әсіресе египеттіктердің әдет-ғұрыптары, географиясы және тарихы туралы әңгімелер ұсынады. Оның замандасы Фукидид Геродоттың тарихқа деген кең көзқарасын қабылдамай, оның орнына ғасырлар бойғы алып империялар туралы емес, Афина мен Спарта арасындағы 27 жылдық соғысқа арналған, нақтырақ және шоғырланған монография ұсынды. Римде Ливийдің Римнің кең, патриоттық тарихы (б.з.д. 59 – 17 ж.) Геродоттың қамтуына жақын болды; Полибий (б.з.д. 200 – б.з.д. 118 ж.) Фукидидтің логикалық қатаңдығын Геродоттың ауқымымен біріктіруге талпынды. Рашид әд-Дин Фазлаллах Хамадани (1247–1318) – парсы тілінде сөйлейтін отбасынан шыққан мұсылман дәрігер, ғылымның көп саласын білетін жазушы және тарихшы, ол парсы тілінде үлкен ислам тарихын – «Жами әт-Тауарихты» жазды. Бұл еңбек мәдениеттер аралық тарихнамадағы маңызды оқиға және Шыңғыс хан империясы (13-14 ғасырлар) туралы маңызды құжат саналады. Оның Монғолиядан Қытайға, Орталық Еуразия далаларына, Персияға, араб тілінде сөйлейтін елдерге және Еуропаға дейінгі мәдениеттер туралы энциклопедиялық білімі, соңғы моңғол дәуірі туралы ақпаратқа ең тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Оның сипаттамалары сонымен қатар Моңғол империясының және оның саудаға баса назар аударуы мәдени және діни алмасу мен интеллектуалды даму атмосферасын қалай тудырғанын, нәтижесінде Шығыстан Батысқа және керісінше көптеген идеялардың таралуын көрсетеді. Бір мұсылман ғалымы Ибн Халдун (1332–1409) дәстүршілдікпен ажырасып, «Муқаддима» еңбегінде ғылыми тарихтың әдістемесін баяндап, тарихи өзгерістердің моделін ұсынды. Ибн Халдун өркениеттің өрлеуі мен құлдырауының себептерін зерттеді, өзгерістердің себептерін қоғамның экономикалық және әлеуметтік құрылымында іздеу керек деп мәлімдеді. Оның еңбегі мұсылман әлемінде көбінесе назарсыз қалды.

The study of world history, as distinct from national history, has existed in many world cultures. However, early forms of world history were not truly global and were limited to only the regions known by the historian. In Ancient China, Chinese world history, that of China and the surrounding people of East Asia was based on the dynastic cycle articulated by Sima Qian c. 100 BC. Sima Qian's model is based on the Mandate of Heaven. Rulers rise when they united China, then are overthrown when such dynasty became corrupt. Each new dynasty begins virtuous and strong, but then decays, provoking the transfer of Heaven's mandate to a new ruler. The test of virtue in a new dynasty is success in being obeyed by China and neighboring barbarians. After 2000 years Sima Qian's model still dominates scholarship, although the dynastic cycle is no longer used for modern Chinese history. In Ancient Greece, Herodotus (5th century BC), as the founder of Greek historiography, presents discussions of the customs, geography, and history of Mediterranean peoples, particularly the Egyptians. His contemporary Thucydides rejected Herodotus's all embracing approach to history, offering instead a more precise, sharply focused monograph, dealing not with vast empires over the centuries but with 27 years of war between Athens and Sparta. In Rome, the vast, patriotic history of Rome by Livy (59 BC – 17 AD) approximated Herodotean inclusiveness; Polybius (c. 200 – c. 118 BC) aspired to combine the logical rigor of Thucydides with the scope of Herodotus. Rashīd al Dīn Fadhl allāh Hamadānī (1247–1318), was a Muslim physician from Persian speaking family, polymathic writer, and historian, who wrote an enormous Islamic history, the Jami al Tawarikh, in the Persian language, often considered a landmark in intercultural historiography and a key document on the Ilkhanids (13th and 14th century). His encyclopedic knowledge of a wide range of cultures from Mongolia to China to the Steppes of Central Eurasia to Persia, the Arabic speaking lands, and Europe, provide the most direct access to information on the late Mongol era. His descriptions also highlight how the Mongol Empire and its emphasis on trade resulted in an atmosphere of cultural and religious exchange and intellectual ferment, resulting in the transmission of a host of ideas from East to West and vice versa. One Muslim scholar, Ibn Khaldun (1332–1409) broke with traditionalism and offered a model of historical change in Muqaddimah, an exposition of the methodology of scientific history. Ibn Khaldun focused on the reasons for the rise and fall of civilization, arguing that the causes of change are to be sought in the economic and social structure of society. His work was largely ignored in the Muslim world.

Ерте заманауи

Еуропадағы Ренессанс дәуірінде тарих мемлекеттер немесе ұлттар туралы жазылды. Тарихты зерттеу Орта ғасыр мен Романтизм дәуірінде өзгерді. Вольтер оқиғаларды хронологиялық тәртіппен сипаттаудың орнына, маңызды деп санайтын белгілі бір дәуірлердің тарихын сипаттады. Тарих тәуелсіз ғылымға айналды. Ол енді Philosophia Historiae деп аталмай, жай ғана тарих (Historia) деп аталды. Вольтер XVIII ғасырда әлемдік тарихты зерттеуде революция жасауға тырысты. Біріншіден, Вольтер дәстүрлі тарихты зерттеудің кемшіліктерін анықтады. Оның заманындағы ең беделді институттардың бірі – христиан шіркеуі тарихты зерттеуге қалыпты жағдай жасады. Вольтер «XII Карл тарихы» (1731) және «XIV Людовик дәуірі» (1751) еңбектерін жазғанда экономика, саясат және мәдениетке назар аударуды жөн көрді. Тарихтың бұл аспектілері оның замандастарымен жеткілікті зерттелмеген еді және олар әлемдік тарихтың жекелеген салаларына айналды. Вольтер шындықты әлемдік тарихты жазудың ең маңызды бөлігі деп есептеді. Ұлттық және діни көзқарастар объективті шындықты бұрмалайды, сондықтан Вольтер тарих жазғанда олардан алыс тұрды. Италиялық Джанбатиста Вико (1668–1744) 1725 жылы «Жаңа ғылым» (Scienza Nuova seconda) атты еңбегін жариялады, онда тарих – адамның еркі мен іс-қимылының көрінісі екендігі айтылды. Ол адамдардың тарихи тұлғалар екенін және адам табиғаты уақыт өте келе өзгеретінін ойлады. Әр дәуірді мәдениеттің барлық аспектілері – өнер, дін, философия, саясат және экономика өзара байланысты тұтас ретінде қарастыру керек (кейіннен Освальд Шпенглер дамытқан идея). Вико миф, поэзия және өнер мәдениеттің нағыз рухын ашуға көмектесетінін көрсетті. Вико тарихи дамудың тұжырымдамасын жасады, онда Рим сияқты ұлы мәдениеттер өсу мен құлдырау циклдерінен өтеді. Оның идеялары Ағартушылық дәуірінде сұйылып, 1800 жылдан кейін Романтизм тарихшыларына әсер етті. Әлемдік тарихтың маңызды теориялық негізін неміс философы Георг Вильгельм Фридрих Гегель берді, ол қазіргі Пруссия мемлекетін әлемдік дамудың соңғы (бірақ көбінесе ең жоғары) кезеңі деп қарастырды. Г. В. Ф. Гегель әлемдік тарихты үш түрлі көзқарас арқылы қарастыруға болатынын айтты. Гегель тарихи кезеңде жасалған құжаттарды, мысалы, күнделік жазбаларын және келісімшарттарды «Түпнұсқа тарихтың» бөлігі деп санады. Бұл құжаттар мәдениетке сіңген адамдар жасағандықтан, маңызды ақпараттың көзі болып табылады, бірақ олардың контексттік білімі шектеулі. Гегельдің «Түпнұсқа тарихына» қатысты құжаттарды қазіргі заманғы тарихшылар біріншілік дереккөздер деп жіктейді. Гегельдің екінші көзқарасы – «Рефлексивті тарих» – академиялық жазуда талқыланатын оқиғалардан уақыт өткен соң жазылған құжаттар. Гегельдің пікірінше, бұл көзқарастың кемшілігі – жазушының жеке мәдени құндылықтары мен көзқарастарын тарихи оқиғаға таңуы. Бұл сынды кейін антрополог Франц Боас формалдады және Ален Локк оны «Мәдени релятивизм» деп атады. Гегель бұл екі көзқарасты да толыққанды дұрыс емес деп санады. Гегель әлемдік тарихты зерттеу үшін қолдануды ұсынған көзқарасты «Философиялық тарих» деп атады. Тарихты осы көзқараспен қарастыру үшін оқиғалар, өркениеттер мен кезеңдерді объективті түрде талдау керек. Осылай істегенде тарихшы зерттеулерінен басым тақырыпты анықтай алады. Бұл көзқарас басқаларынан өзгешелігі – ол кез келген мәдени бейімділіктен мүлдем бос және тарихқа көбірек талдамалық көзқараспен келеді. Әлемдік тарих – кең тақырып, сондықтан белгілі бір кезеңдерден ең құнды ақпаратты алуға назар аудару тиімдірек болуы мүмкін. Бұл үшінші көзқарас, Гегельдің басқа екі анықтамасы сияқты, ерте заманауи және қазіргі заманғы тарихты зерттеуге әсер етті. Адам Фергюсон – осы дәуірдегі тағы бір маңызды тарихшы. Фергюсонның әлемдік тарихты зерттеуге қосқан ең бағалы үлесі – «Азаматтық қоғам тарихы туралы эссе» (1767) еңбегі. Фергюсонның айтуынша, әлемдік тарих – тарихтың екі түрінің бірі. Бірі – табиғат тарихы, яғни Құдай жаратқан әлемнің аспектілері. Екіншісі, революциялық, – әлеуметтік тарих. Ол үшін әлеуметтік тарих – адамдардың Құдайдың адамзатқа қатысты жоспарын орындаудағы жетістіктері. Ол коммерциялық табысқа ұмтылу арқылы қол жеткізілетін прогресс бізді кемелді қоғамға жақындатады деп сенді, бірақ біз оған ешқашан жете алмаймыз. Алайда, ол коммерциялық табысқа толыққанды берілудің қоғамды құлдыратуына әкелуі мүмкін екенін де болжады, мысалы, Римде болғандай, адамдар моральдық қасиеттерін жояды. Осы көзқарас бойынша Фергюсон әлемдік тарихты адамзаттың идеалды қоғамға жетуге бағытталған күресі деп қарастырды. Генри Хоум, лорд Камес – Ағартушылық дәуіріндегі философ және әлемдік тарихты зерттеуге үлес қосты. Оның маңызды тарихи еңбегі «Адам тарихының очерктері» еңбегінде Камес адам тарихының төрт кезеңін сипаттады. Бірінші және ең алғашқы кезең – шағын аң аулаушылар тобы. Содан кейін, үлкен топтар құру үшін адамдар екінші кезеңге көшті, олар жануарларды үйретті. Үшінші кезең – егіншіліктің дамуы. Бұл жаңа технология сауданы және үлкен топтар арасындағы ынтымақтастықты арттырды. Адамдардың егістік ауылдарына жиналуымен заңдар мен әлеуметтік міндеттемелерді әзірлеу қажет болды, осылайша тәртіп сақталды. Төртінші және соңғы кезең – адамдардың егіншілікпен айналыспайтын сауда қалалары мен теңіз порттарына көшуі. Оның орнына, қоғамда сауда және басқа еңбек түрлері пайда болды. Адам тарихының кезеңдерін анықтау арқылы Хоум одан кейінгілерге әсер етті. Ол сонымен қатар социология және антропология сияқты басқа да ғылымдардың дамуына үлес қосты. Марксистік тарихи материализм теориясы әлем тарихының негізінен кез келген уақыттағы материалдық жағдайлармен анықталатынын, яғни адамдардың өмірлік қажеттіліктерін – тамақ, киім және баспанамен қамтамасыз ету үшін бір-бірімен қарым-қатынас ететінін айтады. Жалпы, Маркс пен Энгельс Батыс Еуропадағы осы материалдық жағдайлардың дамуының бес кезеңін анықтағандарын мәлімдеді. Теория әлем тарихын келесі кезеңдерге бөледі: алғашқы коммунизм; құл қоғамы; феодализм; капитализм; және социализм. Регна Дарнелл мен Фредерик Глеч Совет Одағында Марксистік тарих теориясы ғана қабылданған доктрина болғанын және тарихты зерттеудегі басқа да көзқарастарды басып тастағанын айтады. Алайда, Маркстік теорияның жақтастары Сталиннің марксизмді бұрмалағанын айтады.

During the Renaissance in Europe, history was written about states or nations. The study of history changed during the Enlightenment and Romanticism. Voltaire described the history of certain ages that he considered important, rather than describing events in chronological order. History became an independent discipline. It was not called Philosophia Historiae anymore, but merely history (Historia). Voltaire, in the 18th century, attempted to revolutionize the study of world history. First, Voltaire concluded that the traditional study of history was flawed. The Christian Church, one of the most powerful entities in his time, had presented a framework for studying history. Voltaire, when writing History of Charles XII (1731) and The Age of Louis XIV (1751), instead choose to focus on economics, politics, and culture. These aspects of history were mostly unexplored by his contemporaries and would each develop into their sections of world history. Above all else, Voltaire regarded truth as the most essential part of recording world history. Nationalism and religion only subtracted from objective truth, so Voltaire freed himself for their influence when he recorded history. Giambattista Vico (1668–1744) in Italy wrote Scienza Nuova seconda (The New Science) in 1725, which argued history as the expression of human will and deeds. He thought that men are historical entities and that human nature changes over time. Each epoch should be seen as a whole in which all aspects of culture—art, religion, philosophy, politics, and economics—are interrelated (a point developed later by Oswald Spengler). Vico showed that myth, poetry, and art are entry points to discovering the true spirit of a culture. Vico outlined a conception of historical development in which great cultures, like Rome, undergo cycles of growth and decline. His ideas were out of fashion during the Enlightenment but influenced the Romantic historians after 1800. A major theoretical foundation for world history was given by German philosopher Georg Wilhelm Friedrich Hegel, who saw the modern Prussian state as the latest (though often confused with the highest) stage of world development. G. W. F. Hegel developed three lenses through which he believed world history could be viewed. Documents produced during a historical period, such as journal entries and contractual agreements, were considered by Hegel to be part of Original History. These documents are produced by a person enveloped within a culture, making them conduits of vital information but also limited in their contextual knowledge. Documents which pertain to Hegel's Original History are classified by modern historians as primary sources. Reflective History, Hegel's second lens, are documents written with some temporal distance separating the event which is discussed in academic writing. What limited this lens, according to Hegel, was the imposition of the writer's own cultural values and views on the historical event. This criticism of Reflective History was later formalized by Anthropologist Franz Boa and coined as Cultural relativism by Alain Locke. Both of these lenses were considered to be partially flawed by Hegel. Hegel termed the lens which he advocated to view world history through as Philosophical History. To view history through this lens, one must analyze events, civilizations, and periods objectively. When done in this fashion, the historian can then extract the prevailing theme from their studies. This lens differs from the rest because it is void of any cultural biases and takes a more analytical approach to history. World History can be a broad topic, so focusing on extracting the most valuable information from certain periods may be the most beneficial approach. This third lens, as did Hegel's definitions of the other two, affected the study of history in the early modern period and our contemporary period. Another early modern historian was Adam Ferguson. Ferguson's main contribution to the study of world history was his An Essay on the History of Civil Society (1767). According to Ferguson, world history was a combination of two forms of history. One was natural history; the aspects of our world which God created. The other, which was more revolutionary, was social history. For him, social history was the progress humans made towards fulfilling God's plan for humanity. He believed that progress, which could be achieved through individuals pursuing commercial success, would bring us closer to a perfect society; but we would never reach one. However, he also theorized that complete dedication to commercial success could lead to societal collapses—like what happened in Rome—because people would lose morality. Through this lens, Ferguson viewed world history as humanity's struggle to reach an ideal society. Henry Home, Lord Kames was a philosopher during the Enlightenment and contributed to the study of world history. In his major historical work, Sketches on the History of Man, Kames outlined the four stages of human history which he observed. The first and most primitive stage was small hunter gatherer groups. Then, to form larger groups, humans transitioned into the second stage when they began to domesticate animals. The third stage was the development of agriculture. This new technology established trade and higher levels of cooperation amongst sizable groups of people. With the gathering of people into agricultural villages, laws and social obligations needed to be developed so a form of order could be maintained. The fourth, and final stage, involved humans moving into market towns and seaports where agriculture was not the focus. Instead, commerce and other forms of labor arouse in a society. By defining the stages of human history, Homes influenced his successors. He also contributed to the development of other studies such as sociology and anthropology. The Marxist theory of historical materialism claims the history of the world is fundamentally determined by the material conditions at any given time – in other words, the relationships which people have with each other to fulfil basic needs such as feeding, clothing and housing themselves and their families. Overall, Marx and Engels claimed to have identified five successive stages of the development of these material conditions in Western Europe. The theory divides the history of the world into the following periods: Primitive communism; Slave society; Feudalism; Capitalism; and Socialism. Regna Darnell and Frederic Gleach argue that, in the Soviet Union, the Marxian theory of history was the only accepted orthodoxy, and stifled research into other schools of thought on history. However, adherents of Marx's theories argue that Stalin distorted Marxism.

Қазіргі заманғы

Әлем тарихы 20 ғасырда жалпыға ортақ тарихпен танымал жанрға айналды. 1920 жылдары әлем тарихымен айналысатын бірнеше бестселлерлер жарық көрді, соның ішінде Хендрик Виллем ван Луонның "Адамзат тарихы" (1921) және Г.Г. Уэллстің "Тарихтың сызбасы" (1918) еңбектері болды. Көпшілікке кеңінен танылған ықпалды жазушылар қатарында Х.Г. Уэллс, Освальд Шпенглер, Арнольд Дж. Тойнби, Питирим Сорокин, Кэрролл Квигли, Кристофер Доусон және Льюис Мамфорд бар. Бұл салада жұмыс істейтін ғалымдарға Эрик Вогелин, Уильям Харди МакНилл және Майкл Манн жатады. Тарихшылардың қазіргі заманғы зерттеулерінде пайда болатын жаңа технологиялар, мысалы, мерзімдік анықтау әдістері және LiDAR деп аталатын лазерлік технология, өткен өркениеттерді зерттеудің жолдарын өзгертетін жаңа мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Шпенглердің "Батыстың құлдырауы" (1919–1922 жж.) атты еңбегінде тоғыз органикалық мәдениет салыстырылды: Мысыр (3400–1200 жж.б.), Үндістан (1500–1100 жж.б.), Қытай (1300 жж.б.–200 жж.), Классикалық (1100–400 жж.б.), Византия (300–1100 жж.), Ацтек (1300–1500 жж.), Араб (300–1250 жж.), Майя (600–960 жж.) және Батыс (900–1900 жж.). Оның кітабы бүкіл әлемдегі зиялылардың арасында сәттілікке ие болды, себебі ол Еуропа мен Америка өркениетінің зорлық-зомбылыққа толы "Цезарь дәуірінен" кейін ыдырауын болжады және басқа өркениеттермен жасалған егжей-тегжейлі салыстырулар арқылы оны дәлелдеді. Бұл Еуропадағы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі пессимизмді күшейтті, ал Қытай, Үндістан және Латын Америкасының зиялылары оның Еуропа империяларының құлдырауы туралы болжамдары орындалатынына үміттенді. 1936–1954 жылдары Тойнбидің он томдық "Тарихты зерттеу" атты еңбегі үш бөлімге бөлініп жарық көрді. Ол Шпенглердің ізімен тәуелсіз өркениеттерге салыстырмалы тақырыптық көзқарас ұсынды. Тойнби олардың пайда болуы, дамуы және құлдырауында айқын параллельдер бар екенін айтты. Тойнби Шпенглердің өркениеттерді 1000 жылдық өмір сүру ұзақтығына ие организмдер ретінде қарастыруымен келіспеді. Сима Цян сияқты, Тойнби де құлдыраудың себебін олардың моральдық кемшіліктерімен байланыстырды. Көптеген оқырмандар оның (1-6 томдарда) батыс өркениетінің ыдырауын тоқтату үшін тек католицизмнің бір түріне қайта оралу қажеттігі туралы айтқанына қуанды. 1954 жылы жарық көрген 7-10 томдар діни мазмұнынан бас тарды, оның танымал оқырмандары азайды, ал ғалымдар оның қателіктерін анықтауға кірісті. МакНилл "Батыстың өрлеуі" (1963) еңбегін Тойнбидің жұмысын жетілдіру үшін жазды, онда Еуразия өркениеттерінің өзара әрекеттесуінен бастап, бір-бірінен маңызды дағдыларды алып, дәстүрлі ескі және жаңа білім мен тәжірибе арасындағы бейімделу қажеттігінен туындаған одан әрі өзгерістерге себеп болғанын көрсетті. МакНилл бүкіл жер бетіндегі адамдардың өзара әрекеттесуіне негізделген кең көлемді тәсілді қолданды. Мұндай өзара әрекеттесулер соңғы уақытта көбейіп, тұрақтырақ және маңыздырақ болып келеді. 1500 жылға дейін мәдениеттер арасындағы байланыс желісі Еуразияда болды. Бұл өзара әрекеттесу аймақтарының терминдері әртүрлі тарихшылар үшін әртүрлі, соның ішінде әлемдік жүйе және экумена болып табылады. Көптеген ғалымдар осы мәдениеттер арасындағы байланыстардың маңыздылығын мойындауды бастады.

World history became a popular genre in the 20th century with universal history. In the 1920s, several best sellers dealt with the history of the world, including surveys The Story of Mankind (1921) by Hendrik Willem van Loon and The Outline of History (1918) by H. G. Wells. Influential writers who have reached wide audiences include H. G. Wells, Oswald Spengler, Arnold J. Toynbee, Pitirim Sorokin, Carroll Quigley, Christopher Dawson, and Lewis Mumford. Scholars working the field include Eric Voegelin, William Hardy McNeill and Michael Mann. With evolving technologies such as dating methods and surveying laser technology called LiDAR, contemporary historians have access to new information which changes how past civilizations are studied. Spengler's Decline of the West (2 vol 1919–1922) compared nine organic cultures: Egyptian (3400–1200 BC), Indian (1500–1100 BC), Chinese (1300 BC–AD 200), Classical (1100–400 BC), Byzantine (AD 300–1100), Aztec (AD 1300–1500), Arabian (AD 300–1250), Mayan (AD 600–960), and Western (AD 900–1900). His book was a success among intellectuals worldwide as it predicted the disintegration of European and American civilization after a violent "age of Caesarism", arguing by detailed analogies with other civilizations. It deepened the post World War I pessimism in Europe, and was warmly received by intellectuals in China, India, and Latin America who hoped his predictions of the collapse of European empires would soon come true. In 1936–1954, Toynbee's ten volume A Study of History came out in three separate installments. He followed Spengler in taking a comparative topical approach to independent civilizations. Toynbee said they displayed striking parallels in their origin, growth, and decay. Toynbee rejected Spengler's biological model of civilizations as organisms with a typical life span of 1,000 years. Like Sima Qian, Toynbee explained decline as due to their moral failure. Many readers rejoiced in his implication (in vols. 1–6) that only a return to some form of Catholicism could halt the breakdown of western civilization which began with the Reformation. Volumes 7–10, published in 1954, abandoned the religious message, and his popular audience shrunk while scholars picked apart his mistakes. McNeill wrote The Rise of the West (1963) to improve upon Toynbee by showing how the separate civilizations of Eurasia interacted from the very beginning of their history, borrowing critical skills from one another, and thus precipitating still further change as adjustment between traditional old and borrowed new knowledge and practice became necessary. McNeill took a broad approach organized around the interactions of peoples across the Earth. Such interactions have become both more numerous and more continual and substantial in recent times. Before about 1500, the network of communication between cultures was that of Eurasia. The term for these areas of interaction differ from one world historian to another and include world system and ecumene. The importance of these intercultural contacts has begun to be recognized by many scholars.

Америка Құрама Штаттары

1884 жылы Америка тарихи қауымдастығы өткенді зерттеуді әлемдік деңгейде қолдады. Т. Уолтер Уолбанк пен Алястер М. Тейлор «Civilization Past & Present» атты Америка Құрама Штаттарында жарық көрген тұңғыш дүниежүзілік тарих оқулығын жазды (1942). Қосымша авторлардың қатысуымен бұл өте табысты еңбек жиырма бірінші ғасырдың бірінші онжылдығына дейін көптеген рет қайта басылды. 1992 жылғы Алтын мерейтойлық басылымда айтылғандай, «Өткен және қазіргі өркениет» кітабының мақсаты – «әлемдік мәдени тарихты зерттеу, өркениеттің дамуын және өсуін еуропалық тәжірибе ретінде ғана емес, сонымен қатар қазіргі әлемді құраған барлық ұлы мәдениет жүйелерінің өзара әрекеттесуі арқылы пайда болған жаһандық тәжірибе ретінде қарастыру болды. Ол тарихтың барлық элементтерін – әлеуметтік, экономикалық, саяси, діни, эстетикалық, құқықтық және технологиялық аспектілерін қамтуға тырысты». Бірінші дүниежүзілік соғыс американдық тарихшыларды Батыс өркениетінен гөрі Еуропаны зерттеуді кеңейтуге ынталандырғандай, Екінші дүниежүзілік соғыс жаһандық көзқарасты, әсіресе Азия мен Африкаға қатысты, күшейтті. Луис Готтшалк, Уильям Х. Макнилл және Лефтен С. Ставрианос американдық колледждердің оқу бағдарламасына дүниежүзілік тарихты енгізуде жетекші рөл атқарды. Готтшалк 1951 жылы ЮНЕСКО-ның «Адамзат тарихы: мәдени және ғылыми даму» жобасы бойынша жұмыс бастады. Макнилл, Тойнбидің ықпалымен, ХХ ғасырға қатысты жұмысын жаңа тақырыптармен кеңейтті. 1982 жылдан бастап Дүниежүзілік тарих қауымдастығы мен бірнеше аймақтық қауымдастықтар тарих профессорына бірінші курс студенттеріне берілетін материалды кеңейтуге көмектесу үшін бағдарлама іске қосты; дүниежүзілік тарих Батыс өркениеті курстарын ығыстырып, танымал құралануға айналды. Питтсбург университетінің Дүниежүзілік тарих орталығының профессоры Патрик Мэннинг және Сан-Диего штатының профессоры Росс Э. Данн инновациялық оқыту әдістерін насихаттауда алдыңғы қатарда тұр. Көркемөнер тарихы және сәулет тарихы сияқты туыс пәндерде де жаһандық перспективалар қолдау тапты. АҚШ-тағы сәулет мектептерінде Ұлттық сәулет аккредиттеу кеңесі мектептердің тарихты оқыту барысында Батыс емес немесе жаһандық көзқарасқа орын беруін талап етеді. Бұл он жылдық күш-жігердің нәтижесінде евроцентризмнен арылуға бағытталған тың бастама.

As early as 1884, the American Historical Association advocated the study of the past on a world scale. T. Walter Wallbank and Alastair M. Taylor co authored Civilization Past & Present, the first world history textbook published in the United States (1942). With additional authors, this very successful work went through numerous editions up to the first decade of the twenty first century. According to the Golden Anniversary edition of 1992, the ongoing objective of Civilization Past & Present "was to present a survey of world cultural history, treating the development and growth of civilization not as a unique European experience but as a global one through which all the great culture systems have interacted to produce the present day world. It attempted to include all the elements of history – social, economic, political, religious, aesthetic, legal, and technological." Just as World War I strongly encouraged American historians to expand the study of Europe than to courses on Western civilization, World War II enhanced the global perspectives, especially regarding Asia and Africa. Louis Gottschalk, William H. McNeill, and Leften S. Stavrianos became leaders in the integration of world history to the American College curriculum. Gottschalk began work on the UNESCO 'History of Mankind: Cultural and Scientific Development' in 1951. McNeill, influenced by Toynbee, broadened his work on the 20th century to new topics. Since 1982 the World History Association at several regional associations began a program to help history professors broaden their coverage in freshman courses; world history became a popular replacement for courses on Western civilization. Professors Patrick Manning, at the University of Pittsburgh's World History Center; and Ross E. Dunn at San Diego State are leaders in promoting innovative teaching methods. In related disciplines, such as art history and architectural history, global perspectives have been promoted as well. In schools of architecture in the U. S., the National Architectural Accrediting Board now requires that schools teach history that includes a non west or global perspective. This reflects a decade long effort to move past the standard Euro centric approach that had dominated the field.

Ранктың тарихи позитивизмі

Тарихнаманың XIX ғасырғы тамыры, тарихты жазудың бастапқы дереккөздермен берік байланысы болған жағдайда, оны "үлкен суретпен", яғни жалпыға ортақ, әмбебап тарихпен үйлестіруге болатын түсінікпен байланысты. Мысалы, XIX ғасырдың ең көрнекті тарихшысы, Ранкелік тарихи позитивизмнің негізін қалаушы, қазіргі постмодернизмге қарсы тұратын классикалық тарихнамалық әдіс-тәсілді ұсынған Леопольд фон Ранке, өмірінің соңында Әлемдік тарих жазуға тырысты. Әлемдік тарихшылар Освальд Шпенглер мен Арнольд Тойнбидің еңбектері – бастапқы дереккөздерге негізделген тарихты және Әлемдік тарихты біріктіруге жасалған тыраштардың мысалдары. Шпенглердің жұмысы көбірек жалпылама; ал Тойнби "цивилизацияларды" зерттеуді дереккөздерге негізделген тарих жазу мен әмбебап тарих жазуды біріктіру арқылы жүргізуге мүмкіндік беретін теория жасады. Екеуі де телеологиялық теорияларды тарихтың жалпы сипаттамаларына енгізуге ұмтылды. Тойнби әмбебап тарихтың мақсаты (телос) – бір ғаламдық мемлекеттің құрылуы екенін анықтады.

Жаңғырту теориясы

Фрэнсис Фукуяманың пікірінше, модернизация теориясы – 20 ғасырда жазылған «соңғы маңызды Жалпы тарих». Бұл теория Маркс, Вебер және Дюркгейм еңбектеріне негізделген. Талкотт Парсонстың «Қоғамдар. Эволюциялық және салыстырмалы көзқарастар» (1966) еңбегі – осы әлемдік тарих көзқарасының маңызды тұжырымы болып табылады.

Африка және әлем тарихы

Соңғы жылдары Африка және әлем тарихы арасындағы қарым-қатынас қарсылықтан өзара байланыс пен синтезге қарай жылдам өзгерді. Рейнольдс (2007) Африка және әлем тарихы арасындағы қарым-қатынасты, аймақтық зерттеулер парадигмасы мен әлемдік тарихтың аймақтық шекаралар арқылы байланыстар мен алмасуға баса назар аударуы арасындағы шиеленіске ерекше назар қойып зерттейді. Бұл алмасудың артықшылықтары туралы соңғы пікір алмасулар мен талқылаулар да егжей-тегжейлі қарастырылады. Рейнольдс Африка және әлем тарихы арасындағы қарым-қатынасты соңғы ғасырдағы тарихи зерттеулердің өзгеру шарасы ретінде қарастырады.