Кіріспе

Көркемдік, мәдени және теориялық қозғалыс

Постмодернизм – ғылыми рационализмге және объективті шындық (субъективті шындыққа қарама-қарсы) тұжырымына күмәндікпен қараумен сипатталатын интеллектуалдық көзқарас немесе ой-пікір білдіру тәсілі. Ол жаңару дәуірінің "іргелі наративтеріне" қарсы шығып, білімнің анықтығы мен тұрақты мағынасын жоққа шығарады, сондай-ақ саяси билікті сақтауда идеологияның ролін мойындайды. Объективті талаптарды қарапайым реализм деп есептемей, білімнің шарттылығына баса назар аударады. Модернизмге қарсы реакция ретінде ХХ ғасырдың ортасында пайда болған постмодернизм түрлі салаларға еніп, сындық теория, деконструкция және постструктурализммен байланысты.

Шығу тегі

"Постмодерн" термині алғаш рет 1870 жылы суретші Джон Уоткинс Чэпмен қолданды, ол "постмодерн сурет салу стилін" француз импрессионизмінен айырмашылығы ретінде сипаттады. Сол сияқты, Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіндегі алғашқы сілтеме 1916 жылға датыланады, онда Гас Магер "сенімді стилі бар" "пост" заманауи суретшілердің бірі ретінде сипатталған. Епископальдық дін қызметкері және мәдени комментатор Дж. М. Томпсон 1914 жылғы мақаласында дінге қатысты көзқарастар мен сенімдердегі өзгерістерді сипаттау үшін бұл терминді қолданады, былай деп жазады: "Постмодернизмнің мақсаты – модернизмнің екіұштылығынан дінге, сондай-ақ теологияға, католик сезіміне және католик дәстүріне қатысты сындарды кеңейту арқылы толыққанды сынға салу жолымен құтылу". 1926 жылы Санкт-Стефан колледжінің (қазіргі Бард колледжі) президенті, сонымен қатар епископ дін қызметкері Бернард Иддингс Белл "Постмодернизм және басқа эсселер" атты еңбегін жариялады, бұл терминнің қазіргі заманнан кейінгі тарихи кезеңді сипаттау үшін алғаш рет қолданылуын белгілейді. Эсседе Ағарту дәуірінің әлеуметтік-мәдени нормалары, көзқарастары мен практикасы сынға алынады. Сондай-ақ, дәстүрлі христиандық сенімдерден алшақтауға ұласатын мәдени өзгеріске де сын айтылады. "Постмодернизм" термині алғаш рет академиялық тарихи контексте Арнольд Дж. Тойнбидің 1939 жылғы эссесінде жалпы ұғым ретінде қолданылды, онда "Біздің постмодерн дәуіріміз 1914-1918 жылдардағы Ұлы соғыспен басталды" делінген. 1942 жылы әдеби сыншы және жазушы Х. Р. Хейс постмодернизмді жаңа әдеби форма ретінде сипаттайды. Сондай-ақ, өнер саласында бұл термин алғаш рет 1949 жылы "Халықаралық стиль" деп белгілі модернистік архитектуралық бағытқа наразылықты білдіру үшін қолданылды. Архитектурадағы постмодернизм бастапқыда беткі әшекейлердің қайта оянуымен, қалалық ортадағы айналадағы ғимараттарға сілтеме жасаумен, сәндік формалардағы тарихи сілтемелермен (эклектизм) және тік бұрыштардың болмауымен ерекшеленді. Көптеген ғалымдар бүгінде постмодернизм 1950-ші жылдардың соңында модернизммен бәсекелесе бастады және 1960-шы жылдары одан басымдық алды деген пікірде. 1979 жылы Жан-Франсуа Лиотар "Постмодерн жағдай: Білім туралы есеп" атты еңбегінде оны философиялық термин ретінде енгізді.

Графикалық дизайн

Постмодернизм графикалық дизайнның бір элементі ретінде алғашқы рет британдық "Дизайн" журналында айтылды. Постмодерндік графикалық дизайнның ерекшелігі, "ретро, техно, панк, гранж, жағажай стилі, пародия және пастиш – барлығы көзге түсетін бағыттар болды. Әрқайсысының өзіне тән орталары, қарсыластары мен қолдаушылары болды."

Музыка

Джонатан Крамер авангардтық музыкалық композициялар (кейбіреулер постмодернист емес, модернист деп санайды) "тыңдаушыны азғырудан гөрі қарсы тұрады және музыканың өзі деген ұғымды ықтимал алаңдатушылық жолдармен кеңейтеді" деп жазды. 1960 жылдары Терри Райли, Генрик Горецки, Брэдли Джозеф, Джон Адамс, Стив Рейх, Филип Гласс, Майкл Найман және Лу Харрисон сияқты композиторлар атональдық академиялық модернизмнің элиталық және диссонанстық дыбысына қарапайым текстуралар мен салыстырмалы түрде үйлесімді гармониялармен музыка жасай отырып, қарсы шықты, ал басқалары, әсіресе Джон Кейдж, модернизмге тән әдемілік және объективтілік туралы басымдық нарывына күйретіп, қарсылық көрсетті. Постмодернизм туралы жазған Доминик Стринати, "осы санатқа «арт-рок» деп аталатын музыкалық инновацияларды және Talking Heads сияқты топтармен, Лори Андерсон сияқты орындаушылармен байланысты стильдердің қосылуын, сондай-ақ Pet Shop Boys-тің «дисконы жаңадан ойлап табуын» қосу маңызды" деп атап өтті. 20-ғасырдың соңында авангардты академиктер американдық әнші Мадоннаны «постмодерннің бейнесі» деп атады, христиан жазушысы Грэм Крей «Мадонна постмодернизм деп аталатын нәрсенің ең айқын мысалы» деді, ал Мартин Амис оны «мүмкін, планетадағы ең постмодерн тұлға» деп сипаттады.

Философия

1970-ші жылдары Францияда әртүрлі постструктуралистер тобы Фридрих Ницше, Сёрен Кьеркегор және Мартин Хайдеггерде көрініс табатын қазіргі заманғы философияны сынады. Олардың көпшілігі өзіндік постмодернистік теоретиктер ретінде танылды. Атақты тұлғаларға Жак Деррида, Мишель Фуко, Жан-Франсуа Лиотар, Жан Бодрийяр және басқалар жатады. 1980-ші жылдары Рихард Рорти және басқалардың еңбектері арқылы бұл Америкаға тарады. Структуралистер сияқты, постструктуралистер де адамдардың жеке басы, құндылықтары және экономикалық жағдайларының бір-бірін анықтайтыны, оқшау түсінілуі мүмкін ішкі қасиеттері болмайтыны туралы болжамнан бастайды. Структуралистер өз зерттеулерінің нысандарын маңызды қатынастар, схемалар немесе математикалық белгілер жиынтығы ретінде сипаттау мүмкіндігін зерттейді. Постструктурализм, керісінше, бастапқы формаға қайшы келетін, структурализм арқылы жаңаша ойлаумен сипатталады.

Деконструкциялау

Постмодернизмдегі ең белгілі мәселелердің бірі – деконструкция, бұл Жак Деррида дамытқан философия, әдеби сын және мәтіндік талдау теориясы. Дерриданың еңбегі «Грамматология туралы» еңбегіндегі «Il n'y a pas de hors texte» («мәтіннен тыс ештеңе жоқ») деген тұжырымға негізделген. Бұл тұжырым мәтілге сілтеме жасағандағы «ішкі» және «сыртқы» метафораларын сынаудың бір бөлігі болып табылады және мәтіннің «ішкі» жағының жоқтығы туралы байқаумен байланысты. Мәтіннің метафораларға және оның тіліне енгізілген образдық элементтерге деген жасырын сүйенуін мойындамауы Дерриданың тәсіліне тән. Дерриданың әдісі кейде нақты бір философиялық дискурстың екіұшты қарама-қарсылықтарға немесе дискурс өзі беймәлім деп жариялаған ұғымдарға тәуелді екенін көрсетуді қамтиды. Дерриданың философиясы архитекторлар арасында деконструктивизм деп аталатын постмодерн қозғалысына әсер етті, ол құрылымдық «орталықтарды» қабылдамай, элементтері арасында орталықтандырылмаған еркін ойынды қолдайтын дизайнмен сипатталады. Деррида архитектор Питер Айзенмен бірлесіп жасаған «Хора L жұмыстары: Жак Деррида және Питер Айзенман» жобасын жариялағаннан кейін бұл қозғалысқа қатысуын тоқтатты.

Постмодерндік жағдай

Жан Франсуа Лиотар 1979 жылы жариялаған еңбегінде "постмодерн" терминін философиялық мағынада алғаш рет қолданды. Онда ол Витгенштейннің тілдік ойындар моделі мен сөйлеу актісі теориясын пайдаланады, сарапшы мен философтың екі түрлі тілдік ойынын салыстырады. Ол компьютер дәуірінде білімнің ақпаратқа айналуы туралы айтады және кодталған хабарламаны (ақпаратты) беру немесе қабылдауды тілдік ойын ішіндегі позицияға теңейді. Лиотар философиялық постмодернизмді "Постмодерн жағдай" еңбегінде былай анықтады: "Қиындатып айтқанда, постмодернизмді мета-нарративтерге деген сенімсіздік деп түсіндіремін", мұндағы мета-нарративтер (француз тілінде, grands récits) – барлық нәрсе туралы біріктірілген, толық, әмбебап және эпистемологиялық тұрғыдан анық әңгіме секілді нәрсе. Мета-нарративтерді тотализациялауға қарсы Лиотар және басқа постмодерн философтар шындықтың абсолютті және әмбебап емес, әрқашан тарихи және әлеуметтік контекстке байланысты екенін, ал шындықтың толық және нақты емес, ішінара және "көзқарасқа байланысты" екенін дәлелдейді.

Қалалық жоспарлау

Модернизм индустриялық жаппай өндірістің жаңа моделінің логикасына сәйкес қалаларды жобалау және жоспарлауға ұмтылды; ірі масштабты шешімдерге, эстетикалық стандарттауға және жиналатын дизайндық шешімдерге қайта оралды. Модернизм қалалық өмірді айырмашылықтарды танымауы және біртекті ландшафттарға ұмтылуы арқылы құртты (Simonsen 1990, 57). Джейн Джейкобстың 1961 жылғы «Ұлы американдық қалалардың өлімі мен өмірі» кітабы – модернизм шеңберінде дамыған қала құрылысының тұрақты сыны және қала құрылысы туралы ойлауда модернизмнен постмодернизмге көшуді белгіледі. Модернизмнен постмодернизмге көшу 1972 жылғы 15 шілдеде сағат 15:32-де болды деп есептеледі, осы кезде архитектор Минору Ямасаки жобалаған, Сент-Луис қаласындағы аз қамтылғандарға арналған Пруит-Иго тұрғын үй кешені, Ле Корбюзьенің «заманауи өмірге арналған машинасының» жүлделі үлгісі болып есептелді, тұруға жарамсыз деп танылып, бұзылды. Осыдан бері постмодернизм әртүрлілікті қабылдайтын және оны құруға бағытталған теорияларды қамтиды. Ол белгісіздікті, икемділікті және өзгерісті жоғары қояды, утопизмді қабылдамай, сонымен қатар утопиялық ойлау мен әрекет ету жолын қолдайды. «Қарсылық» постмодернизмі модернизмді деконструкциялауға тырысады және оның бастауларын сынға алады, бірақ міндетті түрде оларға қайта оралмайды. Постмодернизмнің нәтижесінде қала құрылысшылары қала құрылысымен айналысудың бір ғана «дұрыс» жолы бар деп сенуге азырақ бейімделді және «жоспарлаудың әртүрлі стильдері мен идеяларына» көбірек ашық. Қаланы түсінудегі постмодернистік тәсіл 1980-ші жылдары «Лос-Анджелес қала құрылысы мектебі» деп аталған мектептің жұмысында көрінді, ол 1980-ші жылдары Калифорния университетінің (UCLA) қала құрылысы бөлімінде құрылды. Бұл мектепте қазіргі Лос-Анджелес постмодернистік қаланың үлгісі ретінде қарастырылды, бұл 1920-ші жылдары Чикаго университетінде құрылған және қалалық экология аясында жұмыс істеген, қала ішінде функционалдық аймақтарды және халық топтарының орналасуын түсіну үшін концентрлі шеңберлерді пайдаланған Чикаго мектебінің басым идеяларына қарсы қойылды. Лос-Анджелес мектебінің өкілі Эдвард Сожа марксистік және постмодернистік перспективаларды біріктіріп, халық топтары мен экономикалық пайдаланудың мозаикалық құрылымымен ірі қала аймақтарының қалыптасуына әкелген экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге (глобалдану, мамандану, индустрияландыру/деиндустрияландыру, неолиберализм, жаппай көші-қон) назар аударды.

Мұра

1990 жылдардың соңынан бері, халық мәдениетінде де, ғылымда да постмодернизм "демода болды" деген пікір күшейіп келеді. Ал кейбірлер қазіргі мәдени өнімдер контекстінде постмодернизмнің өліп қалғанын айтады.

Сындар

Постмодернизмді сынау интеллектуалды тұрғыдан алуан түрлі. Постмодернизм консервативтік және модернистік құндылықтарды, сондай-ақ объективті шындық, мораль, ақиқат, сана және әлеуметтік прогресс сияқты жалпылама ұғымдарды сынға түсіргендіктен, постмодернизмді сынаушылар осы ұғымдарды әртүрлі бағыттардан қорғайды. Кейбір сыншылар постмодернистік шүбхеленуге объективті шындыққа қатысты жауап береді және ақиқат пен мораль салыстырмалы деп мәлімдейді, оның ішінде бұл салыстырмалылық өзіне қайшы екенін айтады. Постмодернизмге сілтеме жасай отырып, консервативті ағылшын философы Роджер Скрутон: «Ақиқат жоқ немесе барлық ақиқат «тек салыстырмалы» деуші жазушы сізден оған сенбеуіңізді сұрайды. Сондықтан, сенбеңіз» деп жазды. 2014 жылы философтар Теодор Шік және Льюис Вон: «Ешқандай шексіз жалпылама тұжырымдар дұрыс емес» деген мәлімдеме – өзі шексіз жалпылама тұжырым. Демек, егер релятивизмнің кез келген түрі дұрыс болса, онда ол жалған». Постмодернистік релятивизмге берілген кейбір жауаптар оның жақтастарының әдеттегі ниеттеріне қайшы, ол саяси солшылдарға міндетті түрде пайда әкелмейді деп санайды. Сынның басқа да бағыттары постмодернистік дискурстың түсініксіздікпен сипатталатыны, терминнің өзі нақты анықталмағаны және постмодернизмнің нақты эпистемологиясы жоқ екендігі болып табылады. Лингвист және философ Ноам Чомский постмодернист зиялыларын «олардың теорияларының принциптері қандай, олар қандай дәлелдерге негізделген, олар бұрыннан белгілі емес нәрсені немен түсіндіреді және т.б.» сияқты сұрақтарға мағыналы жауап бере алмады деп айыптады. Медиа теоретигі Дик Хебдиге терминнің бұлыңғырлығын сынап, адамдар постмодернизм деп атаған, өзара байланысы жоқ ұғымдардың көптеген тізімін атады, мысалы, «бөлменің интерьері» немесе «қырқылаған» бейне, ядролық армагеддоннан қорқу және «мағынаның күйреуі», ал осылардың барлығын білдіретін нәрсе – «әрекетсіз сөз» екенін айтты. Аналитикалық философ Дэниел Деннет оның гуманитарлық ғылымдарға тигізген әсерін сынап, оны «ешкімнің қателеспейтін, ештеңені растауға болмайтын, тек сіздің қабілетіңізге қарай дәлелдеуге болатын әңгімелер» деп сипаттады. Көркем өнердегі постмодернистік қозғалыстарды сынау әдеміліктен бас тартуға, өнердің мәні болуы үшін тілге тәуелділікке, үйлесімділік пен түсініктіліктің болмауына, нақты құрылымнан ауытқуға және тұрақты түрде қараңғы және негативті тақырыптарды пайдалануға қарсылық білдіруді қамтиды.

Постмодернистердің өздерінің сын-пікірлері

Француз психотерапевті және философы Феликс Гуатари әлемдік структуралистік және постмодернистік көзқарастар психологиялық, әлеуметтік және қоршаған орта салаларында бірдей түсіндірмелер іздеуге жеткілікті икемді емес деп, олардың теориялық негіздерін жобады. Жан Бодрияр Трульс Лимен сұхбатында: "[Трансмодернизм және т.б.] "постмодернизмнен" гөрі жақсырақ терминдер. Бұл заманагөйлік туралы емес, өзін және өзінің логикасын басып өтуге дейін өзінің өрнектей алу жолын дамытқан кез келген жүйе туралы. Мен осыны талдауға тырысамын". "Онтологиялық жасырын мән енді жоқ. Мен мұны постмодернизм емес, нигилизм деп қабылдаймын".