Кіріспе
Келісімшарт құқығында дауларды белгілі бір тәсілмен немесе сот арқылы шешуді талап ететін келісімшарт шарты (кейде дауларды шешу шарты, сот таңдау шарты, басқарушы заң шарты, юрисдикция шарты немесе төрелік шарты деп аталады, түріне байланысты) заңдар қақтығысы бар келісімшартта тараптарға осы келісімшартқа қатысты кез келген дауды белгілі бір форумда шешуге келісуге мүмкіндік береді. Олар әдетте тиісті келісімшарттың қолданылатын заңын анықтайтын заң таңдау шартымен бірге қолданылады. Мұндай шарттардың үш негізгі түрі бар: барлық даулар тараптар келіскен юрисдикциядағы белгілі бір сотта қаралуы керек; даулар медиация, төрелік немесе арнайы төреші немесе сарапшы алдындағы тыңдау сияқты дауды шешу рәсіміне сәйкес шешілуі керек; немесе шарт белгілі бір орында жүргізілетін нақты бір рәсімді талап ететін комбинацияны қарастыруы мүмкін, ал егер бұл рәсім мәселені шешпесе, дау белгілі бір сотта қаралуы керек. Келісімшарттың қолданылатын заңын және дауларды шешу форумын қамтитын қарапайым сот таңдау шарты мынадай болуы мүмкін:
In contract law, a forum selection clause (sometimes called a dispute resolution clause, choice of court clause, governing law clause, jurisdiction clause or an arbitration clause, depending upon its form) in a contract with a conflict of laws element allows the parties to agree that any disputes relating to that contract will be resolved in a specific forum. They usually operate in conjunction with a choice of law clause which determines the proper law of the relevant contract. There are three principal types of clause:
that all disputes must be litigated in a particular court in a jurisdiction agreed upon by the parties;
that disputes must be resolved pursuant to a dispute resolution process, such as mediation, arbitration, or a hearing before a special referee or expert determination; or
the clause might refer to a combination, requiring a specific process to be carried out in a specific location, and if that process fails to resolve the issue, for litigation to be conducted in a particular court. A simple forum selection clause covering both the proper law of the contract and the forum for resolving disputes might read:
This contract is governed by the laws of England and any dispute shall be finally resolved by the English courts. When the clause chooses a particular jurisdiction for the resolution of disputes, it may do so either as an exclusive jurisdiction clause or a jurisdiction clause. An exclusive jurisdiction clause mandates that all disputes must be resolved by a particular court, whereas jurisdiction confirms that a particular court may be used by the relevant parties, but does not preclude a party from commencing proceedings in another court if they wish to do so.
Осы келісімшарт Англия заңдарымен реттеледі және кез келген дау ағылшын соттарымен түпкілікті шешіледі. Егер шарт дауларды шешу үшін нақты юрисдикцияны таңдаса, ол оны эксклюзивті юрисдикция шарты немесе юрисдикция шарты ретінде белгілеуі мүмкін. Эксклюзивті юрисдикция шарты барлық дауларды белгілі бір сот шешеді деп талап етеді, ал юрисдикция шарты тиісті тараптар белгілі бір сотты пайдалана алатынын растайды, бірақ егер олар қаласа басқа сотқа жүгінуге кедергі келтірмейді.
In contract law, a forum selection clause (sometimes called a dispute resolution clause, choice of court clause, governing law clause, jurisdiction clause or an arbitration clause, depending upon its form) in a contract with a conflict of laws element allows the parties to agree that any disputes relating to that contract will be resolved in a specific forum. They usually operate in conjunction with a choice of law clause which determines the proper law of the relevant contract. There are three principal types of clause:
that all disputes must be litigated in a particular court in a jurisdiction agreed upon by the parties;
that disputes must be resolved pursuant to a dispute resolution process, such as mediation, arbitration, or a hearing before a special referee or expert determination; or
the clause might refer to a combination, requiring a specific process to be carried out in a specific location, and if that process fails to resolve the issue, for litigation to be conducted in a particular court. A simple forum selection clause covering both the proper law of the contract and the forum for resolving disputes might read:
This contract is governed by the laws of England and any dispute shall be finally resolved by the English courts. When the clause chooses a particular jurisdiction for the resolution of disputes, it may do so either as an exclusive jurisdiction clause or a jurisdiction clause. An exclusive jurisdiction clause mandates that all disputes must be resolved by a particular court, whereas jurisdiction confirms that a particular court may be used by the relevant parties, but does not preclude a party from commencing proceedings in another court if they wish to do so.
Бұзудың әсері
Келісімшарттардың көпшілігі бұзу салдарынан өтемақы төлеу арқылы немесе бұзуды тоқтату жөніндегі қаулы арқылы орындалғанымен, юрисдикциялық шарттардың әрекеті даудың алдын ала кезеңінде байқалады. Келісімде юрисдикциялық шарттың болуы, әдетте, сотқа белгілі бір мәселені қарау құқығын береді немесе басқа сотқа (таңдалған сот емес) юрисдикцияны қабылдаудан бас тартуға негізді себептер тудыруы мүмкін. Мұндай шарттар кейде шетелдік соттардағы сот процесіне қарсы сотқа шағымдану арқылы күшіне енгізіледі. Теориялық тұрғыдан, юрисдикциялық шартты бұзу арқылы сотқа шағымдануға болатын өтемақы талап ету мүмкіндігі бар, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.
Күші жойылды деп танылған келісімшарттардағы шарттар
Келісімшарт жарамсыз деп танылған жағдайда, келісімшарттың әрбір жекелеген тармағы да жарамсыз болады деген жалпы ережеге қарамастан, көптеген құқықтық жүйелер, соның ішінде ағылшын құқығы, сот өкілігі және төрелік туралы шарттарды ерекше жағдай деп қарастырады. Осы шарттарға, тіпті оларды қолданушы адамның өзі келісімшарттың жарамсыз екенін дәлелдесе де, сүйенуге болады.
Асимметриялық шарттар
Әдетте, сот таңдау шарты келісімшарттың барлық тараптарына қолданылады. Дегенмен, келісімшартта егер А, В-ні сотқа бергісі келсе, бір процедура қолданылады, ал егер В, А-ны сотқа бергісі келсе, басқа процедура қолданылады деп белгіленуі мүмкін. Мұндай асимметриялық шарттардың заңдылығы түрлі құқықтық жүйелерде әртүрлі. Мысалы, олар ағылшын құқығы бойынша әдетте күшіне енеді, бірақ француз құқығы бойынша жоқ. Сол сияқты, бір тарапқа дауды шешудің басқа амалдары да қарастырылуы мүмкін. Мысалы, қарыз шартында қарыз алушы несие берушіге қарсы сот процесін тек арбитраж арқылы ғана бастауға құқылы болуы мүмкін. Ал егер несие беруші қарыз алушыға талап қойғысы келсе, ол арбитраж немесе белгілі бір сот арқылы жүзеге асыруға болады. Мұндай шарттар «опциялық шарттар», «асимметриялық шарттар» немесе «гибридтік шарттар» деп аталады.
АҚШ-тағы жағдай
АҚШ Жоғарғы Соты форумды таңдау туралы шарттарды бірнеше рет растаған және оларды жалпыға бірдей қолдануға болады деп ұсынған. The Bremen v. Zapata Off Shore Company, 407 U.S. 1 (1972); Carnival Cruise Lines, Inc. v. Shute, 499 U.S. 585 (1991) істерін қараңыз. Дегенмен, «Бремен» және «Карнавал Круз» істері азаматтық юрисдикция емес, Соттың адмиралтействолық юрисдикциясы бойынша қарастырылды. АҚШ-тағы сот, егер шартта белгілі бір форум көрсетілген және басқа форумдар нақты жоққа шығарылған болса, оны құрметтеуі мүмкін, ал қарапайым форумды таңдау шартын міндетті түрде орындамайды. 2011 жылғы қазан айындағы екі апелляциялық шешім осы айырмашылықты көрсетеді. Future Industries of America v. Advanced UV Light GmbH, 10 3928 ісінде, АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы екінші апелляциялық округтік соты тараптарды Германияға жіберген істің қаралуын тоқтатып, форумды таңдау шарты бойынша Германия соттарының ғана құзыретінде екенін растады. Ал, Global Seafood Inc. v. Bantry Bay Mussels Ltd., 08 1358 ісінде сол сот төменгі соттың тараптарды Ирландияға жіберуден бас тартуын қолдады, себебі шарт айрықша емес еді және сот ісі Америкада жалғасуда. Нью-Йорк штатында, егер тараптардың келісімшартында сот орны Нью-Йорк штатындағы сот деп көрсетілген және мәміленің сомасы 1 миллион доллардан астам болса, форум non conveniens негіздерімен істің қаралуын тоқтатуға соттың құқығын шектейтін арнайы заң бар. Қазіргі уақытта АҚШ округтік сотында келісімшарттағы форумды таңдау ережелері FINRA сияқты реттеуші мүшелік ережелердегі бұрынғы төрелік шарттарын жоққа шығара ма деген мәселе бойынша пікір қалыптасуда.
Корпоративтік жарғылар
2010 жылға дейін американдық корпорациялардың жарғыларына форум таңдау шарттарын қосуы жиі кездеспейтін. Бірақ бұл жағдай өзгерді. 2015 жылы сот шешімдерін қарастырған Бонни Ро, Дэниел Тэбак және Джонатан Хофер (Lexology басылымында) форум таңдау шарттарының небәрі бірнеше жылдың ішінде корпоративтік басқарудың бекіген бөлігіне айналғанын айтты. Олардың қорытындысы бойынша, форум таңдау шартын қабылдаған директорлар кеңесі осы шарттың күшіне енетініне сенуге құқылы.
Тұтынушылармен жасалған келісімдер
Тұтынушылар саласындағы сот таңдау шарттарының күші даулы мәселе. Осы шарттарды қолдануға қарсы шығушылар көптеген жағдайларда мұндай шарттар "қосылу шарты" ретінде қарастырылады деп санайды. Марти Гулдтың Чикаго Кент құқығы журналындағы мақаласы осы пікірді жақсы түсіндіреді. Ол, көптеген федералдық соттар тұтынушыларға қатысты жағдайларда мұндай шарттарды күшіне енгізгенімен, Иллинойс штатының соты онлайн танысу қызметіне қатысты талап бойынша оны күшіне енгіруден дұрыс бас тартқанын айтады. Орындалу жақтастары "қосылу шарты" туралы пікірге қарсы тұрады.
Форумды таңдау туралы шарттың қолданылу аясы
Соттар жиі транзакцияның барлық тараптарын (оның ішінде келісімге қол қоймағандарды) қамтитынын анықтауға міндетті болады. Көптеген соттар ауқым мәселесін шешу үшін "тығыз байланысты" тестін қолданады. Мысалы, Manetti Farrow, Inc. v. Gucci America, Inc. және Roby v. Lloyd’s істерін қараңыз. АҚШ сот процесінің халықаралық аспектілері туралы жазған Эрик Шерби, мәселені қараған көптеген соттар "тығыз байланысты" деп табудың айналмалы сипатын елемегенін, тіпті осы айналмалылық мәселесін мойындаған аз ғана сот шешімдерінің өзі айналмалы ойлау қатесіне түскенін айтады.
Франчайзинг және дилерлік даулар
Бірқатар американдық штаттар франчайзерлерді франчайзилермен дауларды сол штаттың аумағында сотта қарауға келісуге міндеттейтін заңдарды қабылдады. Ондай штаттардың қатарында Калифорния, Висконсин және Нью-Джерси бар. Бұл заңдардың бәрінде айрықшалық туралы тікелей мәлімдеме болмаса да, сот шешімдері оларды франчайзидің тікелей орналасқан жерінен тыс жерде дауды шешуді талап ететін шарттасқан міндеттемелерді жарамсыз деп қарастырады.
Канададағы жағдай
Форумды таңдау туралы шарттар Канаданың Жоғарғы соты Z. I. Pompey v ECU Line, 2003 SCC 27 ісінде қарастырылды. Дау-дамай жүк қағазының бұзылуы салдарынан тасымалдауда жабдыққа келген зияннан туындады. Эксклюзивті форумды таңдау шарты барлық талаптар Антверпенде қаралуға тиіс екенін көрсетті. Жоғарғы сот форумды таңдау шарттарын "мәмілелерде нақтылық пен сенімділік" қамтамасыз ету үшін қолдады. Сот Англиядағы Eleftheri ісінде табылған, күшті себептерді қажет ететін сынақты растады. Басқа қолданылатын заңнама болмаған жағдайда, Помпей сынағы тараптарды байланыстыратын күшіндегі келісімшарт бар ма, жоқ па деген сұрақ қояды. Егер келісімшарт болса, сот талапкер форумды таңдау шартына бағынуға болмайтындығын жеткілікті дәлелдермен көрсетпесе, істі тоқтата тұруға міндетті. Сот өз дискрециясын пайдалана отырып, мынадай факторларды қарастыруы керек: дәлелдер қайда орналасқан немесе оларға қол жеткізу оңай ма, шетелдік заң қолданылатындығы және ол жергілікті заңнан қаншалықты өзгеше, тараптар қай елмен және қаншалықты байланысты, жауапкерлер процессуалдық артықшылықтар іздеп отыр ма және талапкерлер шетелдік сотқа жүгіну қажеттілігінен зиян көрер ме.
Тұтынушылармен жасалған келісімдер
2017 жылғы SCC 33 нөміріндегі Douez v Facebook ісінде Канаданың Жоғарғы соты Facebook пен пайдаланушылар тобы арасындағы сот таңдау шартын күшіне енгіруден бас тартты. Соттың көпшілігі келісімшарттың қолданылуы мүмкін деп шешті. Дегенмен, талапкер шартты күшіне енгірмеуге негізді себептерді дәлелдеу міндетін орындады. Әділет Абелла келісімшарттың әділетсіз екенін және осылайша Помпеи тестінің бірінші қадамы бойынша күшін жойғанын анықтады.
Тұтынушылармен жасалған келісімдер (Квебек)
Квебектің азаматтық кодексі тұтынушылар мен еңбек шарттарындағы сот таңдау және арбитраж туралы шарттарды күшсіз деп жариялайды. Квебек тұрғындарына қатысты тұтынушылық мәмілелерде 3149-бап дауды қарау құқығын Квебек соттарына береді.
Ұсынылған халықаралық конвенция
2005 жылы Халықаралық жеке құқық жөніндегі Гаага конференциясы Гаага сот таңдау конвенциясын қабылдады. Гаага конвенциясы, мысалы, Квебектің Тұтынушыларды қорғау заңы сияқты, тұтынушыларға қатысты дауларға қолданылмайды.