Кіріспе

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық соты – қатысушы мемлекеттердің экономикалық міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету үшін құрылған сот органы. Сот Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы шеңберіндегі халықаралық шарттарға сәйкес экономикалық міндеттемелерді орындауда туындаған дауларды қарауға өкілетті. Сот қатысушы мемлекеттердің келісімімен басқа да дауларды да қарайды. Ол сондай-ақ халықаралық шарттар мен ТМД органдарының актілерін түсіндіруге де өкілетті. Экономикалық сот Беларусь Республикасының Минск қаласында орналасқан.

Тарих

ТМД ішінде сот органы құру идеясы алғаш рет 1991 жылғы 21 желтоқсанда, Алма-Ата Декларациясына қол қойылған күні Беларусь, Ресей Федерациясы және Украинаның экономикалық және төрелік соттарының ынтымақтастығы туралы келісімде ұсынылды және кейін талқыланды. Осы келісімнің 12-бабында ТМД ұлттық соттары Достастық құрылымының құрамында арнайы төрелік орган (Экономикалық сот) құру қажеттігін растады. Мемлекетаралық деңгейде, ТМД қатысушы мемлекеттерінің экономикалық ұйымдары арасындағы төлемдерді жақсарту шаралары туралы 1992 жылғы 15 мамырдағы келісімге қол қойылған кезде ТМД сот органының (Достастықтың Сауда соты деп аталды) құрылуы туралы шешім қабылданды. Достастықтың Сауда сотының негізгі мақсаты – мемлекетаралық экономикалық дауларды шешу, оларды Достастық мемлекеттерінің жоғары экономикалық (төрелік) ұлттық соттарының қарауына беруге болмайтын жағдайларда (Келісімнің 5-бабы). 1992 жылғы 6 шілдеде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық сотының мәртебесі туралы келісімге қол қойылды, оның ажырамас бөлігі Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық соты туралы Ереже болды. Осы Ереже сот қызметінің құқықтық негізін құрайды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының 1993 жылғы 22 қаңтардағы ТМД Мемлекет басшылары Кеңесі бекіткен Статутының IV бөлімінде Экономикалық сот ТМД органдарының бірі ретінде көрсетілді. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық сотының мәртебесі туралы келісімнің 3-бабында соттың орналасқан жері Беларусь Республикасының Минск қаласы екені айтылған. Беларусь Республикасы мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық сотының Беларусь аумағындағы орналасу шарттары туралы шарт 1996 жылғы 22 қарашада қол қойылды.

Экономикалық соттың мәртебесі туралы келісімге қатысушы мемлекеттер

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық сотының мәртебесі туралы келісім Беларусь, Ресей Федерациясы, Өзбекстан үшін 1992 жылы, Армения үшін 1993 жылы, Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан үшін 1994 жылы, Молдова үшін 1995 жылы күшіне енді. 2006 жылы Армения келісімнен шықты. Молдова 2010 жылы келісімнен шықты. 1997 жылы Әзірбайжан Экономикалық соттың мәртебесі туралы келісімге белгілі бір шарттармен қосылуға тырысты, бірақ қатысушы мемлекеттер мұндай қосылуға қарсы болды, себебі шарттар қабылданбас еді.

Құзыреті

Экономикалық соттың құзыреті ТМД Хартасының ережелерімен және Экономикалық соттың мәртебесі туралы келісіммен бекітілген Экономикалық сот туралы Ережемен анықталады. ТМД Хартасының 32-бабына сәйкес, Сот ТМД шеңберінде экономикалық міндеттемелерді орындау кезінде туындауы мүмкін дауларды шешуге, халықаралық келісімдер мен ТМД актілерінің экономикалық мәселелерге қатысты ережелерін түсіндіруге, ТМД қатысушы мемлекеттерінің құзырына жататын басқа да дауларды шешуге өкілетті. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық соты туралы Ереженің 3-бабына сәйкес, Сот мемлекетаралық экономикалық дауларды шешеді: ТМД халықаралық келісімдерімен көзделген экономикалық міндеттемелерді орындау кезінде, ТМД Мемлекет басшылары кеңесінің, ТМД Үкімет басшылары кеңесінің және оның басқа да институттарының қабылдаған шешімдері бойынша; қатысушы мемлекеттердің экономикалық мәселелер бойынша қабылданған заң актілері мен басқа да актілерінің, халықаралық келісімдер мен ТМД-ның басқа да актілерінің сәйкестігі туралы. Сондай-ақ, халықаралық келісімдерді және оның негізінде қабылданған ТМД актілерін орындауға байланысты туындайтын басқа да дауларды шешеді (қазіргі таңда мұндай 36 халықаралық келісім бар). Экономикалық сот туралы Ереженің 5-бабына сәйкес, Сотқа мынадайларды түсіндіруге де құқық беріледі: халықаралық келісімдер, ТМД-ның басқа да актілері және оның институттары; бұрынғы КСР-нің заңнама актілері, оның ішінде мұндай актілерді орындауға рұқсат беру туралы актілер, егер олар халықаралық келісімдерге және оның негізінде қабылданған ТМД-ның басқа да актілеріне қайшы келмесе, өзара келісім бойынша белгіленген мерзім ішінде. Мұндай түсіндіру жеке істер бойынша шешім қабылдағанда және арнайы сұраныстар бойынша жүзеге асырылады.

Экономикалық сотқа жүгіну құқығы

Экономикалық сот туралы ережеге сәйкес, мүдделі мемлекеттерді олардың құзыретті органдары мен ТМД институттары дауларды қарау үшін сотқа жүгінуге құқылы. Қатысушы мемлекеттердің билік және үкімет органдарының жоғары деңгейдегі өкілдері, ТМД институттары, жоғары экономикалық және арбитраждық соттар, сондай-ақ қатысушы мемлекеттердің аумағында туындауы мүмкін экономикалық дауларды шешуге өкілетті басқа да жоғары органдар ТМД халықаралық келісімдері мен басқа да актілерін түсіндіру туралы сұраныстармен Экономикалық сотқа жүгіне алады. Экономикалық сот экономикалық субъектілер немесе жеке тұлғалар ұсынған дауларды немесе түсіндіру туралы сұраныстарды қарауға құқығы жоқ. Алайда, сот практикасында мұндай сұраныстар мемлекеттердің құзыретті органдары мен ТМД институттары арқылы, тікелей емес жолмен сотқа келіп түскен жағдайлар болды.

Сот шешімдерінің мәртебесі

Экономикалық сот туралы ережеге сәйкес, дауларды қарау қорытындысы бойынша Экономикалық сот қатысушы мемлекеттің халықаралық келісімді немесе ТМД актісін, немесе ТМД-ның, оның институтының актісін бұзу фактісі анықталған жағдайда шешім шығарады. Содан кейін, бұл мемлекетке құқық бұзушылықты және оның салдарларын жою үшін ұсынылатын шаралар белгіленеді. ТМД Экономикалық соты шешім қабылдаған кезде, шешімге қатысты мемлекет оның орындалуын қамтамасыз етеді. Осылайша, соттың құрылтай құжаттарымен құқықтық күш тікелей анықталмайды. Әдебиетте, сот шешімдерінің істің құқықтық сипаттамасы тұрғысынан міндетті күші бар, ал мемлекет қабылдаған құқық бұзушылықты жою және оның салдарларын жою шаралары бойынша – ұсынымдық сипаты бар деген пікір бар. Экономикалық соттың шешімдері мен Пленумның қаулылары ТМД басылымдарында және қатысушы мемлекеттердің бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.

ЕурАзЭҚ сотының функцияларын орындау

2004 жылдан 2011 жылға дейін Экономикалық сот 2004 жылғы 3 наурыздағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мен Еуразиялық экономикалық қоғамдастығы арасындағы Экономикалық соттың Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың сотының функцияларын атқаруы туралы келісімге сәйкес Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың функцияларын жүзеге асырды (2011 жылғы 17 қаңтардағы хаттамамен енгізілген өзгерістермен). Аталған келісім 2012 жылғы 1 қаңтарда күшін жойды. Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың сотының функцияларын атқару аясында Экономикалық соттың қарауына халықаралық Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың келісімдеріне, оның органдарының шешімдеріне, олардан туындайтын міндеттемелерді орындауға байланысты экономикалық сипаттағы мемлекеттер аралық даулар, сондай-ақ Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың келісімдерімен көзделген басқа да даулар, халықаралық келісімдер мен Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың органдарының шешімдерінің ережелерін түсіндіру мәселелері енді.

Судьялар

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық сотының судьялар алқасы Экономикалық соттың мәртебесі туралы келісімге қатысушы мемлекеттердің судьяларының тең санынан құралады. Келісімнің 2-бабына сәйкес, әрбір қатысушы мемлекеттен судьялардың квоталық саны екі адамды құрайды. ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінің 2002 жылғы 2 қазандағы ТМД органдарының тиімділігін одан әрі арттыру және құрылымын оңтайландыру шаралары туралы шешімімен судьялар саны әр мемлекеттен бір судьяға дейін азайтылды. ТМД Экономикалық сотының Ережесінің 7-бабына сәйкес, барлық судьялар мемлекеттерде жоғары экономикалық және төрелік соттардың судьяларын сайлау (тағайындау) үшін белгіленген тәртіппен, 10 жылға қатаң кәсіби негізде, экономикалық және төрелік соттардың судьялары мен экономикалық құқықтық қатынастар саласында жоғары біліктілігі бар мамандардың арасынан сайланады (тағайындалады), олардың жоғары заң білімі болуы міндетті. Экономикалық соттың президенті мен оның орынбасары сот судьяларымен көпшілік дауыспен сайланады және Мемлекет басшылары кеңесімен 5 жылға бекітіледі. Қазіргі таңда Экономикалық сотта екі судья қызмет етеді: Беларусьтен – Людмила Каменкова (2008 жылы тағайындалды); Ресей Федерациясынан – Эвелина Нагорная (2013 жылы тағайындалды). 2011 жылдың 15 желтоқсанында Людмила Каменкова Экономикалық соттың президенті болды.

Соттың құрылымы

Экономикалық сот өзінің міндеттерін Экономикалық соттың толық құрамы ретінде атқарады, бірақ ол сонымен қатар Экономикалық соттың алқаларын құра алады және Экономикалық соттың Пленумын шақыра алады. Экономикалық соттың толық алқасы соттың барлық судьяларынан тұрады және заң түсіндіру туралы сауалдар бойынша істерді қарау үшін шақырылады. Соттың толық алқасы, егер оның отырысына Экономикалық соттың барлық сайланған және қызметін атқаруға кіріскен судьяларының кемінде үштен екісі қатысса, шешім қабылдауға құқылы. Шешім қабылдағанда әр судья бір дауыс береді және дауыс беруден бас тартуға құқығы жоқ. Шешімдер қатысқан судьялардың санының қарапайым көпшілігімен қабылданады. Дауыстар тең болған жағдайда, толық құрам төрағасының дауыс берген шешімі қабылданады. Соттың толық құрамы шығарған шешімдер түпкілікті болып табылады және оларға шағымдануға болмайды. Экономикалық сот алқалары тиісті алқалардың қарауына жататын дауларды қарау үшін соттың толық құрамымен 3 немесе 5 судьядан құрылады. Алқа шешімдерін алқа мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылдайды. Дауыстар тең болған жағдайда, алқа төрағасының дауыс берген шешімі қабылданады. Алқалардың шешімдеріне іс тараптары немесе үшінші тұлғалар Экономикалық соттың Пленумына шағымдануға құқылы. Экономикалық соттың Пленумы – соттың жоғары органы болып табылады және сот төрағасынан, оның орынбасарларынан, сот судьяларынан, сондай-ақ экономикалық дауларды қарауға қатысатын мемлекеттердің жоғары экономикалық, арбитраждық соттары мен басқа да жоғары мемлекеттік органдарының төрағаларынан тұрады.

Сот практикасы

1994 жылдың ақпанынан, материалдық-техникалық база құрылып, Сот штаты қалыптасқаннан бастап 2016 жылдың 17 маусымына дейін Экономикалық сот 124 іс қарады және 133 акт бекітілді.

Мемлекетаралық экономикалық даулар

ТМД қатысушы мемлекеттері арасындағы экономикалық даулар Экономикалық сот қараған істердің шамалы бөлігін құрайды: Соттың қызмет істеген алғашқы 20 жылында 13 дау қаралып шешілді. Кейбір жағдайларда Сот іс қабылдаудан бас тарту немесе істі тоқтату туралы шешім шығарды. Даулы істер бойынша шешімдер мынадай категорияларға жіктеледі: экономикалық міндеттемелерді тиісінше орындамау туралы; меншік құқығын мойындау туралы; ұлттық заң нормалары мен ТМД заңдарының арасындағы қайшылықтар туралы.

Түсіндіруге қатысты істер

Экономикалық соттың қарауына түсетін істердің көп бөлігі түсіндіру туралы істерді құрайды. 2016 жылдың 17 маусымына дейін Сот түсіндіру бойынша 111 істі қарады. Global Arbitration Review бұл шешімді 2014 жылғы ең маңызды жарияланған шешімдердің бірі деп атады, оның себебі құқықтық тәжірибе немесе басқа да факторлар болды. Бұл шешім "т.б. "қалта" арбитраждық соттардағы талаптардың күрт өсуінің алдын алуға" бағытталған деп түсіндірілді.

Экономикалық соттың шешімдерін орындау тәжірибесі

ТМД аясында жасалған халықаралық келісімдердің шарттарын түсіндіруге қатысты экономикалық сот шешімдеріндегі қорытындылар мен ұсынымдар қатысушы мемлекеттердің тиісті органдарымен практикалық қызметте, ұлттық құқықтық жүйе актілерін дайындауда және халықаралық құқықтық базаны жетілдіруде пайдаланылады. Сондай-ақ, ТМД аясында келісімдер мен шешімдерді әзірлеу және келісу кезінде сарапшылар бұл шешімдерді ескереді. Экономикалық соттың түсіндіру жөніндегі шешімдері Беларусь және Ресей Федерациясының ұлттық сот жүйелерінде қолданылады.

Сот реформасы

Экономикалық сот қызмет еткен кезеңде оның құрылтай құжаттарын жетілдіру туралы пікірлер үнемі айтылып келді. Мемлекетаралық экономикалық дауларды қарау жөніндегі Соттың тәжірибесін талдау – құрылтай құжаттарына сәйкес, бұл даулардың басты санаты – Соттың әлеуеті тиімді пайдаланылмай жатқанын көрсетеді. Осыған байланысты, 2007 жылғы 5 қазанда ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінде бекітілген ТМД-ны одан әрі дамыту тұжырымдамасы және оны іске асыру жөніндегі негізгі іс-шаралар жоспары ТМД Экономикалық сотын жаңғыртуды қарастырады. Экономикалық сотты жаңғырту жөніндегі шаралар аясында 2012 жылы үкіметтік сарапшылардың арнайы тобы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Экономикалық сотының мәртебесі туралы жаңа Келісім жобасын әзірледі, алайда ол әліге дейін қол қойылған жоқ.