Кіріспе
Сот – бұл, жалпы алғанда, талаптарды не дауларды қарау, шешу не анықтау құқығына ие кез келген адам немесе мекеме, атауында «сот» деп көрсетілгенімен, көрсетілмегенімен. Мысалы, бір судьясы бар сот алдында сөйлейтін адвокат сол судьяны «өз трибуналы» деп сипаттауы мүмкін. Көптеген мемлекеттік органдар өздерінің қалыпты юрисдикциядағы соттар емес екенін көрсету үшін «сот» деп аталады. Мысалы, Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибуналы – халықаралық құқық бойынша арнайы құрылған орган болды; Ұлыбританияда еңбек дауларын қарау үшін еңбек трибуналдары құрылған. Көптеген (бірақ барлық емес) жағдайларда «трибунал» сөзі сотқа қарағанда формалдылығы төменгі, сот (немесе квази-сот) органына сілтеме жасайды, онда дәлелдер мен іс жүргізудің қалыпты ережелері қолданылмауы мүмкін, ал төрағалары көбінесе судьялар немесе әкімшілер емес. Жеке сот органдары да жиі «трибуналдар» деп аталады. Алайда, «трибунал» сөзі органның функциясын толық анықтамайды, мысалы, Ұлыбританиядағы Employment Appeal Tribunal – жоғары сатыдағы сот. Бұл термин классикалық Рим Республикасының трибундарынан шыққан. «Трибунал» сөзі бастапқыда трибундардың лауазымына қатысты болған, және бұл термин әлі де кейде тарихи жазбаларда осы мағынада қолданылады. Трибунал – төрағалық етуші орган отырған платформа болды; физикалық тұрғыдан жоғары орналасу заңды қарау мәселесінде олардың жоғары мәртебесін көрсететін символ болды.
A tribunal, generally, is any person or institution with authority to judge, adjudicate on, or determine claims or disputes—whether or not it is called a tribunal in its title. For example, an advocate who appears before a court with a single judge could describe that judge as "their tribunal." Many governmental bodies are titled "tribunals" to emphasize that they are not courts of normal jurisdiction. For example, the International Criminal Tribunal for Rwanda was a body specially constituted under international law; in Great Britain, employment tribunals are bodies set up to hear specific employment disputes. In many (but not all) cases, the word tribunal implies a judicial (or quasi judicial) body with a lesser degree of formality than a court, in which the normal rules of evidence and procedure may not apply, and whose presiding officers are frequently neither judges nor magistrates. Private judicial bodies are also often styled "tribunals." The word tribunal, however, is not conclusive of a body's function—for example, in Great Britain, the Employment Appeal Tribunal is a superior court of record. The term is derived from the tribunes, magistrates of the Classical Roman Republic. "Tribunal" originally referred to the office of the tribunes, and the term is still sometimes used in this sense in historical writings. The tribunal was the platform upon which the presiding authority sat; having a raised position physically was symbolic of their higher position regarding the adjudication of the law.
Бангладеш
Бангладеште трибунал – белгілі бір арнайы мақсатта жұмыс істейтін сотты білдіреді, және Бангладеште мұндай трибуналдар бірнеше бар. Олардың құрылу мақсаты – сот істерін жылдам қарауды қамтамасыз ету және қалыпты соттардағы іс тізімін азайту. Бұдан өзге, Бангладеш Конституциясының 117-бабы парламентке бір немесе бірнеше әкімшілік трибунал құруға құқық береді. Ешбір сот мұндай трибуналдың қарауына жататын мәселе бойынша іс жүргізе алмайды немесе шешім қабылдай алмайды.
Бельгия
Бельгияның сот жүйесінде төменгі сатыдағы соттардың атауларын ағылшын тіліне "tribunals" (rechtbank, gerecht) деп аударуға болады. Ал, жоғары апелляциялық соттар "courts" (hof, hof) деп аударылады.
Бразилия
Бразилияның сот жүйесі апелляциялық сотты және одан жоғары тұрған соттарды ресми түрде "трибунал" деп атайды, онда әрқашан бірнеше судья болады. Ең жоғары сот – Supremo Tribunal Federal (Жоғарғы Федералдық Сот), одан кейін жоғары тұрған трибуналдар (Жоғарғы Әділет Трибуналы, Жоғарғы Сайлау Трибуналы, Жоғарғы Еңбек Трибуналы, Жоғарғы Әскери Трибунал) келеді. Федералдық соттар аймақтарға бөлінген, әр аймақтың өзінің Tribunal Regional Federal (Аймақтық Федералдық Соты) бар. Сондай-ақ, әр штаттың өзінің Tribunal de Justiça (Әділет Соты) бар.
Канада
Азаматтық шешімдер трибуналы, Британ Колумбиясындағы (БК) онлайн трибунал. Үй иесі мен жалға алушылар жөніндегі кеңес, бұрынғы Онтарио жалға берілетін тұрғын үйлер трибуналы. Онтарио кондоминиумдық органы, кондоминиум иелері мен басқармалар арасындағы шу шағымдары сияқты дауларды шешуге көмектеседі.
Гонконг
Қытай Халық Республикасының Гонконг Арнайы әкімшілік аймағының сот жүйесінде мынадай соттар бар: Жер дауы, Шағын талаптар, Еңбек дауы, Порнографиялық материалдар. Қоғамдық сауалдар бойынша Тергеу комиссиялары туралы заңға сәйкес комиссиялар құрылады.
Үндістан
Әкімшілік және салыққа қатысты түрлі дауларды шешу үшін арнайы трибуналдар бар, оның ішінде Орталық әкімшілік трибуналы, Табыс салығы апелляциялық трибуналы, Кеден, акциз және қызмет салығы апелляциялық трибуналы, Ұлттық экологиялық трибунал, Бәсекелестік апелляциялық трибуналы және Бағалы қағаздар апелляциялық трибуналы сияқтылар бар. Ұлттық компаниялар заң трибуналы – Үндістандағы сотқа ұқсас орган, ол үнді компанияларына қатысты мәселелерді қарап шешеді. 2013 жылғы Компаниялар заңының 410-бабына сәйкес Ұлттық компаниялар заң трибуналының шешімдеріне шағымдарды тыңдау үшін Ұлттық компаниялар заң апелляциялық трибуналы 2016 жылдың 1 маусымынан бастап құрылды. Бірнеше штаттарда азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты төрешілердің (қосымша комиссарлардың) шешімдеріне шағымдарды қарау үшін Азық-түлік қауіпсіздігі апелляциялық трибуналдары құрылды. Қарулы күштер трибуналы – Үндістандағы әскери трибунал. Ол 2007 жылғы Қарулы күштер трибуналы туралы заңға сәйкес құрылған. Тұрақты халық соты (PUS) – елдің кейбір аудандарында құрылған заң соты (Халық соты деп те аталады) және арнайы трибунал. Ол 1987 жылғы Заңдық қызметтер туралы заңға сәйкес құрылды.
Ирландия
Ирландия Республикасында "трибунал" дегені – 1921 жылғы "Тергеу трибуналдары (дәлелдер) туралы" заңға сәйкес құрылған қоғамдық сауалдаманы білдіреді. Ирландиядағы Парламенттік сауалдама (заңдық емес) мен Тергеу трибуналы арасындағы басты айырмашылық – заңдық емес сауалдамаларға Жоғары соттың өкілеттіктері, құқықтары мен жеңілдіктері берілмейді. Ал Тергеу трибуналдарына беріледі. Трибуналдар шұғыл қоғамдық маңызы бар мәселелерді зерттеу үшін Оирехтас палаталарының қаулысымен құрылады. Трибуналдардың міндеті – әділеттілікті қамтамасыз ету емес, олардың жұмысы тек сауалдамалық сипатта болады. Трибуналдар өздерінің қорытындыларын Оирехтасқа ұсынуға міндетті. Олар куәгерлерді қатысуға және тексеруге мәжбүрлей алады, сондай-ақ жұмысына қатысты құжаттарды ұсынуға талап ете алады. Трибуналдар бір немесе бірнеше адамнан тұруы мүмкін. Трибуналдың жалғыз мүшесі заңгер емес адам да болуы мүмкін.
Нидерланды
Нидерландыда заң шығару, заңды орындау және сот ісін жүргізу функциялары бөліспеген кезеңде барлық үкімдер жергілікті граф тағайындаған жеті schepenen немесе судьядан тұратын сот алқасымен шығарылған. Мұндай сот алқасы Vierschaar деп аталды, атауы төрт шаршы өлшемде тартылған арқаннан (schaar немесе scheren) шыққан, онда судьялар төрт орындыққа отырған. Орындықтар да шаршы пішінде орналастырылып, күдікті олардың ортасында тұрған. Қалалар дау-дамайларды тыңдау құқығына, яғни Vierschaar мәртебесіне ие болған. Vierschaar көбінесе қала әкімшілігінде орналасқан, және көптеген тарихи қалалық залдарда осындай бөлмелер әлі де сақталған, олар әдетте Сүлейменнің үкімінен көріністермен безендірілген.
Ұлыбритания
Біріккен Корольдіктің трибуналдық жүйесі ұлттық әкімшілік әділет жүйесінің бөлігі болып табылады. ХХ ғасырдың басынан бері жай-күйінше дамып келгенмен, 2007 жылдан бастап мойындалған сот билігі, шағымдану жолдары және реттеушілік бақылаумен бірыңғай жүйе құру мақсатында реформалар енгізілді.
Америка Құрама Штаттары
"Трибунал" сөзі АҚШ-та көбінесе соттарды немесе сот органдарын білдіру үшін қолданылады, мысалы, Американдық адвокаттар қауымдастығының Кәсіби этика ережелерінде. Мысалы, Огайо штатының Кәсіби этика ережелері "трибуналды" – "сот, міндетті төреліктегі төреші, заң шығару органы, әкімшілік мекеме немесе сот функциясын атқаратын басқа да орган" деп анықтайды.
Денсаулық сақтау саласында
Сонымен қатар, трибуналдар елдер ішінде де, елдер арасында да денсаулық сақтау салаларында маңызды рөл атқарады. Олар көбінесе "қосалқы трибуналдар" деп аталады. Бұл сотқа жақын органдар денсаулық сақтау саласындағы шешім қабылдау және басқаруға көмек ету үшін реттеу, бақылау және дауларды шешу өкілеттіктеріне ие. Дегенмен, қосалқы трибуналдардың денсаулық сақтау қызметтеріне нақты әсері күмәнді, себебі олардың тиімділігін бағалауға жеткілікті дәлелдер жоқ. Денсаулық сақтау саласында трибуналдардың дәлелге негіделген, жүйелі жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін олардың тәжірибелік бағалауларын жүргізу қажет.