Кіріспе

Фильмдердің мазмұнына немесе ықтимал мағынасына қарағанда стиль мен формаға басымдық беріледі. Формалистік кино теориясы – фильмнің формальды немесе техникалық элементтеріне: яғни жарықтандыру, музыкалық қосымша, дыбыс және декорация, түс қолданысы, кадр құрамы және монтаждауға назар аударатын кино теориясының бір бағыты. Бұл тәсілді Хьюго Мюнстерберг, Рудольф Арнхайм, Сергей Эйзенштейн және Бела Балаж ұсынған. Бүгінде формалистік кино теориясы кинотануда мойындалған тәсіл саналады.

Шолу

Формализм кино өндірісінің көптеген элементтерінің синтезін, сондай-ақ осы синтездің және жеке элементтердің эмоционалдық және интеллектуалды әсерлерін қарастырады. Мысалы, формалист стандартты голливудтық "үздіксіз монтаждың" қандай тыныштандыратын әсер беретінін, ал үздіксіздіктің болмауының немесе "секіріп монтаждаудың" қандай мазасыздық тудыратынын қарастырады. Формалист монтаж, кадр композициясы және музыка сияқты бірнеше элементтердің синтезін қарастырады. Серджио Леоненің "Долларлар трилогиясы" спагетти-вестернін соңындағы атыс эпизоды осы элементтердің формалистік әсерді жасау үшін қалай жұмыс істейтінінің мысалы болып табылады: кадрларды таңдау өте кеңтен өте жақынға және шиеленістіге өтеді; эпизод аяқталуға жақындаған сайын кадрлардың ұзақтығы қысқарады; музыка күшейеді. Осы элементтердің барлығы жеке-жеке емес, бірігіп, кернеуді тудырады. Формализм сынның идеологиялық және авторлық бағыттарын қамтиды. Екі жағдайда да формалистік сынның ортақ белгісі – стиль. Идеологтар әлеуметтік-экономикалық қысымның белгілі бір стильді қалай қалыптастыратынына, ал авторлар материалға өздерінің ерекше белгісін қалай қоятынына назар аударады. Формализм стильге және фильмнің идеяларды, эмоцияларды және тақырыптарды қалай жеткізетініне қатысты, ал туындының өзінің тақырыбына емес.

Идеологиялық көзқарастардағы формализм

Адамдар идеологиялық тәсіл қолданғанда, осы фильмдердің стилі немесе "тілі" әлеуметтік, экономикалық және саяси қысымдардың тікелей әсеріне ұшырайды деп таластады. Осы сын саласы бізге классикалық Голливуд киносы, американдық тәуелсіз қозғалысы, жаңа квир киносы, француз, неміс және чех жаңа толқындары сияқты категорияларды ұсынады. Формализммен байланысты идеологиялық тұжырымдамалардың екі мысалы – классикалық Голливуд киносы және фильм-нуар.

Классикалық Голливуд киносы

Классикалық Голливуд киносы институционалдық бейнелеу режимі деп аталатын стильді пайдаланады: үздіксіз монтаж, кең көлемді түсіру, үш нүктелі жарықтандыру, "көңіл күй" музыкасы және аралық көшірулер. Бұл стильдің әлеуметтік-экономикалық және идеологиялық түсіндірмесі Голливудтың қаржылық табысқа жету және көрермендерге ұнау ниетімен байланысты.

Қара фильм

Нино Франк атын берген "нуар" киносы төмен өндіріс деңгейімен, қараңғы түстермен, нашар жарықтандырумен, натурный түсіріліммен және жалпы нигилизммен сипатталады: мұның себебі соғыс және соғыстан кейінгі жылдары кинорежиссерлер мен көрермендердің көзқарасы көбінесе пессимистік болды. Сонымен қатар, неміс экспрессионистері Америкаға эмиграциялап, соғыс салдарынан туған стильді жарық эффектілері мен көңілсіздігін американдық жерге әкелді.

Авторлық теориядағы формализм

Идеологиялық көзқарас кең қозғалыстармен және киношының төңірегіндегі әлемнің әсерімен айналысса, авторлық теория жеке тұлғаны және олардың жеке шешімдері, ойлары мен стилінің материалда қалай көрініс табатынын мақтатады. Франсуа Трюффо және Cahiers du Cinéma журналына жазған басқа жас киносыншылар бастаған сынның бұл саласы екі себеппен құрылды. Біріншіден, авторлық теория кино өнерін құтқару үшін жасалды. Фильмдердің авторлары бар екенін дәлелдеу арқылы Трюффо фильмдерді және олардың режиссерлерін әдебиет, музыка және сурет салу сияқты өнер түрлері ретінде қабылдауға тырысты. Әрбір өнер түрі бір ғана шығармашылық күшпен байланысты: роман авторы, музыка туындысының композиторы немесе фреска суретшісі. Режиссерді, сценарийшіні емес, романдардың авторларымен, композиторлармен немесе суретшілермен бірдей деңгейге көтеріп, авторлық теория киноны екінші дәрежелі өнер түрі деп қараудан босатады. Екіншіден, авторлық теория басым киносыншылар тарапынан кемсінілген киношыларды құтқаруға ұмтылды. Бұл теория жанрлық кино түсірушілер мен төмен бюджетті B фильмдерінің Франция және АҚШ сияқты елдерде көбірек жарияланым мен мойнына ие болған беделді фильмдермен бірдей маңызды екенін көрсетеді. Трюффоның теориясына сәйкес, авторлар триллер, әрекетке толы фильм немесе романтика сияқты қалыптасқан материалды алып, оны өз стилі арқылы жекеленіп, өзіндік туындыға айналдырды.