Кіріспе
Феминисттік кино теориясы – феминисттік теория мен саясаттан туындаған теориялық кино сын. Феминисттік кино теориясы екінші толқын феминизмнің ықпалымен 1970 жылдар шамасында АҚШ-та пайда болды және феминисттік саясат пен теорияның нәтижесі болып табылады. Кино өнері жылдар бойы дамыған сайын, феминисттік кино теориясы да өзгеріп, қазіргі фильмдерді талдаумен қатар, бұрынғы фильмдерді де зерделеуге мүмкіндік берді. Феминисттер киноны талдауға түрлі көзқарас ұсынады, олар фильмнің элементтерін және олардың теориялық негіздерін сараптайды.
Feminist film theory is a theoretical film criticism derived from feminist politics and feminist theory influenced by second wave feminism and brought about around the 1970s in the United States. With the advancements in film throughout the years feminist film theory has developed and changed to analyse the current ways of film and also go back to analyse films past. Feminists have many approaches to cinema analysis, regarding the film elements analyzed and their theoretical underpinnings.
Тарих
Феминисттік кино теориясының дамуына 1960-1970 жылдардағы екінші толқын феминизмі мен әйелдерді зерттеу әсер етті. Бастапқыда, 1970 жылдардың басында АҚШ-та феминисттік кино теориясы көбінесе социологиялық теорияға негізделіп, кино әңгімелерінде немесе жанрларда әйел кейіпкерлерінің рөліне назар аударды. Марджори Розеннің «Попкорн Венера: әйелдер, кино және американ арманы» (1973) және Молли Хаскеллдің «Құрметтен зорлауға дейін: кинодағы әйелдерге қатысты қарым-қатынас» (1974) сияқты феминисттік кино теориясы әйелдердің кинода бейнеленуін және оның кең тарихи контекстке қалай байланысты екенін талдайды. Сонымен қатар, феминисттік сын фильмдерде бейнеленген жалпы стереотиптерді, әйелдердің белсенді немесе пассивті ретінде көрсетілуін және әйелдерге берілген экран уақытының көлемін зерттейді. Ал Англиядағы кинотеоретиктер сындық теория, психоанализ, семиотика және марксизммен айналысты. Ақырында, бұл идеялар 1980 жылдары американ ғалымдарының қауымдастығында орнықты. Талдау көбінесе фильмнің мәтініндегі мағынаға және мәтіннің көруші субъектісін қалай құрастыратынына бағытталды. Сонымен қатар, кино өндірісінің әйелдерді бейнелеуге әсері және сексизмді күшейтуі қарастырылды. Британдық феминисттік кинотеоретик Лора Мулви өзінің «Визуалды ләззат және баяндау киносы» атты мақаласымен танымал болды, ол 1973 жылы жазылып, 1975 жылы британдық кино теориясы журналында жарияланды. «Визуалды ләззат» – кино теориясын психоаналитикалық негізге қарай бағыттауға көмектескен алғашқы маңызды мақалалардың бірі. Мулвиден бұрын Жан Луи Бодри және Кристиан Мец сияқты кинотеоретиктер психоаналитикалық идеяларды киноның теориялық есептерінде қолданған. Дегенмен, Мулвидің еңбегі кино теориясы, психоанализ және феминизмнің қиылысуына бастама берді. 1976 жылы «Camera Obscura» журналын бастаушы аспиранттар Джанет Бергстром, Сэнди Флиттерман, Элизабет Лион және Констанс Пенли жариялады. Олар әйелдердің фильмдерде қалай бейнеленетінін, бірақ оны дамыту процесінен қалай шеттетуге болатынын талқылады. «Camera Obscura» журналы Duke University Press баспасынан әлі күнге дейін жарық көріп келеді және кино теориясынан медиа зерттеулеріне ауысты. Басқа маңызды ықпалдар Метцтің «Қиялға тән мәнді» мақаласынан, «Таңдау, айна» шықты, онда ол фильмді көру тек скопофилия арқылы мүмкін екенін айтады (көруден ләззат алу, воайеризммен байланысты), бұл үнсіз фильмде жақсы көрінеді. Сондай-ақ, Синтия А. Фриландтың «Қорқынышты фильмдер үшін феминисттік негіздер» еңбегінде қорқынышты фильмдер туралы феминисттік зерттеулер психодинамикаға назар аударды, онда басты қызығушылық «көрнеушілердің қорқынышты фильмдерді көрудегі ниеттері мен қызығушылықтары» болды. 1980 жылдардың басында феминисттік кино теориясы фильмді көбірек қиылысқан көзқараспен қарауға кірісті. 1981 жылы Jump Cut киножурналы «Лесбиянкалар және кино» атты арнайы санын жариялады, онда фильмдегі лесбияндық сәйкестіктердің жоқтығы қарастырылды. Джейн Гейнстің «Ақ адамдардың артықшылығы және қарым-қатынас: нәсіл және гендер феминисттік кино теориясында» атты мақаласы ақ нәсілді ер адам кинорежиссерлердің кинодағы қара әйелдерді жоюын қарастырды. Лола Янгтың айтуынша, барлық нәсілдердің кинорежиссерлері қара әйелдерді бейнелеуде ескі стереотиптерден арыла алмайды. Феминисттік кино теориясы және нәсіл туралы жазған басқа теоретиктерге Белл Хукс пен Мишель Уоллес жатады. 1985 жылдан бастап суретші және психоаналитик Браха Л. Эттингердің матриксиалдық теориясы феминисттік кино теориясын революциялады. Оның «Матриксиалды көзқарас» атты кітабынан алынған тұжырымдамасы әйелдің қарауын қалыптастырды және оның фалликалық көзқараспен, сондай-ақ әйелдік және аналық ерекшеліктермен және «бірлесіп пайда болу» мүмкіндіктерімен байланысын түсіндірді, Зигмунд Фрейд пен Жак Лаканның психоанализіне сын айтуды ұсына отырып, фильмдерді талдау кезінде әйел режиссерлер, мысалы, Шантал Акерман, сондай-ақ Педро Альмодовар сияқты ер адам режиссерлер кеңінен қолданады. Матриксиалды көзқарас әйелге объект емес, қараудың субъектісін ұсынады, сонымен бірге субъектінің құрылымын қайта құруға, шекаралық уақыт пен кеңістікке және жанашырлық пен куәлік ету мүмкіндігіне мүмкіндік береді. Эттингердің түсініктері эстетика, этика және травма арасындағы байланысты анық көрсетеді. Соңғы кездері ғалымдар теледидар мен цифрлық медианы талдауды да қамтитын зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатыр. Сонымен қатар, олар айырмашылықтар туралы түсініктерді зерттей бастады, әйелдер арасындағы айырмашылықтар туралы диалог жүргізіп (феминисттік жұмыстағы эссенциализмнен алшақтаудың бір бөлігі), феминисттік кино теориясының шаңырағындағы әртүрлі методологиялар мен перспективалар және фильмдердің дамуына әсер ететін әртүрлі әдістер мен күтілетін нәтижелерді зерттейді. Ғалымдар сонымен қатар жаһандық перспективаға көбірек назар аударуда, академиядағы бұрынғы Англо және Еуроцентризмге қатысты постколониалдық сынға жауап береді. Әлемдегі әртүрлі сыныптар, нәсілдер және этникалық топтардағы «әртүрлі феминизмдер, ұлтшылдықтар және медиа» мәселелеріне көбірек назар аударылуда. Соңғы жылдары ғалымдар үнсіз фильм индустриясындағы әйелдерге және олардың сол фильмдер тарихынан жойылғанына, сондай-ақ әйелдердің денелеріне және олар фильмдерде қалай бейнеленгеніне назар аударды. Джейн Гейнстің «Әйелдер кино пионерлері жобасы» (WFPP), үнсіз дәуірдегі фильм индустриясында жұмыс істеген әйелдердің дерекқоры, Рейчел Шафф сияқты ғалымдар тарапынан үнсіз және үнсіз емес фильмдер саласындағы пионер әйелдерді танудағы маңызды жетістік ретінде айтылды.
Реализм және контркино
Марджори Розен мен Молли Хаскеллдің әйелдерді кинода бейнелеу жөніндегі алғашқы жұмыстары, әйелдерді деректі фильмдерде де, көркем фильмдерде де шынайырақ көрсетуге бағытталған қозғалыстың бір бөлігі болды. Киноиндустриядағы әйелдердің санының артуы осы мақсатқа жетудегі позитивті қадам ретінде қарастырылды, бұл феминистік мәселелерге назар аударуға және әйелдердің өмірге сәйкес келетін балама көзқарасын ұсынуға мүмкіндік берді. Алайда, Розен мен Хаскелл бұл бейнелердің әлі де дәстүрлі кинодағы сияқты факторлармен белгіленетінін айтады, мысалы, "қозғалмалы камера, композиция, монтаж, жарықтандыру және дыбыстың барлық түрлері". Әйелдердің кинодағы позитивті бейнелеуін енгізудің маңыздылығын мойындаған кейбір сыншылар, нақты өзгеріс киноның қоғамдағы рөлін қайта қарастыру арқылы ғана мүмкін болатынын мәлімдеді, көбінесе семиотикалық тұрғысынан қарап. Клэр Джонстон әйелдер киносының "қарсы кино" ретінде жұмыс істей алатыны туралы идеяны ұсынды. Өндіріс құралдарына саналы түрде қарай отырып және сексистік идеологияларға қарсы тұрып, әйелдер түсірген фильмдер дәстүрлі Голливуд фильмдеріне балама ұсынуға бейім. Бастапқыда "шынайы" әйелдерді көрсетуге жасалған тыраш мақтауға ие болды, бірақ кейіннен Айлин МакГарри сияқты сыншылар экранда көрсетілген "шынайы" әйелдердің де жасалма бейнелер екенін айтты. Осы мақалаға жауап ретінде көптеген әйел режиссерлер "көрермендерді экрандағы бейнелерді сынға алуға және фильм түсіру мен монтаждаудың манипуляциялық тәсілдеріне күмәнмен қарауға шақыру үшін" "балама формалар мен тәжірибелік техникаларды" қолданды.
Қосымша теориялар
Б. Руби Рич феминистік кино теориясы фильмдерге кең көрініспен қарауға қадам басуы керек дейді. Ричтің «Феминистік кино сыншылдығы» атты мақаласында әйелдер түсірген фильмдер кейбір элементтері үшін мақталып, феминистік мәндісі назардан тыс қалатынын айтады. Ричтің пікірінше, феминистік теория әйелдер түсірген фильмдерге қалай қабылданатынына назар аударуы тиіс. Қара феминистік тұрғысынан келген американдық ғалым Белл Хукс «оппозициялық көзқарас» тұжырымын ұсынды, ол қара әйелдерді фильмдегі стереотиптік бейнелерді қабылдамай, керісінше оларды белсенді түрде сынауға шақырады. «Оппозициялық көзқарас» Мулвидің визуалды ләззатына жауап ретінде туындады және әйелдер «нақты» емес әйел кейіпкерлерімен бірдейленбейтіндей, қара әйелдер де қара әйелдердің карикатуралық бейнелеріне ұқсас жауап беруі керек. Джанет Бергстромның «Айту және жыныстық айырмашылық» (1979) атты мақаласында Зигмунд Фрейдтің бисексуалдық жауаптар туралы идеяларын пайдаланып, әйелдер еркек кейіпкерлермен, ал ерлер әйел кейіпкерлермен бірінен соң бірі немесе бір уақытта сәйкестендіре алатынын дәлелдейді. Мириам Хансен «Көңіл көтеру, екіұштылық, сәйкестендіру: Валентино және әйел көрермендер» (1984) еңбегінде әйелдердің еркек кейіпкерлерін эротикалық құштарлық нысаны ретінде қарастыруға қабілетті екенін айтады. Кэрол Кловер өзінің танымал және ықпалды «Ерлер, әйелдер және тізбекті аралар: Қазіргі қорқынышты фильмдегі гендер» (Принстон университетінің баспасы, 1992) кітабында қорқынышты жанрдың жас ерлер көрермендері (жас ерлер – негізгі демографиялық топ) қорқынышты сюжеттің маңызды бөлігі болып табылатын қауіпті жағдайдағы әйелмен сәйкестендіруге және оны күтпеген тереңдікпен сезінуге дайын екенін көрсетеді. Кловер сондай-ақ, психосексуалдық қорқыныштың пайдалану жанрындағы «соңғы қыз» өзінің тапқырлығы арқасында міндетті түрде жеңіске жетеді және пассивті немесе сөзсіз құрбан болмайды деп мәлімдейді. Лаура Мулви осы және басқа да сынға жауап ретінде «Күндегі дуэльден» (1981) шабыттанған «Көрнекі ләззат және баяндау киносы туралы ойлар» тақырыбына оралады. Гетеросексуалды әйел көрерменге арналған жаңа тұжырымдамасында, әйелдер фильмге қатысты екі рөлді атқара алатынын айтады: өзін-өзі жеңіске жеңдіретін әйел нысанымен мазохистік сәйкестендіру немесе мәтіннің белсенді көрермендері ретінде ерлермен сәйкестендіру. 1990 жылдардың басында Браха Эттингер «матрицалық көзқарас» тұжырымын ұсынды.