Кіріспе
Кино теориясы – 1920 жылдары кино немесе кинотану академиялық саласында пайда болған ғылыми тәсілдер жиынтығы. Ол қозғалыс суреттерінің формальды және маңызды қасиеттерін сұраққа тартып, қазір киноның шындықпен, басқа өнер түрлерімен, жеке көрермендермен және қоғаммен байланысын түсінуге арналған тұжырымдамалық негіздерді ұсынады. Кино теориясын жалпы кино сыншылығымен немесе кино тарихымен шатастыруға болмайды, дегенмен бұл үш сала өзара байланысты. Фильм теориясының кейбір салалары тіл білімі мен әдебиет теориясынан туындаған болса да, ол сонымен қатар кино философиясымен бірге дамыды және олардың арасында байланыс бар.
the YouTube channel Film Theory
Film theory is a set of scholarly approaches within the academic discipline of film or cinema studies that began in the 1920s by questioning the formal essential attributes of motion pictures; and that now provides conceptual frameworks for understanding film's relationship to reality, the other arts, individual viewers, and society at large. Film theory is not to be confused with general film criticism, or film history, though these three disciplines interrelate. Although some branches of film theory are derived from linguistics and literary theory, it also originated and overlaps with the philosophy of film.
Алғашқы теория, 1945 жылға дейін
Француз философы Анри Бергсонның "Материя және естелік" (1896) еңбегі, ХХ ғасырдың басында киноның тууымен бірге кинотеориясының дамуын болжады. Бергсон қозғалысты түсінудің жаңа тәсілдерінің қажеттігін айта келіп, "қозғалыс бейнесі" және "уақыт бейнесі" терминдерін енгізді. Бірақ, 1906 жылы жазған "Кинематографиялық иллюзия" эссесінде ( "Жаратылыстың эволюциясы" кітабынан; ағылш. тілінде: "The cinematic illusion") ол киноны өзі ойлаған нәрсенің мысалы ретінде қабылдамайды. Дегенмен, ондаған жылдар өткен соң, "Кино I" және "Кино II" (1983–1985) еңбектерінде философ Жиль Делез Бергсонның "Материя және естелік" еңбегін кинофилософиясының негізі ретінде алып, оның тұжырымдамаларын қайта қарады және оларды Чарльз Сандерс Пирстің семиотикасымен үйлестірді. Алғашқы кинотеориясы үнсіз кино дәуірінде пайда болды және негізінен осы ортаның маңызды элементтерін анықтаумен айналысты. Риччёто Канудо – алғашқы итальяндық кинотеоретигі, ол киноны "қозғалыстағы пластикалық өнер" деп қарастырып, киноға "алтыншы өнер" деген атау берді, кейін ол "жетінші өнер" деп өзгертілді. 1915 жылы Вахель Линдсей кино туралы кітап жазды, бір жылдан кейін Хьюго Мюнстерберг жазды. Линдсей фильмдерді үш санатқа бөлуге болатынын айтты: әрекет фильмдері, жеке фильмдер және сәндік фильмдер. Оның сөзіне сүйенсек, әрекет фильмі – қозғалыстағы мүсін, жеке фильм – қозғалыстағы сурет, ал сәндік фильм – қозғалыстағы сәулет.
Кейінгі теория, 1945 жылдан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары француз киносыншысы және теоретігі Андре Базин фильмнің мәні шындықтан айырмашылығында емес, шындықты механикалық түрде қайта жаңғырту қабілетінде жатқанын айтты. Бұл 1930-шы жылдардағы француз киносында поэтикалық реализмнің өркендеуінен кейін болды. Ол өнердің мақсаты – шындықты сақтау деп сенді, тіпті «Фотографиялық бейне – өзінің нысаны» деп мәлімдеді. Осыған сүйене отырып, ол шындықтың құрылымдық тереңдігін ашу және бейнелердегі мағынаны объективті түрде табу үшін ұзақ кадрлар мен терең фокус қолдануды ұсынды. Ұзақ өтпей итальяндық неореализмнің пайда болуы осыған орай болды. Зигфрид Кракауэр реализмнің киноның ең маңызды функциясы екенін де атап көрсетті. Авторлық теория киносыншы және режиссер Александр Аструктың ұстанымдарынан туындады және бастапқыда Базиннің бірлесіп құрған «Cahiers du Cinéma» киножурналындағы мақалаларда дамыды. Франсуа Трюффо авторлық манифесттерін екі «Cahiers» мақаласында жариялады: «Француз киносының белгілі бір тенденциясы» (1954 жылғы қаңтар) және «Али Баба және «Авторлар саясаты»» (1955 жылғы ақпан). Оның тәсілін 1962 жылы Эндрю Саррис американдық сынға енгізді. Авторлық теория режиссерлердің дүниетанымын және тақырыпқа деген көзқарасын, жарықтандыру, камера жұмысы, қою, монтаж сияқты элементтер арқылы бейнелеуге негізделген. Жорж Садуль фильмнің «авторы» актер де болуы мүмкін, бірақ фильмнің өзі – ынтымақтастықтың нәтижесі екенін айтты. Алжан Харметц тіпті кино басшыларының да үлкен ықпалы бар екенін көрсетті. Дэвид Кипеннің сценарийшіні нағыз автор деп санаған пікірі Шрайбер теориясы деп аталады. 1960-1970 жылдары кино теориясы академиялық ортаға еніп, психоанализ, гендерлік зерттеулер, антропология, әдебиет теориясы, семиотика және лингвистика сияқты белгілі ғылымдардан тұжырымдамаларды қабылдады, бұл Кристиан Метц сияқты ғалымдардың еңбектерінде көрінді. Алайда, кино теориясы американдық университеттерде 1980-жылдардың соңында немесе 1990-жылдардың басында ғана кең танылды, кинотануда басымдық құрған және киноның жазылуы, түсірілуі, монтаждалуы және сын тұрғысынан қарастырылуының практикалық аспектілеріне бағытталған гуманистік, авторлық теорияны ығыстырды. Америкалық ғалым Дэвид Бордуэлл 1970-жылдардан бері кино теориясының көптеген маңызды дамуына қарсы шықты. Ол Фердинанд де Соссюр, Жак Лакан, Луи Альтюссер және Ролан Барт идеяларына негізделген кино зерттеулерін сипаттау үшін «SLAB теориясы» деген жеңілтек сөзді қолданады. Оның орнына Бордуэлл «неоформализмді» (формалистік кино теориясының қайта жаңғыруы) жақтайды. 1990-жылдары бейнелеу технологияларындағы цифрлық революция кино теориясына әртүрлі әсер етті. Мэри Энн Доуэн, Филип Розен және психоанализден хабардар болған Лора Малви сияқты теоретиктер, целлюлоидтық фильмнің уақыттың «индекстік» бейнесін түсіру қабілетіне қайта назар аударды. Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, Лаканның «Шындық» ұғымынан кейін, Славой Жижек қазіргі заманғы киноталдауда кеңінен қолданылатын «көзқарас» жаңа аспектілерін ұсынды. 1990-жылдардан бастап суретші және психоаналитик Браха Л. Эттингердің матриксиалдық теориясы феминистік кино теориясын революциялады. Оның «Матриксиалды көзқарас» тұжырымдамасы әйелдің қарауын қалыптастырды және оның фалликалық көзқараспен, сондай-ақ әйелдік және аналық ерекшеліктерімен және «бірлесіп пайда болу» мүмкіндіктерімен байланысын түсіндірді, Зигмунд Фрейд пен Жак Лаканның психоанализін сынға алды. Бұл тұжырымдама Шантал Акерман сияқты әйел авторлардың, сондай-ақ Педро Альмодовар сияқты ер авторлардың фильмдерін талдау кезінде кеңінен қолданылады. Матриксиалды көзқарас әйелге көзқарас нысаны емес, көзқарас субъектісінің орнын ұсынады, сонымен бірге субъектінің құрылымын деконструкциялайды және шекаралық уақыт, шекаралық кеңістік және жанашырлық пен куәлік ету мүмкіндігін ұсынады. Эттингердің түсініктері эстетика, этика және травма арасындағы байланысты көрсетеді. Сондай-ақ, Том Гуннинг, Мириам Хансен және Юрий Цивиан сияқты жазушылар ерте кино көрсетілімдерінің, практикаларының және көрермендердің мінез-құлқының тарихи қайта қарауын жүргізді. Клайв Мейер «Критикалық кино: Практика теориясынан тыс» (2011) еңбегінде «кино – үйде немесе өнер галереясында фильм көруден өзгеше тәжірибе» дейді және кинотеориялықтардың кино үшін философиялық тұжырымдамалардың ерекшелігін басқа орталардан ерекшеленетін орта ретінде қайта қарастыруын ұсынады.