Әрекет фильмдері: жанр тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Кино жанрлары

Экшн – фильмдер жанры, ол негізінен қуғын-сүргін, ұрыстар, атыс-шабуылдар, жарылыстар және каскадерлік трюктармен ерекшеленеді. Экшн фильмдерінің ерекшеліктері 1980 жылдан бері ғылыми талқылауда. Дэвид Бордуэлл сияқты кейбір ғалымдар олардың көрініске басымдық беретінін, әңгіме айтудан гөрі, ал Гофф Кинг сияқты басқалары көрініс сахналарын әңгімеге бейімдеуге мүмкіндік беретінін айтты. Экшн фильмдері көбінесе басқа жанрлармен үйлесіп, комедия, ғылыми фантастика және қорқыныш фильмдері сияқты әртүрлі формаларға өтеді. «Экшн фильмдері» немесе «экшн-приключения фильмдері» термині 1910 жылдардан бері қолданылып келеді, бірақ қазіргі заманғы анықтама көбінесе Жаңа Голливудтың пайда болуымен және 1960-шы және 1970-ші жылдардың соңында американдық фильмдерде антигероялардың пайда болуымен байланысты. Бұл жанрлар 1980-ші жылдарда «классикалық кезең» деп аталатын кезеңге әкелді. Одан кейін классикалық емес кезең келді, онда американдық экшн фильмдері Гонконг экшн киносының және фильмдерде компьютерлік графиканы қолданудың өсуінің әсеріне түсті. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін, «Kill Bill» және «The Expendables» фильмдерінен кейін жанрдың алғашқы формаларына қайта оралу байқалды. Скотт Хиггинс 2008 жылы «Cinema Journal» журналында экшн фильмдерінің қазіргі заманғы кино жанрларының ең танымал және жиі сынға ұшырайтындарының бірі екенін жазды, сонымен қатар «бас ағымдағы пікірде жанр мұқият жазылған сюжетке қарағанда көрініске басымдық беретіні үшін үнемі сынға алынады» деді. Бордуэлл өзінің «Голливуд қалай әңгімелейді» атты кітабында осы пікірді қолдап, жанрдың қабылдануын «Голливудтың ең нашар жасайтын нәрсесінің символы» деп жазды.

Сипаттамалары

Леннарт Соберсон "Кино және видео журналында" 1980 жылдан бері әрекет фильмдері жанры ғылыми талқылаудың нысаны болып келгенін мәлімдеді. Соберсон жанрдың қайталама белгілеріне қуып жете беру, төбелес, оқ атысу, жарылыстар және каскадтық трюктер кіретінін, ал басқа ғалымдар жанрды анықтайтын неғұрлым терең белгілердің бар екенін айтты. Дэвид Бордуэлл "Голливуд қалай әңгімелейді" кітабында көрермендерге "әрекет киносында көрініс повествомен салыстырғанда басымдыққа ие" екені айтылатынын жазды, ал Уилер Уинстон Диксон осы фильмдердің "артық көріністің" болуын "мазмұнның жетіспеуін жасыруға жасалған әрекет" деп сипаттады. Джефф Кинг көрініс сюжетті жеткізу құралы болуы мүмкін екенін, оған кедері келтірмейтінін айтты. Соберсон Харви О'Брайеннің "бәлкім, жанрды ең дұрыс түсінгенін" айтып, әрекет фильмін "форма мен мазмұнның үйлесімі ретінде қарастыруға болады" деді. Ол идея мен этиканы әрекет, қозғалыс және қимыл басты орынға ие болатын форма арқылы көрсетеді. О'Брайен өзінің "Әрекет фильмдері: қарсы шабуыл киносы" кітабында әрекет фильмдерінің әрекеттердің тізбегі емес, бірегей екенін айтты, "Жоғалған сандықтың іздеушілері" (1981) мен "Берік қамал" (1988) арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Екеуі де Голливудтың кең таралған блокбастерлері болғанымен, кейіпкерлер ерлікпен және жеке және қоғамдық мәселелерді шешу үшін кедергілерді жеңгенімен, "Берік қамал" фильмінде Джон Макклейн жоғары ғимараттан серпиіп, автоматты тапаншасымен бірнеше рет оқ атқан сәті, "Жоғалған сандықтың іздеушілерінде" Индиана Джонстың Каирдің шет аймандарында зұлымдарға қарсы камшысын қолданған бейнесімен үйлеспейді.

Тарих

Трансұлттық кинода екшн фильмдеріндегі екі басты бағыт бар: Голливудтың екшн фильмдері және олардың стилінің бүкіл әлемде қайталануы, ал екіншісі – қытай тіліндегі жекпе-жек өнері фильмдері. Фильмдер 1910 жылдардан бастап "экшн фильмдері" немесе "экшн-приключение фильмдері" деп аталып келген, ал Пол Уиллемен 1980 жылдардың ортасына дейін "экшн" терминінің түрлі жанрларға сипаттама беру үшін қолданылғандығын жазды. Variety журналына сүйенсек, "экшн" сөзі фильмнің ерекшелігін білдіру үшін пайдаланылған, мысалы, фильмдерді көптеген жалаңаш денелер көрсетілген "жалаңаш фильмдер" деп атағандай, фильм "қосымша экшнмен" немесе "экшнсіз" түсірілген.

Гонконгтық экшн фильмдер

Қытай тіліндегі алғашқы жекпе-жек өнері фильмдері 1920 жылдардың аяғындағы Шанхай киносына қатысты. Бұл фильмдер сол кезеңде кең танымал болды, жалпы қытай фильмдерінің шамамен 60% құрады. Ман Фунг Ип бұл фильмдердің қазіргі стандарттармен салыстырғанда "өте қарапайым" болғанын айтты. Ол олардың бүгінгідей әсерлі хореографиялық әрекеттерге ие емес екенін және арнайы эффектілердің де қарапайым болғанын жазды. Бұл фильмдер 1932 жылы тыйым салынғанға себеп болған, діни сенімдерге және анархиялық бейімділіктерге байланысты үкімет шенеуніктері мен мәдени элиталардың күшті қарсылығына тап болды. 1940 жылдардың аяғында қытай коммерциялық кино өндірісінің орталығы Шанхайдан Гонконгқа көшкеннен кейін ғана жекпе-жек өнері киносы қайта жанданды. Бұл фильмдерде бұрынғы кезеңнің көптеген ерекшеліктері сақталды. Осы кезеңде 100-ден астам фильм нақты өмірде болған Кантондық халық қаһарманы Вонг Фэй Хунның батырлықтарына негізделген. Бұл фильмдер негізінен Гонконг пен кантон тілінде сөйлейтін аймақтарда, сондай-ақ қытай диаспорасы бар жерлерде көрсетілді. Ип Гонконг фильмдерінің әлі де АҚШ, Еуропа және Жапония фильмдерінің эстетикалық және техникалық деңгейіне жете алмайтынын атап өтті. Ип жапон киносын сол кезде Азиядағы ең жетілген кино деп сипаттады. Бұл Акира Куросаваның "Рашомон" (1950) сияқты фильмдерінің халықаралық сәттілігімен дәлелденді. Осы кезеңде Жапонияда "чанбара" жанрының танымалдылығы артып, ол "жидай геки" немесе тарихи драманың бір саласы болып есептелді, мұнда қылышпен шайқасу мен әрекетке баса назар аударылатын. Ол АҚШ-тағы вестерн фильмдері сияқты танымал болды. Бұл дәуірдегі ең танымал халықаралық фильмдер Куросаваның "Жеті самурай" (1954), "Жасырын бекініс" (1958) және "Йоджимбо" (1961) фильмдері болды. 1950 жылдардың басынан бастап жапон фильмдері Гонконг киноөндірісі үшін үлгі ретінде қарастырылды. Гонконг кинокомпаниялары Жапониядан келген мамандарды, мысалы, оператор Тадаси Нишимотоны түсті және кең экранды түсіруге шақырып, жұмысқа алды. Осы кезеңде жекпе-жек өнері фильмдері үшін жаңа әдеби көздер пайда болды, "симпай уся сяошуо" ("жаңа мектеп жекпе-жек өнері әдебиеті") Лиан Юшенгтің "Лонгху Ду Цзиньхуа" (1954) және Цзинь Ённың "Шуцзянь энчулу" (1956) шығармаларының сәттілігімен танымал болды. Бұл фильмдер Шанхай жекпе-жек өнері фильмдерінің ықпалымен жасалған, сонымен қатар Гонконгтан Тайваньға және теңіз арқылы қытай қауымдастықтарына тарады. Бұл 1960 жылдардың басында жергілікті және аймақтық нарықтарда сұраныстың өсуіне және Вонг Фэй Хун туралы әңгімелерден асып түсетін Гонконг жекпе-жек өнері фильмдерінің өндірісінің артуына әкелді, олардың танымалдылығы төмендеді. Бұл жаңа жекпе-жек өнері фильмдерінде бұрынғы фильмдерге қарағанда сиқырлы қылышпен шайқасу, жоғары өндірістік құндылықтар және күрделі арнайы эффектілер болды. Шоу ағайындылары "жаңа мектеп" (симпай) жекпе-жек өнері фильмдерін жасады, мысалы, Сю Цзэньхоңның "Қызыл лотос ғибадатханасы" (1965) және Ху патшаның "Менмен бірге ішуге кел" (1966). 1970 жылдары Гонконг жекпе-жек өнері фильмдері "янгганг" ("батыл ерлік") форматында, негізінен Чанг Чех фильмдері арқылы танымал болды. Бұл өзгеріс онжылдықтың басында кунг-фу фильмдерінің жанрының пайда болуына әкелді және Цинь немесе ерте республикалық кезеңдердің қазіргі заманғы жағдайларында қылышпен шайқасу фильмдерінен асып, қолға қол соғысқа көбірек назар аударды, ал табиғаттан тыс қылышпен шайқасу мен арнайы эффектілерге қарағанда басымдық берілді. Жаңа студия, "Алтын орақ" тез арада тәуелсіз кино өндірушілердің біріне айналды, ол шығармашылық еркіндік пен жақсы жалақы ұсынды және Брюс Лиді қоса алғанда, жаңа режиссерлер мен актерлерді тартты. Брюс Ли және кунг-фу фильмдерінің танымалдылығы АҚШ пен Еуропада осы фильмдердің жаһандық аудиториясын тартуға әкелді, бірақ 1973 жылы Лидің қайтыс болуымен бұл танымалдық күрт төмендеді. Біршама тоқыраудан кейін Чан Чх және Лау Кар Лен жанрды шаолин кунг-фу фильмдерімен және Чор Юэннің Гу Лонг романдары негізінде түсірілген қараңғы қылыш фильмдерінің сериясымен қайта жандандырды. Джеки Чанның қатысуымен кунг-фу комедиялары пайда болды, ал жекпе-жек өнері фильмдері 1980 жылдары гүлденді. Басқа фильмдер Джон Вуның гангстерлік фильмдерімен ("A Better Tomorrow" (1986), "The Killer" (1989)) және Цуй Харктың "Once Upon a Time in China" фильмінде қайтып келген Вонг Фэй Хун сагасымен, Джет Лимен бірге, қылышпен шайқасу стиліндегі фильмдерді қайта жандандырды. ХХ ғасырдың басында Голливудтың экшн фильмдері Гонконг киносына көз тігіп, олардың негізгі актерлері мен режиссерлерін өз фильмдеріне шақырып, олардың стилін қолдануға тырысты, мысалы, Чан, Ву, Ли, Мишель Йео және Юэн Ву Пинг. Анг Лидің "Тайгер мен Дракон" (2000) фильмінің шығуы қытай тіліндегі жекпе-жек өнері фильмдерінің жаһандық көрсетіліміне жол ашты, ең танымалдары Чжан Имоудың "Батыр" (2002) және "Ұшқан ханжарлар үйі" (2004), Стивен Чоудың "Кунг-фу шақыруы" және Чен Кайгедің "Уәде" (2005) фильмдері болды. ХХІ ғасырдың басындағы Гонконг экшн фильмдерінің көпшілігі, мысалы, "Суық соғыс" (2012), "Суық соғыс 2" (2016) және "Ақ дауыл" фильмдерінің сериясы, әсіресе Ву және Джонни То сияқты режиссерлердің бұрынғы жұмыстарымен салыстырғанда, зорлық-зомбылық деңгейі төмендетілді. Антонг Чен Гонконг экшн фильмі туралы зерттемесінде Қытайдың ықпалы мен Гонконгпен бірлесіп түсірілген қытай фильмдерінің саны осы фильмдерде өзгерістерге әкелгенін, әсіресе "Infernal Affairs" (2002) фильмінің шығуынан кейін айтты.

The first Chinese language martial arts films can be traced to Shanghai cinema of the late 1920s. These films were popular during the period, which comprised almost 60% of the total Chinese films. Man Fung Yip stated that these film were "rather tame" by contemporary standards. He wrote that they lacked the kind of dazzling action choreography as expected today and had crude and rudimentary special effects. These films came under increasing attack by both government officials and cultural elites for their allegedly superstitious and anarchistic tendencies, leading them to be banned in 1932. It was not until the base of Chinese commercial filmmaking was relocated from Shanghai to Hong Kong in the late 1940s that martial arts cinema was revived. These films contained much of the characteristics of the previous era. During this period, over 100 films were based on the adventures of real life Cantonese folk hero Wong Fei hung who first appeared in film in 1949. These films primarily on circuited within Hong Kong and Cantonese speaking areas with Chinese diaspora. Yip continued that these Hong Kong films were still lagging behind in aesthetic and technical standards that films from the United States, Europe and Japan had during this period. Yip described Japanese cinema as the most advanced in Asia at the time. This was showcased with the international breakthrough of Akira Kurosawa's films like Rashomon (1950). During this period was the popularity of the chanbara in Japan, a sub genre to the jidai geki, or period drama with an emphasis on sword fighting and action. It had a similar level of popularity to that of the Western in the United States. The most internationally known films of this era were the films Kurosawa with Seven Samurai (1954), The Hidden Fortress (1958), and Yojimbo (1961). By at least the 1950s, Japanese films were looked upon as a model to be emulated by Hong Kong film production, and Hong Kong film companies began actively enlisting professionals from Japan, such as cinematographer Tadashi Nishimoto to contribute to color and widescreen cinematography. New literary sources also developed in martial arts films of this period, with the xinpai wuxia xiaoshuo (or "new school martial arts fiction") coming into prominence with the success of Liang Yusheng's Longhu Dou Jinghua (1954) and Jin Yong's Shujian enchou lu (1956) which showed influence of the Shanghai martial arts films but also circulated from Hong Kong to Taiwan and Chinese communities over seas. This led to a growing demand in both local and regional markets in the early 1960s and saw a surge in production of Hong Kong martial arts films that went beyond the stories about Wong Fei hung which were declining in popularity. These new martial arts films featured magical swordplay and higher production values and more sophisticated special effects than the previous films with Shaw Brothers a campaign of "new school" (xinpai) martial arts swordplay films such as Xu Zenghong's Temple of the Red Lotus (1965) and King Hu's Come Drink with Me (1966). In the 1970s, the Hong Kong martial arts films began to grow under the format of yanggang ("staunch masculinity") mostly through the films of Chang Cheh which were popular. This transition led to the kung fu film sub genre at beginning of the decade and moved beyond the swordplay films with contemporary settings of late Qing or early Republican periods and had more hand to hand combat over supernatural swordplay and special effects. A new studio, Golden Harvest quickly became one of independent filmmakers to grant creative freedom and pay and attracted new directors and actors, including Bruce Lee. The popularity of kung fu films and Bruce Lee led to attract a global audience of these films in the United States and Europe, but was cut short on Lee's death in 1973 leading the phases popularity to decline. Following a period of stagnation, Chang Cheh and Lau Kar leung revitalized the genre with shaolin kung fu films and Chor Yuen's series of darker swordplay films based on the novels of Gu Long. Kung Fu comedies appeared featuring Jackie Chan as martial arts films flourished into the 1980s. Other films again modernized the form with gangster films of John Woo (A Better Tomorrow (1986), The Killer (1989)) and the Wong Fei Hung saga returning in Tsui Hark's Once Upon a Time in China featuring Jet Li which again revitalized the swordplay styled films. By the turn of the century Hollywood action films would look towards Hong Kong cinema and bringing some of their major actors and directors over to apply their style to their films, such as Chan, Woo, Li, Michelle Yeoh and Yuen Woo Ping. The release of Ang Lee's Crouching Tiger, Hidden Dragon (2000) led to a Global release status of Chinese language martial arts films, most notably Zhang Yimou's Hero (2002) and House of Flying Daggers (2004), Stephen Chow's Kung Fu Hustle and Chen Kaige's The Promise (2005). Most Hong Kong action films in the first quarter of the 21st century, such as those in Cold War (2012), Cold War 2 (2016) and The White Storm film series have their violence toned down, especially compared to the earlier work of directors like Woo and Johnnie To. Antong Chen, in his study on the Hong Kong action film, wrote that the influence of China and the amount of Chinese co productions made with Hong Kong created a shift in these films, particularly following the release of Infernal Affairs (2002).

Голливудтық екшн фильмдер

Харви О'Брайен 2012 жылы қазіргі экшн фильмдер басқа жанрлар арқылы қалыптасқанын, негізінен вестерндер, қылмыс және соғыс фильмдері арқылы, және төрт кезеңге бөлінетінін жазды: қалыптасу, классикалық, постклассикалық және неоклассикалық. Ивон Таскер өзінің экшн және приключенческий фильмдер туралы кітабында осыны қайталап, экшн фильмдер 1970-ші жылдардағы «Жаңа Голливуд» кезеңінде жеке жанрға айналғанын айтты. Қалыптасу кезеңінің фильмдері 1960-шы жылдардан 1980-ші жылдардың басына дейін антигерой кинода пайда бола бастады, онда заң мен әлеуметтік нормалардан асып түсетін кейіпкерлер бейнеленді. Бұл алғаш рет 1968 жылғы «Буллитт» фильмінде көрінді, онда қатал полицей жүйелі жемқорлыққа қарсы заңды сақтап қоғамды қорғайды. Бұл О'Брайен «көтеріліс реакциясы» деп сипаттаған фильмдерге дейін кеңейді, мысалы, «Жыртқыш Гарри» (1971) және «Өлім тілегі» (1974) фильмдерінде тәртіпті күшпен және қоғам әрекет етпеген кезде әрекет етуге дайын антиәлеуметтік кейіпкерлермен қалпына келтіруге болады. Өзін-өзі қорғаушылық мотивтері «Билли Джек» (1971) және «Ақ Шаң» (1973) сияқты оңтүстік қоғамын пайдаланған фильмдерде де, «Смоки және Бандит» (1977) сияқты «жақсы жігіттер» комедияларында да көрінеді. Бұл дәуірде «Буллитт» және «Француздық байланыс» (1971) сияқты фильмдердегі автокөлік қуулары да маңызды көрініс ретінде баса көрсетілді. О'Брайен бұл фильмдерді «адам мен машинаның бірігуіне» баса назар аударған деп сипаттады, жүргізушілер мен көліктер біртұтас әрекет етеді, ал «Мад Макс 2» (1981) фильмінде «апокалиптикалық заманауилық пен әлеуметтік жоюдың соңғы нүктесі» деп сипатталады. О'Брайен классикалық экшн киноның 1980-ші жылдар екенін айтты. Онжылдық қалыптасу кезеңінің тенденцияларын жалғастырды, кейіпкерлер қаһарман (Lethal Weapon, 1987), заңнан тыс полицей (Die Hard, 1988) және жалдамалы сарбаз (Commando, 1985) ретінде бейнеленді. Өткен онжылдықтағы адам-машина гибридінің жалғасы ретінде 1980-ші жылдарда қаруланған адамдар пайда болды, олар қару-жарақ алып жүрді (Sudden Impact, 1983), қару-жараққа үйретілді (American Ninja, 1985) немесе технологиямен жабдықталды (RoboCop, 1987). О'Брайен бұл кезеңдегі қалыптасу тенденциялары «оқшауланған» болып кеткенін атап өтті, өйткені киноиндустрия осы фильмдерді көбейтіп шығарды, ал Джоэл Сильвер сияқты продюсерлер мен The Cannon Group, Inc. сияқты компаниялар жоғары және төмен бюджетті фильмдерді өндіруді бастады. Бұл дәуірдің экшн фильмдері классикалық әңгімелеуге, әсіресе жекпе-жек өнері фильмдері мен вестерндерге қатысты, және аман қалу, қарсылық және кек алуға бағытталған үш актілік құрылыммен құрылды, онда кейіпкердің дене күші сынақтан өтеді, жарақаттанады және соңында жеңіске жетеді. Экшн кинодағы үшінші өзгеріс, постклассикалық кезең, шығыс киносының және оның эстетикасының басымдығымен, ең алдымен классикалық дәуірдегі Гонконг экшн киносының сым арқылы жасалған трюктерімен және компьютерлік эффекттердің кеңінен қолданылуымен сипатталды. Бұл 1991 жылы Суық соғыстың аяқталуына сәйкес келетін экшн фильмдердегі еркектіктің ашық көрсетілуінің төмендеуіне әкелді, ал осы дәуірдің өзін-өзі көрсетуі мен пародиялары «Соңғы іс-қимыл батыры» (1993) сияқты фильмдерде өсті. О'Брайен бұл дәуірді «жұмсақ» деп сипаттады, себебі классикалық дәуірдің мықты денелері «Терминатор 2: Сот күні» (1991) сияқты компьютерлік бейнелермен ауыстырылды. Бұл мыңжылдықтардың мазасыздығы мен апокалипсизмін «Тәуелсіздік күні» (1996) және «Армагеддон» (1998) сияқты фильмдерде көрсетті. Бұқаралық жойылу туралы экшн фильмдеріне көбірек супер қаһармандық кейіпкерлер қажет болды, соның салдарынан «Матрица» (1999) сияқты фильмдерде комикс кітаптарының бейімделуі көбейді және реалистік емес жағдайлар артты. Төртінші кезең 2001 жылғы 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін басталды, бұл экшн-батыр мен жанрды анықтаған фантастикалық элементтердің аяқталуын білдірді. Квентин Тарантиноның «Килл Билл: 1-том» (2003) және «Килл Билл: 2-том» (2004) фильмдері 1970-ші жылдардағы экшн фильмдерінің мотивтерін қайта қарады, бұл «Батыл адам» (2007) және «Алдыға алынғандар» (2008) сияқты фильмдерде кек алу оқиғаларының қайта жандануына әкелді. О'Брайен Тарантиноның фильмдерін «жанрдың конвенцияларын кинофильм арқылы қайта жаңарту» үшін иронияны жойған постмодернистік көзқарас деп тапты. Жанр классикалық кезеңдегі фильмдерді қайта тірілтіп, «Тірі болсын немесе өлсін» (2007) және «Рэмбо» (2008) фильмдерімен толық айналым жасады, кейіпкерлер қазіргі заманғы әлемде жүреді, сонымен қатар олардың жасын мойындайды, соңында «Экспедиторы» (2010) фильміне апарып соқты. 21-ші ғасырдың ең табысты экшн фильмдері мен франшизалары комикс кітаптарының бейімделулері болды, бұл «Икс-Адамдармен» басталды және «Өрмелеші Адам», «Темір Адам» сияқты басқа да серияларда көрінеді. Таскер супер қаһармандық кинодағы басты кейіпкерлердің керемет болғанына қарамастан, олардың кейде тіпті құдай сияқты болғанына қарамастан, олардың экшн фильмдеріне тән күшке ие болуының іздерін жиі ұстанғанын, әсіресе супер қаһармандық фильмдерде олардың шығу тарихымен айналысатынын жазды.

Harvey O'Brien wrote in 2012 that the contemporary action film emerged through other genres, primarily Westerns, crime and war films and can be separated into four forms: the formative, the classical, the postclassical and neoclassical phases. Yvonne Tasker reiterated this in her book on action and adventure films, saying that action films became a distinct genre during the New Hollywood period of the 1970s. The formative films would be from the 1960s to the early 1980s where the Antihero appears in cinema, featuring characters who act and transcend the law and social conventions. This appears initially in films like Bullitt (1968) where a tough police officer protects society by upholding the law against systematic corruption. This extended into films which O'Brien described as "knee jerk responses" to perceived threats with rogue cop and vigilante films such as Dirty Harry (1971) and Death Wish (1974) where the restoration of order is only possible by force and anti social characters prepared to act when society does not. The vigilantism reappears in other films that were exploitative of southern society such as Billy Jack (1971) and White Lightning (1973) and "good ol' boy" comedies like Smokey and the Bandit (1977). This era also emphasizes the car chase scenes as moments of spectacle in films like Bullitt and The French Connection (1971). O'Brien described these films as emphasizing "the fusion of man and machine" with the drivers and vehicles acting as one, concluding with what he described as "the ultimate in apocalyptic modernity and social erasure" in Mad Max 2 (1981). O'Brien described the classical form of action cinema to be the 1980s. The decade continued the trends of formative period with heroes as avengers (Lethal Weapon (1987)), rogue police officers (Die Hard (1988)) and mercenary warriors (Commando (1985)). Following the continuity of the car and man hybrid of the previous decade, the 1980s featured weaponized men with who were either also carrying weapons such as Sudden Impact (1983), trained to be weapons (American Ninja (1985)) or imbued with technology (RoboCop (1987)). O'Brien noted that the formative trends at this point had become "identifiably generic" as film industries began to reproduced these films during the decade producers like Joel Silver and production companies like The Cannon Group, Inc. began to formulate production of these films with both high and low budgets. The action films of this era have roots in classical story telling, specifically rooted from martial arts films and Westerns, and are built around a three act structure centered on survival, resistance and revenge with narratives where the physical body of the hero is tested, traumatized and ultimately triumphant. The third shift in action cinema, the postclassical, was defined by the predominance of Eastern cinema and its aesthetics, primarily the wire work of Hong Kong action cinema from the classical era, through the convention of the increasingly computer generated effects. This saw the decline of overt masculinity in the action film which corresponded with the end of the Cold War in 1991, while the rise of self referential and parodies of this era grew in films like Last Action Hero (1993). O'Brien described this era as being soft where the hard bodies of the classical era were replaced with computer generated imagery such as that of Terminator 2: Judgment Day (1991). This was displayed in corresponding with corresponded with millennial angst and apocalypticism showcased in films like Independence Day (1996) and Armageddon (1998). Action films of mass destruction began requiring more overtly super heroic characters with further comic book adaptations being made with increased non realistic settings with films like The Matrix (1999). The fourth phase arrived following the September 11 attacks in 2001, which suggested an end to fantastical elements that defined the action hero and genre. Following the release of Quentin Tarantino's Kill Bill: Volume 1 (2003) and Kill Bill: Volume 2 (2004) revisited the tropes of 1970s action films leading a renaissance of vengeance narratives in films like The Brave One (2007) and Taken (2008). O'Brien found that Tarantino's films were post modern takes on the themes that rescinded irony to restore "cinephile re actualization of the genre's conventions." The genre went into full circle resurrecting films from the classical period with Live Free or Die Hard (2007) and Rambo (2008) finding the characters navigating a contemporary world while also acknowledging their age, culminating into The Expendables (2010) film. The most commercially successful action films and franchise of the 21st century have been comic book adaptations, which commenced with the X Men and is seen in other series such as Spider Man, and Iron Man series. Tasker wrote that despite the central characters in superhero cinema being extraordinary, occasionally even God like, they often followed the traces of the central character becoming powerful of which is fundamental to action films, often dealt with origin stories in superhero films.

Гибридті жанрлар

Экшен фильмдері көбінесе басқа жанрлармен өзара әрекеттеседі. Ивон Таскер фильмдердің әртүрлі ерекшеліктерімен экшн-триллер, экшн-фантастика және экшн-приключение фильмдері деп аталатынын жазды. Көптеген постклассикалық экшен фильмдері гибридтік болып табылады, соғыс фильмдері, ғылыми фантастика, қорқыныш, қылмыс, жартылай жекпе-жек және комедия фильмдері сияқты алуан түрлі жанрлардан элементтерді қамтиды.

Артхаус іс-әрекеті

Артхаус экшн-фильмі стильді әрекетті артхаус немесе нуар атмосферасымен, метафизикалық немесе философиялық мәндік қабаттармен үйлестіреді. Психологиялық мінездемелер мен кейде үзілісті, фрагменттелген повествование арқылы, бұл фильм түрі дәстүрлі экшн фильмдерге қарағанда көбірек күрделілік ұсынады.

Жауынгерлік өнерлер туралы фильмдер

Қытай тіліндегі фильмдерде уся және кунг-фу – нақты жанрлар, ал жекпе-жек өнері – жекпе-жек сахналары бар түрлі фильмдерді білдіретін жалпы атау.

Ухсия

Уксиа – қытай киносындағы ең көне жанр. Стивен Тео өзінің Уксиа туралы кітабында осы терминнің ағылшын тіліне қанағаттанарлық аудармасы жоқ екенін жазды, және сын тұрғысынан зерттеулерде көбінесе "қарпақай шайқас фильмі" деп аталады. Бұл термин қытай тіліндегі "у" сөзінен шыққан, ол әскери немесе жауынгерлік қасиеттерді білдіреді, ал "ся" сөзі – ерлік, қайсарлық және рыцарьдық қасиеттерді білдіреді. Уксиа термині 1922 жылы жарық көрген Jinaghu qixia zhuan романының бөлімдері арқылы кеңінен танымал болды. Уксиада ерлік пен әділдікке баса назар аударылады, бұл кунг-фу фильмдеріндегі нақты айқастарға қарағанда, фантастикалық қимылдарға көбірек мүмкіндік береді.

Кунг-фу фильмдері

Кунг-фу киносы 1970-ші жылдары қылышпен шайқас фильмдерінен пайда болды. Оның атауы кантон тіліндегі "гонг фу" терминінен шыққан, бұл сөздің екі мағынасы бар: бір міндетті орындауға қажетті физикалық күш-жігер және уақыт өте келе жинаған қабілеттер мен дағдылар. Осы кезеңдегі фильмдер сол дәуірдегі мәдени және әлеуметтік ахуалды көрсетіп, жапондық немесе батыстық империалистік күштерді қарсыластар ретінде бейнеледі. Кунг-фу киносы уся фильмдерінен туындады. Уся фильмдерімен салыстырғанда, кунг-фу киносы ерлікке қарағанда, айқас өнеріне көбірек назар аударады. Гонконгта 1970 жылдардың ортасында қор биржасының құлдырауынан айқас өнері фильмдерінің саны азайды – 1972 жылы 150-ден астам фильм түсірілсе, 1975 жылы бұл көрсеткіш 80-нен аспады, бұл айқас өнері фильмдерінің өндірісінің төмендеуіне әкелді. Экономика жақсарған кезде, айқас өнері фильмдерінің жаңа бағыты – Шаолин кунг-фу фильмдері пайда болды және жанрдың қайта жандануына ықпал етті. Усядан айырмашылығы, кунг-фу киносы көбінесе жердегі жекпе-жекке баса назар аударады. Кунг-фу фильмдерінің кейіпкерлері ерлік көрсетсе де, олар әдетте Вудан және Шаолин сияқты әртүрлі жекпе-жек мектептерінен шыққан.

Американдық стильдегі қойылымдар

Америкалық жекпе-жек өнері фильмдері, автор М. Рей Лотт атап өткендей, гонконгтік уся фильмдерімен салыстырғанда зорлық-зомбылықты көбірек реалистік көрсетеді және көбінесе төмен бюджетпен түсіріледі. Жауынгерлік өнер 1960 жылдары американдық фильмдердегі төбелес сахналарында жиі пайда бола бастады, мысалы, «Тұңғыш жеңілгендер» (1967) фильмінде, ол негізінен драмалық фильм болғанымен, жауынгерлік өнер сахналарымен толықтырылған. Американдық жекпе-жек өнері фильмдерінің кең қанаты «Enter the Dragon» (1973) фильмінің шығуынан кейін басталды, одан кейін түсірілген ең жоғары бюджетті американдық фильм – «The Yakuza» (1974) болды. Лотт атап көрсеткендей, бұл екі фильм АҚШ-тағы жекпе-жек өнері фильмдерінің екі стиліне жол ашты: «Enter the Dragon» сияқты фильмдерде адамдар көбінесе турнирлерде ұрысқа құмарлық танытады, ал «The Yakuza» әртүрлі жанрларды біріктіргенімен, көптеген жауынгерлік өнер эпизодтарын қамтиды. 1970 жылдардың соңына қарай бұл стиль американдық кинода белгілі бір жанрға айналды, көбінесе күшті, батыр кейіпкерлерді бейнелейтін, олар төбелес кезінде әрекеттері туралы ойланбайтын фильмдер шығарылды. 1980 жылдары американдық жекпе-жек өнері фильмдері ұлттың консерватизмге қарай бет бұруын көрсетті, бұл Чак Норрис және Шо Косуги сияқты актерлердің фильмдерінде көрініс тапты. Жанр онжылдықтың соңына қарай кинотеатрлардағы көрсетімдерден үй видеосының дамуына байланысты өзгерді, американдық жекпе-жек өнері фильмдерінің кассалық табысы төмендеді, ал 1980 жылдардың соңында АҚШ-та түсірілген көптеген тікелей видеоға түсірілген әрекет фильмдері жекпе-жек өнері фильмдері болды. 1990 жылдардың соңына қарай төмен бюджетті жекпе-жек өнері фильмдерінің өндірісі азайды, себебі жанрда жаңа жұлдыздар пайда болмады, ал Синтия Ротрок және Стивен Сигал сияқты ескі актерлер фильмдерде сирек көріне бастады. Тіпті «Crouching Tiger, Hidden Dragon» (2000) сияқты халықаралық деңгейде танымал фильмдердің өзі американдық өндірісте, тікелей видео саласында немесе «Bulletproof Monk» (2003) сияқты төмен бюджетті кинотеатрлық көрсетімдерде айтарлықтай әсер етпеді. Американдық стильдегі фильмдер көбінесе АҚШ-та түсірілсе де, Австралия, Канада, Гонконг және Оңтүстік Африкада да түсірілді және көбінесе ағылшын тілінде болды.

American martial arts films feature what author M. Ray Lott described as a more realistic style of violence over the Hong Kong wuxia films with more realism and are often low budget productions. Martial arts began routinely appearing in fight scenes in American films in the 1960s with films like The Born Losers (1967) which was predominantly a drama, interspersed with martial arts scenes. American martial arts films predominantly came into production following the release of Enter the Dragon (1973), with the only higher budgeted American film to follow in its wake being The Yakuza (1974). Lott noted the two films would lead to the two subsequent styles of marital arts films in the United States, with films like Enter the Dragon about people who reveled in combat, often in a tournament setting, and The Yakuza which had several genres attached to it, but featured several martial arts sequences. By the end of the 1970s, the style was an established genre in American cinema, often featuring tough heroic characters who would fight and not think about their actions until after a fight sequence. In the 1980s, American martial arts films reflected the national move towards conservatism, reflected in films of Chuck Norris and other actors such as Sho Kosugi. The genre would shift from theatrical releases towards the end of the decade with the rise of home video, the lower box office of American martial arts productions, and a significant portion of direct to video action films that first were made in the late 1980s in the United States were martial arts films. Towards the end of the 1990s, production of low budge marital arts films declined as no new stars in the genre developed and older actors such as Cynthia Rothrock and Steven Seagal started showing up in less and less films. Even internationally popular films like Crouching Tiger, Hidden Dragon (2000) had negligible effects in American productions in either the direct to video field, or in similarly low budgeted theatrical releases such as Bulletproof Monk (2003). While the American styled films were predominantly made in the United States, productions were also made in Australia, Canada, Hong Kong and South Africa, and were predominantly shot in the English language.

Қаһармандық қантөгіс

Батырлық қантөгіс – Рик Бейкердің "Eastern Heroes" британдық фан-журналында қолданылған термин. Бейкер бұл стильді Гонконгтың гангстерлік, атыс-шабыс пен жекпе-жек сахналарын көрсететін, кунг-фу фильмдерінен гөрі зорлық-зомбылыққа толы экшн фильмдері деп сипаттады. Бұл жанрдың негізгі режиссерлері Джон Ву және Ринго Лам, ал продюсері – Цуи Харк. Жанрдың бастауы Вуның 1986 жылғы "A Better Tomorrow" фильмімен байланысты, ол Гонконг прокатында 34,7 миллион гонконг доллары тауып, рекорд жасады. Осы фильмдердің стилі Майкл Бэйдің "Жақсы жігіттер II" (2003) және Вачовскилердің "Матрица" (1999) сияқты американдық туындыларға әсер етті. Кореялық БАҚ бұл фильмдердің тағдыршылдық және көңіл көншілдік сипатын мойындап, корей журналистері осы стильді "Гонконг нуары" деп атады. Бұл фильмдердің ықпалы Им Квон Тэктің "Генералдың ұлы" (1990) және Сонг Хе Сонгтың "Жақсы ертең" (2010), "Суық көздер" (2013) және "Жаңа әлем" (2013) сияқты корей фильмдерінде де көрінді.

Австралия

Мыңжылдық тобында австралиялық жанрлық фильмдер австралиялық көркем фильмдер индустриясында кеңінен танылды, бірақ 21-ші ғасырда әрекет жанры оның өндірісінің шағын бөлігін құрады. Австралиялық жанрлық фильмді зерттеушілер көбінесе "әрекет пен оқиға" терминін қолданды, бұл оларға оны әртүрлі сюжеттерге қолдануға мүмкіндік берді, мысалы, Crocodile Dundee (1986) сияқты ерлікке құмар, әжуалық оқиғалар, жол фильмдері немесе бұта/аутбэк фильмдері. "Австралиялық жанрлық фильм" кітабында Аманда Хауэлл бұл атаудың австралиялық киноны Голливуд фильмдерінен алшақтатуға көмектесетінін, себебі ол коммерцияны мәдениеттен басым етуді білдіретінін және "АҚШ-та қалыптасқан конвенцияларды пайдаланып австралиялық фильмдер жасау мүлдем қолайсыз" екенін айтты. Хауэлл бұл жағдайдың 1970 және 1980 жылдардағы әрекет фильмдеріне қатысты екенін, ал Брайан Тренчард Смиттің "Түркияда ату" (1982) фильмі ең танымал болғанын мәлімдеді. Смит бұған дейін Deathcheaters (1976) және Stunt Rock (1979) сияқты фильмдерді шығарған, сол кезде ашық коммерциялық жобаларға қаржылық жеңілдіктер қарастырылған. Ол әрекет фильмдерінің Сэнди Харбуттың байкерлік фильмі "Stone" (1974) және Миллердің апокалиптикалық фильмі "Mad Max" (1979) сияқты австралиялық оқиғаларды айтқанын, олар Австралияның әлеуметтік және мәдени шындығынан туындағанын, сондай-ақ Джордж Миллердің кейінгі "Mad Max: Fury Road" (2015) фильмінің Австралияның жол мен автомобильдерге ұзақ жылдар бойы қызығушылығынан және американдық әрекет фильмдерінің оптимизміне қарсы, қатал және қауіпті аутбэк пейзажына қатысты мәдени алаңдаушылық тарихынан пайда болғанын атап өтті.

Франция

Франция кино өндірісі бойынша Еуропаның маңызды елдерінің бірі болып табылады және әлемнің 44 елімен бірлесіп фильм түсіруге келісім жасасқан. 21-ші ғасырдың басында Франция халықаралық нарықтарға бағытталған фильмдерді жасауды бастады, олардың ішінде әрекет фильмдері (экшн) үлкен үлес қосты. Осы фильмдердің қатарында Taxi 2 (2000), Kiss of the Dragon (2001), District 13 (2004) және Unleashed (2005) бар. Француз фильмдерінің американы ұстануы (американдануы) туралы сұраққа жауап берген «Братья волка» фильмінің режиссері Кристоф Ганс: «Голливудтың кейбір элементтерге ие болуын сынға алу қажет, сондай-ақ осы элементтердің еуропалық мәдениетте де бұрыннан бар екенін көрсету керек» деді. Халықаралық амбициялары бар француз әрекет фильмдерін (экшн) өндірушілердің ең ірісі – Люк Бессонның Францияда орналасқан EuropaCorp компаниясы, ол Taxi (1998) және From Paris with Love (2010) сияқты фильмдерді шығарды. EuropaCorp өндірген Transporter франшизасында британдық актер Джейсон Стэтам түсті, ол оны әрекет фильмдерінің (экшн) жұлдызына айналдырды, нәтижесінде ол 2010 жылдардың соңында The Expendables сериясында пайда болды.

Үндістан

1970 жылдары Болливудтың әрекет фильмдері Амитаб Баччанның екі фильмімен нығайтылды: Пракаш Мехраның «Занжир» (1973) және Яш Чопраның «Дивар» (1975) фильмдері. Осы фильмтердің кассалық табысы Баччанды жұлдыз етіп, Болливуд киносында «ашулы жас жігіт» жанрын қалыптастырды. 1980 және 1990 жылдары әрекет жанрындағы фильмдер айтарлықтай төмендеді, Баччанның танымалдығына жете алмаған бұрынғы бодибилдерлерді сомдаған жаңа фильмдер пайда болды. Бұл фильмдер көбінесе B сыныпты кинотеатрларда ұзақ көрсетіліп, кіріс тапты. 2009 жылы Сальман Ханның «Wanted» (2009) фильмінің табысымен әрекет жанры қайта танымал болды. Хан өзінің экрандық бейнесін Болливуд баспасөзіндегі имиджімен қайта жаңартып, оның көпшілік алдындағы төбелес және жетекші актрисалармен қарым-қатынастары туралы Болливуд журналдарында жарияланды. «Дабанг» (2010) фильмінде Хан осы қоғамдық бейнесін жалғастырды, ол кейін «Дайын» (2011), «Қорғаушы» (2011), «Ек Та Тайгер» (2012) және «Дабанг 2» (2012) сияқты бірнеше фильмдерінде қайталанды. 1980 жылдан бері Телугу киносындағы актерлердің бірнеше буыны Гонконгтың әрекет фильмдерінен шабыттанды, мысалы, Шрихари өзінің алғашқы Брюс Ли фильмін көргеннен кейін актер болғысы келгенін айтты. Телугу киносындағы бірнеше фильмдер Гонконг фильмдерінің ремейктері болды, мысалы, «Hello Brother» (1994) – «Twin Dragons» (1992) фильмі негізінде түсірілген. Басқа фильмдер, мысалы, жекпе-жек өнері туралы «Бхадрачлам» (2001) фильмі, американдық кинодан элементтер алып, Жан-Клод Ван Даммның «Кикбоксер» (1989) фильмімен байланысты. С.С. Раджамулидің «RRR» (2022) фильмі Үндістандағы ең жоғары бюджеттік фильмдердің бірі болды және үнділік диаспорадан тыс жерлерде сирек кездесетін хитке айналды, Жапониядағы кассалық рекордтарды бұзып, американдық кассада өте жақсы көрсеткіштерді көрсетті.

Жапония

Жапония Гонконг экшн киносы үшін ену қиын нарық болды. «Enter the Dragon» фильмінің сәттілігі мен Брюс Лидің соңғы танымалдылығынан ықпалданып, Toei Брюс Ли стиліндегі жекпе-жек өнері фильмдерін жасады. «The Street Fighter» (1974) фильмінде Сонни Чибаның қатысуымен үш фильм түсірілді, сондай-ақ Гонконгтың Анджела Маосына ұқсас әйел басты рөлдегі «Sister Street Fighter» (1974) спин-оффы да жарық көрді. «Enter the Dragon» фильмінің сәттілігінің арқасында Гонконг фильмдерінің қысқа мерзімге Жапонияға көптеп келуіне мүмкіндік болды, бірақ бұл үрдіс ұзаққа созылмады. 1974 жылы 28 Гонконг фильмі, көбінесе кунг-фу фильмдері шықты, ал одан кейін жыл сайын саны азайып, 1975 жылы бесеуге, 1977 жылы төртеуге және 1978 жылы тек екеуге дейін төмендеді. «Versus» (2000) фильмінің режиссері Рюхэй Китамура 2004 жылы жапондық киноиндустриясына көңілі толмағанын айтты, өйткені продюсерлер Гонконг немесе американдық фильмдермен бәсекелесе алмайтындай сезінген. «Versus» Жапониядан тыс жерлерде танымал болды, Китамура осы көрермендерге үміт артқанын, жапон фильмдерінің қазіргі жағдайына көңілі толмағанын айтты. Китамураның кейіпкерлері жапон самурайлары мен 1980-ші жылдардағы Голливуд экшн фильмдерінің тәуелсіздігінің араласуынан туған гибридтер ретінде сипатталды. Китамура «Versus» фильмін екі мангадан шабыттанған, жоғары бюджетті «Azumi» және «Sky High» (2003) фильмдерімен жалғастырды. Екеуі де 2003 жылы шықты, ал біріншісі сол жылы Жапониядағы ең табысты фильмдердің бірі болды. «LoveDeath» фильмінен кейін Китамураның келесі режиссерлік жұмысы АҚШ-та болды.

Корея

Оңтүстік Кореяның экшн киносы көбінесе Оңтүстік Корея киноиндустриясының шетінде қалып келді. Жанр бастапқыда «Хвалкук» («тірі театр») деп аталды, бұл термин әрекетке толы көріністерге негізделген пьесалар мен фильмдерді білдірді. Алайда, 1970-ші жылдардың соңынан бері бұл термин жиі қолданылмайды, «экшн фильм» жиі қолданылатын атауға айналды. Кореялық экшн фильмдері жапон киносы, Джеймс Бонд сериясы және Гонконг экшн киносының ықпалында пайда болды. Солтүстік Корея Қытаймен шекаралас болғандықтан, Оңтүстік Корея тұрғысынан континентке қатынасқа кедері келтірді. Суық соғыс кезеңінде оңтүстік кореялықтар Гонконгта түсірілген фильмдер арқылы шекарадан тыс сапарға шығу мүмкіндігіне ие болды. Оңтүстік Корея киносында мелодрама мен комедия басты орын алғанмен, экшн фильмдері сирек түсіріліп, Гонконг сияқты локацияларды пайдаланумен байланысты болды. Мұндай фильмдерде жапон фильмдеріндегідей (Затоичи) және Гонконг фильмдеріндегідей (Бір қолды семсербаз) бір аяғы жоқ немесе мүгедек болған әрекетке толы кейіпкерлер жиі кездеседі. Мысалға, Им Квон Тэктің «Оң қолы қайтып келген адам» (1968), Аеккунун Бактың «Бір көзді парк» (1970) және Ли Ду Ённың «Бір аяғы қайтып келген адам» (1974) фильмдерін атауға болады. Оңтүстік Корея киносы 1990-шы жылдардың соңында ғана көркем фильмдер мен блокбастерлер түрінде халықаралық деңгейде танылды. «Chunhang» (2000), «Memento Mori» (2000) сияқты фильмтер, сондай-ақ «Shiri» (1999) және «Nowhere to Hide» (1999) экшн фильмдері Солтүстік Америкада, Азияда және Еуропада көрсетілді. Соңғы екі фильмнің жетістігі бұрын-соңды болмаған, және 2000-шы жылдардың басында Оңтүстік Кореяның басқа да экшн фильмдері осы жетістіктің арқасында жергілікті кинопрокатта көшбасшылыққа ие болды.

Қабылдау

1960-шы жылдардың ортасына дейін түсірілген күрестік өнер фильмдерінің көпшілігі кантон тілінде түсірілген. Ал, мандарин тіліндегі фильмдер соғыстан кейінгі кезеңде Шанхай кино өнерінің мамандарының келуіне байланысты Гонконг киносының маңызды бөлігіне айналды. Бұл фильмдер, қазіргі заманғы күрестік фильмдерден өзін жоғары санайтын, білімді және мәдениетті орта тап көрермендеріне арналған еді. Скотт Хиггинс 2008 жылы «Cinema Journal» журналында Голливудтың әрекет фильмдері қазіргі кино жанрларының ең танымал және жиі сынға ұшырайтындарының бірі екенін жазды, сондай-ақ «бас ағымдағы пікірде бұл жанр көріктілікке басымдық беріп, мұқият ойластырылған сюжеттен қашып жатыр» деді. Бордуэлл өзінің «Голливуд қалай әңгімелейді» атты кітабында осы пікірді қолдап, жанрдың қабылдануын «Голливудтың ең нашар жасайтын нәрсесінің символы» деп атады.

Экшен киносындағы гендерлік қатынас

Гонконгта 1965 жылы Шоу ағайындары ұсынған "жаңа мектеп" жекпе-жек фильмдерінде Ип "басты рөлдегі күшті, белсенді әйел тұлғалар" деп сипаттады. Бұл әйелдерге бағытталған фильмдер, Чанг Че фильмдерімен байланыстырылған, жас күш пен қарсылық сезімімен және зорлық-зомбылыққа бейімділікпен ерекшеленетін жаңа еркек батыр үлгісінің пайда болуымен күресті.