Кіріспе

Психоаналитикалық фильм теориясы – психоаналитиктер Зигмунд Фрейд және Жак Лаканның идеяларын пайдаланатын академиялық ойлау мектебі. Бұл теория сындық теориямен, марксистік кино теориясымен және аппараттық теориямен тығыз байланысты. Теория екі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең 1960 және 70-жылдары қалыптасты. Екінші кезең 1980 және 90-жылдары кеңінен танылды.

Алдын ала өнімдер

XIX ғасырдың соңында психоанализ пайда болды, ал кино көп ұзамай пайда болды. Сюрреализм қозғалысының негізін қалаушы Андре Бретон киноны санасыздықты зерттеу құралы ретінде қарастырды. Фильмдер суперпозиция және баяу қозғалыс сияқты техникалар арқылы оқиғаларды айту мүмкіндігіне ие болғандықтан, сюрреалистер оны армандарды бейнелеу деп санады. Психоанализді киноға алғашқы қолдану экрандағы бейнелердің жасырын мағынасын ашуға бағытталды, кейін фильмді фантазияның көрінісі ретінде қарастыруға көшті. Содан кейін көрерменнің позициясын кеңінен қарастыру сындық теориямен психоаналитикалық кино теориясына қадам басты. 1969 жылдан бастап, 1968 жылғы мамырда Парижде болған наразылықтарға жауап ретінде, кино өнерін теориялық тұрғыдан зерттеу Францияда, атап айтқанда француз киносын зерттеушілер тарапынан дамыды. Оның негізі психоанализ, семиотика, структурализм және марксизмнің үйлесімі болды. Психоаналитикалық кино теорияларының қалыптасуы 1975 жылы шарына жетті: Жан Луи Бодридің «Le Dispositif: approches métapsychologiques de l'impression de réalité» және Кристиан Мецтің «Le film de fiction et son spectateur (Étude métapsychologique)» атты мақалалары ең ықпалды және тиімді туындыларға айналды. Бұл теориялық кинолық тартыстың негізгі тақырыбы көрермен және кино арасындағы қарым-қатынас болды. Бастапқы идея француз теоретигі Жан Луи Бодридің ойлары мен Кристиан Мецтің кино теориясы туралы жазбаларынан туды, оның «Le signifiant imaginaire. Psychoanalyse et cinéma» (1977, нем. тілінде: «Ойдағы белгі. Психоанализ және кино») еңбектері талқылауды жаңартты. Метц психоаналитикалық терминдерді, әсіресе Жак Лаканның теориясын кинематография саласына ауыстыруға тырысады. Психоаналитикалық кино теориясының басты мақсаты – бейсананың фильмді қабылдауға қалай көмектесетінін немесе фильм мен кино көрерменде бейсана, иррационалды процестерді қалай оятып, фильм тамашалауды ләззатқа айналдыратынын анықтау болып табылады. Егер фильм, әдетте айтылғандай, арманға жақын болса, онда оны психоанализ құралдарымен (арманды түсіндіру сияқты) зерттеуге болады. Фрейдтің Эдип кешені, нарциссизм, кастрация, бейсана, қайта оралу және гистерия туралы ұғымдары кино теориясында қолданылады. Фильмнің «бейсанасы» зерттеледі, бұл субтекст деп аталады.

Қарау

1970-ші жылдардың басында Кристиан Метц пен Лора Мулви кинодағы "көзқарас" құбылысының әр түрлі жақтарын жеке зерттеді. Метц көрерменнің камераның көруімен өзін-өзі теңестіруіне назар салды, мұндай теңестірудің көп бөлігі фильмнің өзімен "құрылатынын" айтты, ал Мулви (әсіресе) ер адам көрерменнің экрандағы әйел денесіне деген құмарлығының фетишистік жақтарын қарастырды. Көрерменге белгілі бір теңестірулер ұсынылуы мүмкін (әдетте басты еркек кейіпкермен), осы арқылы олар көруге мүмкіндік алады. Теория субъектінің бейнемен теңестіру арқылы қол жеткізе алатын толықтыққа деген құштарлығын баса көрсетеді, бірақ Лаканның теориясы бейнемен теңестірудің тек иллюзия екенін және субъектінің өмірге келгеннің өзінде-ақ бөлініп отыратынын көрсетеді (афанизис).

Екінші толқын

Жакелин Роузбен байланысты психоаналитикалық кино сынның екінші толқыны көрерменнің жоғалған құштарлық нысанын іздеуді баса көрсетті: Элизабет Коуидің сөзімен айтқанда, "фантазияның ләззаты нысанды иеленуде емес, оны табу жолында жатыр". 1990 жылдан бастап суретші және психоаналитик Браха Л. Эттингердің Матриксиалдық теориясы феминистік кино теориясын түбінен өзгертті. Оның "Матриксиалдық қарау" тұжырымы әйелдік қарауды қалыптастырды және оның фалликалық қараудан, сондай-ақ әйелдік және аналық ерекшеліктерінен және "бірлесіп пайда болу" мүмкіндіктерінен айырмашылықтарын түсіндірді, Зигмунд Фрейд пен Жак Лаканның психоанализін сынға алды. Бұл тұжырым Шантал Акерман сияқты әйел авторлардың, сондай-ақ Педро Альмодовар сияқты ерлер авторлардың фильмдерін талдау кезінде кеңінен қолданылады. Матриксиалдық қарау әйелге қараудың нысаны емес, субъектісі болу мүмкіндігін ұсынады, сонымен бірге субъектінің өзінің құрылымын бұзуға, шекаралық уақыт пен кеңістікке, сондай-ақ жанашырлық пен куә болуға мүмкіндік береді. Эттингердің түсініктері эстетика, этика және травма арасындағы байланысты анық көрсетеді. Постструктурализм теорияның ұсынған мүмкіндіктеріне барған сайын прагматикалық көзқараспен қарады, сол сияқты Джоан Копжек Мишель Фуконың еңбектеріне сүйене отырып, қарау туралы ертегі жұмыстарды сынға алды. Кинодағы травманың рөлі айқын көрініс берді, ал Лакандық талдау фильм туралы сөйлеудің жемісті жолдарын ұсынды, нақты жауаптар немесе толық өзіндік білім емес.