Француз заңгері Луи Рене де Карадок де Ла Шалотез және Бретань дауы

Кіріспе

Француз заңгері Луи Рене де Карадеук де Ла Шалотайс (6 наурыз 1701 – 12 шілде 1785) – француз заңгері, ол ең алдымен «Бретань ісі» деп аталатын оқиғадағы рөлімен есте қалады. Бұл істе Бретань Парламенті салық салу мәселесі бойынша француз монархиясының билігіне қарсылық көрсеткен. Оқиға француз революциясының алғы күші ретінде қарастырылады.

Өмір

Ла Шалота 1701 жылы 6 наурызда Ренн қаласында дүниеге келген. Ол 60 жыл бойы Бретань парламентінің бас прокуроры (procureur général) қызметін атқарды. Иезуиттердің жарық көзді қарсыласы болған ол, олардың конституциялары туралы екі есептемесін (Comptes Rendus des Constitutions des Jesuites) 1761 және 1762 жылдары жазды, бұл Францияда осы орденді таратуға зор үлес қосты. Келесі жылы ол «Ұлттық білім туралы эссесін» (Essai d'Éducation Nationale) жариялады, оны Вольтер жоғары бағалады. Эсседе ол иезуиттер бұрын ұсынған ғылыми оқу бағдарламасын жаңасымен алмастыруды ұсынды. Сол жылы Бретань провинциясы мен оның губернаторы герцог д’Айгильон арасында қақтығыс басталды. Провинциялық кеңес (Estates) патша атынан губернатор талап еткен ерекше салықтарды төлеуден бас тартты. Ла Шалота герцог д’Айгильонның жеке жауы болды, өйткені ол патша алдында оған жамандық жасаған еді. Бретань парламенті провинциялық кеңестің жағына шыққанда, ол қарсылыққа жетекшілік етті. Парламент жарлық арқылы кеңестің келісімінсіз салық салуға тыйым салды. Патша бұл жарлықтарды жойғаннан кейін, парламент мүшелерінің он екісінен басқа барлығы отставкаға кетті (1764 жылдың қазанынан 1765 жылдың мамырына дейін). Үкімет Ла Шалотаисты осы оқиғаның себепшісі деп есептеді. Осы кезде провинция істерін басқарған мемлекеттік хатшы Луи Фелипео, герцог де ла Врильер, граф де Сен-Флорентен, екі анонимді және қарапайым емес хат алды. Ла Шалотаның оларды жазғаны күдік тудырды, және үш қолжаз сарапшысы олардың оған тиесілі екенін растады. Сондықтан үкімет оны, оның ұлын және тағы төрт парламент мүшесін тұтқындады. Тұтқындау үлкен сенсация тудырды. «Деспотизм» туралы көп әңгіме болды. Вольтер Сент-Мало түрмесіндегі бас прокурордың сияның жетіспеуінен қорғанысын жазу үшін сірке суына малынған тіс тазалағышты пайдаланғанын айтты. Бұл аңызға айналғандықтан, Франция бойынша қоғамдық пікір үкіметке қарсы күшті наразылыққа ұйтқы болды. 1765 жылдың 16 қарашасында сот ісін қарау үшін судьялар комиссиясы құрылды. Ла Шалота сот процесінің заңсыз екенін мәлімдеді. Бас прокурор ретінде ол Ренн парламентімен немесе, егер бұл мүмкін болмаса, провинцияның дәстүріне сәйкес Бордо парламентімен сотталуға құқылы екенін талап етті. Сотталушылар қолжаз сарапшыларының көрсетулеріне сүйене отырып, айыптау үкімін шығаруға батыл болмады. Бір жыл өткен соң жағдай өзгермеді. Содан кейін Людовик XV егемендік актіні қабылдады және істі кеңесіне ұсынды, ол айыпталушыны жер аудару туралы шешім қабылдады. Луидің бұл әрекеті халық ашуын одан әрі қоздырды. Философтар, парламент мүшелері, бретондық патриоттар және янсеншілер Ла Шалота герцог д’Айгильон мен иезуиттердің жеке жеккөрушілігінің құрбаны болғанын мәлімдеді. Үкімет ақыры мойынсұнып, отставкаға кеткен Бретань парламентінің мүшелерін қайтаруға келісті. Қайта жиналған парламент герцог д’Айгильонды ресми айыптағаннан кейін Ла Шалотаның қайтаруын талап етті. Бұл талап 1775 жылы қанағаттандырылды, және Ла Шалотаға өзінің лауазымын ұлына табыс етуге рұқсат берілді. Осы оқиғада халық пікірі патшаның абсолютизмінен күштірек екенін көрсетті. Патша билігіне қарсы оппозиция осы арқылы күшейді, және оны 1789 жылғы революцияның бастапқы кезеңдерінің бірі деп санауға болады. Ла Шалота, мінезі зорлық-зомбылыққа, мақтанға және бейжайлыққа толы адам, 1785 жылдың 12 шілдесінде Ренн қаласында қайтыс болды.

La Chalotais was born on March 6, 1701, in Rennes. For 60 years, he was the general procurer (procureur général) at the parliament of Brittany. He was an ardent opponent of the Jesuits and drew up two memoirs on their constitutions (Comptes Rendus des Constitutions des Jesuites) in 1761 and 1762 that did much to secure the suppression of the Order in France. The next year, he published his Essay on National Education (Essai d'Éducation Nationale), which was extravagantly praised by Voltaire, in which he proposed a scientific programme of study to replace that previously offered by the Jesuits. The same year began the conflict between the Estates of Brittany and the governor of the province, the duc d'Aiguillon. The Estates refused to vote the extraordinary imposts demanded by the governor in the name of the king. La Chalotais was the personal enemy of d'Aiguillon, who had served him an ill turn with the king, and when the parlement of Brittany sided with the Estates, he took the lead in its opposition. The parlement forbade by decrees the levy of imposts to which the Estates had not consented. The king annulling these decrees, all the members of the parlement but twelve resigned (October 1764 to May 1765). The government considered La Chalotais one of the authors of this affair. At this time the secretary of state who administered the affairs of the province, Louis Phélypeaux, duc de la Vrilliere, comte de Saint Florentin, received two anonymous and abusive letters. La Chalotais was suspected of having written them, and three experts in handwriting declared that they were by him. The government therefore arrested him, his son and four other members of the parliament. The arrest made a great sensation. There was much talk of "despotism". Voltaire stated that the procureur general, in his prison of Saint Malo, was reduced, for lack of ink, to write his defence with a toothpick dipped in vinegar. Apparently, this was pure legend, but public opinion all over France was strongly aroused against the government. On November 16, 1765 a commission of judges was named to take charge of the trial. La Chalotais maintained that the trial was illegal; being procureur general he claimed the right to be judged by the parliament of Rennes, or failing this by the parliament of Bordeaux, according to the custom of the province. The judges did not dare to pronounce a condemnation on the evidence of experts in handwriting, and at the end of a year, things remained where they were at the first. Louis XV then decided on a sovereign act, and brought the affair before his council, which without further formality decided to send the accused into exile. Louis's expedient only increased the popular agitation; philosophes, members of the parliament, Breton patriots and Jansenists all declared that La Chalotais was the victim of the personal hatred of the duc d'Aiguillon and of the Jesuits. The government at last gave way, and consented to recall the members of the parliament of Brittany who had resigned. This parliament, when it met again, after the formal accusation of the duc d'Aiguillon, demanded the recall of La Chalotais. This was accorded in 1775, and La Chalotais was allowed to transmit his office to his son. In this affair public opinion showed itself stronger than the absolutism of the king. The opposition to the royal power gained largely through it, and it may be regarded as one of the preludes to the revolution of 1789. La Chalotais, who was personally a violent, haughty, and unsympathetic character, died at Rennes on July 12, 1785.