Кіріспе

Маньчжукоодағы соғыс қылмыстары 1931 жылдан 1945 жылға дейін Қытайдың солтүстік-шығысында Жапон империясының үстемдігі кезінде, тікелей немесе оның марионеттік Маньчжукоо мемлекеті арқылы жасалды. Әртүрлі соғыс қылмыстарына қатысты айыптаулар болған, бірақ олар тарихи тұрғыдан жеткілікті назар алмаған.

Құқықтық негіз

Жапон империясы 1864 жылдан бері соғыс қылмыстарының стандартты анықтамасын берген Женева конвенцияларына қол қоймаса да, жасалған қылмыстар халықаралық және жапон заңдарының басқа да салаларына жатады. Мысалы, жапон қызметкерлері жасаған көптеген қылмыстар жапон әскери заңын бұзған, бірақ сол заң бойынша талап етілгендей, әскери сотқа берілмеді. Жапония қол қойылған халықаралық келісімдерді де бұзды, соның ішінде Версаль шартының химиялық қару қолдануға тыйым салатын қағидаларын, сондай-ақ 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенцияларын, олар соғыс тұтқындарын қорғайды. Жапон үкіметі 1929 жылғы Келлог-Бриан шартына да қол қойды, осылайша 1937-1945 жылдардағы әрекеттері бейбітшілікке қарсы қылмыс ретінде айыпталуға мүмкіндік берді. Бұл айыптама Токио сотында «А» класындағы соғыс қылмыскерлерін соттау үшін енгізілді. «B» класындағы соғыс қылмыскерлері – соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылғандар, ал «C» класындағы соғыс қылмыскерлері – адамзатқа қарсы қылмыс жасағандар. Жапон үкіметі соғыс аяқталғаннан кейін Потсдам декларациясының (1945) шарттарын қабылдады. Декларацияның 10-бабында соғыс қылмыстарының екі түріне сілтеме жасалды: бірі – халықаралық заңдарды бұзу, мысалы, соғыс тұтқындарын қатыгездікпен ұстау; екіншісі – Жапония халқының демократиялық еңбектеріне» және Жапониядағы азаматтық бостандықтарға кедергі келтіру. Жапонияда «жапон соғыс қылмыстары» термині көбінесе Тынық мұхиты соғысынан кейін Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналында, сондай-ақ Токио соты деп белгілі сот процестерінде қарастырылған істерге ғана қатысты. Алайда, трибунал орта және төмен шенді офицерлерге қатысты соғыс қылмыстары туралы айыптауларды қараған жоқ. Олар Жапония капитуляциядан кейін Қытай мен Кеңес Одағында өткен жеке сот процестерінде қарастырылды. Кейбір тарихшылар мұндай қылмыстардың болғанын жоққа шығарады. Жапониядағы ұлтшыл топтар соғыс қылмыстарын «жапонға қарсы насихат» деп, саяси мақсаттармен қазіргі Жапонияның беделін түсіру үшін жоққа шығарады.

Этникалық азшылықтарды қорлау

Орокендер жапон үкімдігі кезінде халық санының айтарлықтай азаюына ұшырады. Жапондықтар олардың арасында опиум таратты, қауымның кейбір мүшелерін адамдық тәжірибелерге салды, және эпидемиялық аурулардың таралуымен бірге, олардың саны 1000-ға дейін азайды. Жапондықтар Орокендердің басқа ұлттармен байланыс жасауына тыйым салды, оларды өздері үшін аң аулауға мәжбүр етті, ал оларға берілетін рацион мен киім кейде тіршілікке жеткіліксіз болды, бұл аштықтан және суықтан өлімге алып келді. Опиум 18 жастан асқан ересектерге бақылау құралы ретінде таратылды. Алихеде Орокен аңшысы 2 жапон әскерін өлтіргеннен кейін, жапондықтар 40 Орокенді улап өлтірді. Жапондықтар Орокендерді соғыста өздері үшін күресуге мәжбүр етті, бұл Орокен халқының азаюына себеп болды. Тіпті жапондықтардың тікелей бақылауынан қашқан Орокендер де Қытай коммунистерінің жапонға қарсы күштерімен қақтығысқа түсті, бұл осы кезеңде олардың халық санының азаюына әсер етті.

Адамдармен тәжірибе жүргізу

Жапондық әскерилердің арнайы бөлімшелері Маньчжукода азаматтық тұрғындар мен соғыс тұтқындарына тәжірибелер жүргізді. Ең әйгілілерінің бірі – 731-ші бөлімше. Жәбірленушілерге анестезия қолданбастан тірідей кесіп-жонып зерттеулер жасалды, сондай-ақ оларды биологиялық қаруды сынау үшін де пайдаланды. 731-ші бөлімше жүргізген адамдық тәжірибелер салдарынан 3000-нан 12000-ға дейін ер адамдар, әйелдер мен балалар қаза тапты.

Химиялық және биологиялық қару

Тарихшылар Йошиаки Йошими мен Сейя Мацуноның мәлімдемесінше, император Хирохито Қытайда химиялық қару қолдануға рұқсат берген. Сонымен қатар, "он мыңдаған, тіпті 200 мыңға жуық қытайлықтар бубондық оба, холера, көкжауық және басқа да аурулардан" биологиялық соғыстың салдарынан қаза тапты. Жапондықтардың жүйелі түрде құжаттарды жоюына байланысты, Маньчжурияда химиялық немесе биологиялық қару туралы тіркелген деректер жоқ. Алайда, бұл жаппай қырып-жою қарулары Квантун армиясы тарапынан Маньчжурияда ішінара зерттелді, өндірілді және сақталды.

Мәжбүрлі еңбек

Жапон әскерінің мәжбүрлі еңбекке тартуы көптеген өлімге себеп болды. Тарихшылар Жифен Джу, Мицуёчи Химета, Тору Кубо және Марк Питидің бірлескен зерттеуіне сәйкес, 10 миллионнан астам қытай азаматы Коа-иннің бақылауымен Маньчжурияда мәжбүрлі еңбекке жұмылдырылды. Мәжбүрлі еңбекшілер көбінесе қауіпсіздік шаралары жеткіліксіз болған қауіпті жағдайларда жұмыс істеуге міндеттелді. Әлемдегі ең ірі кен апаты Маньчжуриядағы Бенсиху кенішінде болды.

Есірткі саудасы

2007 жылы Japan Times газетінде Рейджи Йошида жариялаған мақаласында Маньчжуриядағы жапондық инвестициялардың бір бөлігі есірткі сатудан түскен қаражат есебінен қаржыландырылғаны айтылды. Мақалада Йошида тапқан деген құжатта Коа ұйымының Қытайдағы есірткі сатушыларға Маньчжурия, Нанкин және Моңғолияның марионеттік үкіметтерінің игілігі үшін қаржы жәрдем көрсеткені тікелей көрсетілген. Бұл құжат Токио трибуналы бұрын талдаған дәлелдерді қуаттайды.

Хабаровск соғыс қылмыстары бойынша сот

1949 жылдың соңында Маньчжурияны советтер басып алған кезде тұтқындалған Квантун армиясының көптеген мүшелері 731-ші бөлім мен оған байланысты бөлімдердің қызметіне қатысты, адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны және химиялық және биологиялық қару қолданғаны үшін сотталды.

Токиодағы сынақтар

Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналы Маньчжурияны басып алуға, Маньчжуко мемлекетін құруға және Қытайға қарсы агрессивтік соғыс салатын қастандық жасауға қатысқан бірнеше жоғары жапондық шенеунікті кінәлі деп тапты. Маньчжуко мемлекетімен тығыз байланысы болған және өлім жазасына кесілгендердің ішінде Квантун армиясының жоғары шенді офицерлері – Хидеки Тоджо, Акира Муто, Сеиширо Итагаки және Кенджи Дойхара болды.