Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның барлық қарулы күштерін тапсыруға одақтастар шақырған Потсдам декларациясы, немесе Жапонияның қарсы жауап беру шарттарын анықтайтын жарияланым – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі барлық жапон қарулы күштерінің тапсырылуын талап ететін мәлімдеме болды. 1945 жылғы 26 шілдеде АҚШ президенті Гарри С. Трумэн, Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Қытай төрағасы Чан Кай-Шек Потсдам конференциясында келісілген Жапон империясының тапсыру шарттарын баяндайтын құжатты жариялады. Бұл құжатта, егер Жапония тапсырмаса, "жедел және толыққанды түрде қырылатындығы" айтылды.

Достасқан мемлекеттердің ниеттері

Декларацияға қол қойған одақтастардың әрқайсысының жеке мақсаты болды, сондай-ақ барлық тараптар жапондықтардан соғыс салдарынан келген шығындарды өтеуді күтті.

Қытай Республикасы

Қытай Республикасы Чан Кайшектің ұлтшыл үкіметімен Жапон императорлық армиясының және оның бөлімшесі Квантун армиясының Маньчжурияны қоса алғанда, Қытайдың барлық аумағынан дереу шығарылуын талап етті. Соғыстың соңына дейін жапон армиясы Қытайда жапон отаршылдық мемлекетінің билігін орнату үшін күш көрсетіп келді, ал қытай ұлтшылдары мен коммунистер оларды елден қуу үшін бірігіп күресті. Потсдам декларациясының мақсатының бірі – Қытайдың жапондықтардың Қытайдан толықтай кетуін күтетінін нақты білдіру болды.

Ұлыбритания

1941-1942 жылдары Ұлыбритания Оңтүстік-Шығыс Азия мен Қытайдағы өзінің иеліктерін жапондық шабуылдар нәтижесінде жоғалтты. Олардың ішінде Сингапур, Малайя, Солтүстік Борнео, Гонконг және басқа да аймақтар бар еді. Британ үкіметінің басты мақсаты – соғысқа дейінгі иеліктерін қайтару, сондай-ақ жапондық соғыс әрекеттерін, әсіресе Үндістанның Бірмадағы майданында дереу тоқтату болды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары Жапония жеңілгеннен кейін өзі үшін ең жоғары стратегиялық мүмкіндіктерді сақтап қаламын деді. АҚШ үкіметі бұрынғыда бейбіт келісімге қол жеткізу үшін Жапонияның толық капитуляциясын талап еткен, ал Декларацияның мәтіні осы талапты қайталады. Азияның қалған бөлігінде АҚШ үкіметі Жапония империясының шетелдегі иеліктерін толығымен жоюды, сондай-ақ Кеңес Одағының қолдауымен және демеушілігімен коммунистердің Шығыс Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ықпалын кеңейтуіне қарсы тұруды мақсат тұтты.

Лифтерлер мен радио хабарлары

Декларация 26 шілде күні кешке Потсдамда баспасөзге жарияланды және бірден Вашингтондағы Соғыс ақпарат бюросына (OWI) жіберілді. Вашингтон уақыты бойынша сағат 17:00-ге дейін OWI-дың батыс жағалауындағы, Жапонияның бас аралдарына бағытталған хабар тарату станциялары мәтінді ағылшын тілінде таратып, екі сағаттан кейін жапон тілінде де таратуды бастады. Декларация дипломатиялық жолдармен Жапония үкіметіне жіберілген жоқ, себебі Мемлекеттік департамент АҚШ-тың бейбітшілікке шақырушы болғандай көрінгісі келмеді. Жапонияның Мәскеудегі елшісі бұл жаңалықты "бізге қарсы бағытталған үлкен қорқыту бомбасы" деп сипаттады. Американдық бомбалаушылар Жапония үстінен декларацияны сипаттайтын 3 миллионнан астам парақша таратты, тіпті жаудың үгіт парақшаларын жинау және шетелдік радио хабарларын тыңдау Жапонияда заңсыз болғанмен де. Алғашқы ағылшын тіліндегі радио хабарламаны Жапонияның Сыртқы істер министрлігі, Домей жаңалықтар агенттігі, Император армиясы және Император теңіз күштері қабылдады. Оны Сыртқы істер министрлігінің Келісімдер бөлімінің қызметкері Такесо Шимода жапон тіліне аударды. Сыртқы істер министрлігінде өткен ішкі талқылауда келісуге болатыны айтылды, бірақ келіссөздерге мүмкіндік бар еді. "Тілсіздік сақтық шарасы, ақпарат құралдарына ешқандай пікір білдірмей басып шығу туралы нұсқау берілуі керек".

Салдары

Потсдам декларациясы және оны қабылдау мүмкіндігі ядролық қару қолданылғанға дейін туындады. Жапон үкіметі декларацияның талаптарын қызу пікір таластың нысаны етті. Декларацияны алғаннан кейін Сыртқы істер министрі Шигенори Того дереу премьер-министр Кантаро Судзуки және Кабинет хатшысы Хисацуне Сакомидзумен кездесті. Сакомидзу мәлімдемені қабылдау қажеттігін еске салды. Того талаптарды қабылдауға ыңғайлы болғанымен, Жапонияның үкіметтік құрылымы, қарусыздану және соғыс қылмыскерлерінің тағдыры туралы бұрыштамасыздыққа наразылық білдірді. Ол сондай-ақ Кеңес Одағы декларацияның талаптарын нақтылау және түзету үшін Батыс Одақтастарымен келіссөздер жүргізуге келіседі деп үміттенді. Біраз уақыттан кейін Того император Хирохитомен кездесіп, оған декларацияға ең жоғары сақтықпен қарауды, бірақ жапондықтар кеңестік жауап күткенше жауабын кейінге шегуді кеңес берді. Сыртқы істер министрлігінің шенеунігі Тошиказу Касе айтуынша, Хирохито "принцип бойынша декларацияны қабылдайтынын еш ойланбастан айтты". Осы уақытта соғысты басқару жөніндегі Жоғарғы кеңес сол күні жиналып, декларацияны талқылады. Соғыс министрі Коречика Анами, генерал Йошижиро Умедзу және адмирал Соэму Тойода декларацияны қабылдауға қарсы болды, талаптардың "өте арсыз" екенін айтты және Жапон үкіметінің оны ашық түрде қабылдамауын ұсынды. Судзуки, Того және адмирал Мицумаса Йонаи оны қабылдауға көңіл білдірді, бірақ императордың мәртебесіне қатысты нақтылау қажет екеніне келісті. Тогоның үкіметтің кеңестік жауап күткенше жауап бермеу ұсынысы қабылданды. Судзуки Жапонияның декларацияға қатысты саясаты (黙殺) екенін мәлімдеді, АҚШ оны "ескерту арқылы бас тарту" деп түсіндірді. Бұл Ақ үйдің жойғыш қару қолдану туралы шешіміне әкелді. Ақ үйдің шешімінен кейін АҚШ Әскери-әуе күштері 1945 жылдың 6 тамызында Хиросима қаласына бірінші атом бомбасын, ал 1945 жылдың 9 тамызында Нагасаки қаласына екінші атом бомбасын тастады. Екі бомбалау да екі қаланы қиратты, ондаған мың адам қаза тапты және қалалардың инфрақұрылымының көп бөлігін, сондай-ақ әскери базалар мен зауыттарды бірнеше секунд ішінде 1,6 шақырымнан астам радиуста жойды. 1945 жылдың 9 тамызында Кеңес Одағының бас хатшысы Иосиф Сталин, ақпанда Ялта конференциясындағы құпия келісімге сүйене отырып, 1941 жылғы Кеңес-жапон бейтараптық шартын біржақты бұзды және Жапонияға соғыс жариялады. Осылайша Кеңес-жапон соғысы басталды, кеңес әскерлері Маньчжурияға үш бағыттан шабуыл жасады. Алайда, бұл сөз "жауапты кейінге шегу" мағынасын да білдіруі мүмкін. Бірақ бұл пікір баршаға мәлім емес. Хиросиманы бомбалаудан кейін, жапондық ақпарат агенттіктері таратқан үлкен сөйлеуінде Труман, егер Жапония Потсдам декларациясының талаптарын қабылдамаса, "жер бетінде бұрын-соңды көрілмеген ауадан құлаған қирату күтетінін" ескертті. Нәтижесінде Судзуки жапон баспасөзімен кездесуге мәжбүр болды және ол өз үкіметінің одақтастардың талаптарын елемеуге және соғысты жалғастыруға деген уәдесін қайталады. Алайда, бұл мәлімдемеден кейін көп ұзамай, көптеген адамдар үшін капитуляцияның мүмкіндігі анық болды. Одақтастардың талаптарының толықтығы және олардың жария етуі жапондық көшбасшылар мен халқына Жапонияның жауларының соғыста қол жеткізген жетістіктерін түсінуге мәжбүр етті. Потсдам декларациясын алғаннан кейін Жапон үкіметі 10 тамыздағы ұсынысы арқылы Потсдам декларациясында императордың әкімшілік өкілеттіктері мәселесін сақтауға тырысты, бірақ соңында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Бернстің жауабына риза болды: "Капитуляциядан бастап императордың және Жапон үкіметінің мемлекетті басқару өкілеттігі одақтас державалардың Жоғарғы қолбасшысына бағынады, ол капитуляция шарттарын орындау үшін қажет деп санайтын шараларды қабылдайды". Осылайша, 1945 жылдың 15 тамызында сағат 12:00-де император Потсдам декларациясын қабылдағанын жариялады, бұл 1945 жылдың 2 қыркүйегінде "Миссури" кемесінде қол қойылған капитуляция құжаттарымен аяқталды. Жапон халқына арналған радио хабарлама көптеген жапондықтардың императордың дауысын алғаш рет естіген сәті болды. Потсдам декларациясы бастапқыда соғыстан кейінгі Жапониямен жұмыс істеудің құқықтық негізі ретінде қарастырылды.

Тарихи дау

Жапон империялық үкіметі, премьер-министр Судзуки Кантаро басшылығымен, одақтастарға бас ию мүмкіндігін жария түрде қарастырмады. Тарихи даудың мәні – Жапонияның шартсыз бас беру талабы бейбіт келіссөздерді тежеп тастады ма, жоқ па деген сауалда. Егер шартсыз бас беру талабы қойылмағанда, Жапонияға қарсы бомбалау және ядролық қару қолдану қажеттігіне дәлел болмас еді. Осы мәселе Декларация төңірегіндегі тарихи пікір таластарының ортасында тұр. Американдық тарихшы Цуёси Хасегаваның сөзіне қарағанда, Жапония кабинеті бас июға аса құлшынбады, ал Хиросимаға бомба тасталғаннан кейінгі оқиғалардың құжаттары үкіметке бомба тасталғаннан кейін Потсдам декларациясының талаптары бойынша бас игізуге әсер етпегенін көрсетеді. Хасегава сондай-ақ Сталиннің Потсдам конференциясында Трумэнға Кеңес Одағы тамыз айының басында Жапониямен соғыс бастайтынын айтқанын, бірақ американдықтар бұл мерзімді айдың соңына белгілегенін атап көрсетті.