Кіріспе

1945-1989 жылдардағы жапон тарихының кезеңі. Соғыстан кейінгі Жапония – 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастарына Жапонияның капитуляциялауынан басталып, кем дегенде 1989 жылы Шова дәуірінің аяқталуына дейін жалғасқан жапон тарихының кезеңі. Екінші дүниежүзілік соғыста ауыр зардаптарға ұшырағандықтан, Жапония 1952 жылдың 28 сәуірінде Сан-Франциско шарты арқылы одақтастардың оккупациясын тоқтатудан кейін әлеммен бейбіт қарым-қатынастағы жаһандық экономикалық держава ретінде орнықты. Саяси тұрғысынан, әсіресе әскери күш қолдануға келгенде, ол көбінесе тартыншақтық танытты. Соғыстан кейінгі 1947 жылғы конституцияның 9-бабы Жапонияның әскери күштерге ие болуы мен соғысқа қатысуын шектеді. Алайда, одақтастардың оккупациясы аяқталғаннан кейін, АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты негізінде және 1954 жылдан бері Жапонның өзін-өзі қорғау күштерінің құрылымы бойынша АҚШ күштерінің Жапонияда орналасуына байланысты әскери күштер жұмыс істеді. 9-баптың мағынасы жылдар бойы әртүрлі интерпретацияланды, себебі АҚШ қазір Жапонияны өз қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және олардың әскери стратегиясына белсендірек қатысуға шақыруда. Либералдық-демократиялық партия Конституцияға және 9-бапқа түзетулер енгізуді қалайды.

Саясат

Қатысқан елдердің оккупациясы 1952 жылғы 28 сәуірде Сан-Франциско келісімінің шарттары күшіне енген кезде аяқталды. Келісім шарттары бойынша Жапония егемендігін қайта алды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі көптеген иеліктерінен айырылды, соның ішінде Корея (1948 жылы Корея Республикасы (Оңтүстік Корея) және Корея Халық Демократиялық Республикасы (Солтүстік Корея) болып бөлінді), Тайвань (Чан Кайши басқаратын Гоминьдан, Қытайдың материктік бөлігін бақылаудан шығарғаннан кейін аралға шегінді, бұл Қытай Халық Республикасының құрылуына әкелді) және Сахалин (Кеңес Одағына қайтарылды және қазір Ресейдің құзырында). Ол Тынық мұхитындағы көптеген шағын аралдарды, мысалы Мариан және Маршалл аралдарын, Ұлттар Лигасының мандаттары ретінде басқарғандықтан, олардан да бас тарды. Жаңа келісім-шарт Жапонияға халықаралық қорғаныс одақтарына қатысуға мүмкіндік берді. Жапония Сан-Франциско келісіміне қол қойған күні осылай істеді: АҚШ премьер-министр Шигеру Йошидамен АҚШ әскерилеріне Жапониядағы базаларды пайдалануды жалғастыруға рұқсат беретін келісімге қол қоюын талап етті. Жапония толық егемендік алғанға дейін үкімет 80 000-ға жуық тазартылған адамдарды қалпына келтірді, олардың көпшілігі бұрынғы саяси және үкіметтік лауазымдарына оралды. Әскери шығындарды шектеу және императордың егемендігі мәселесі бойынша пікірталас басталды, бұл Либералдық партияның оккупациядан кейінгі алғашқы сайлауларда (қазан 1952) көпшілігін азайтуына әкелді. Қарулы күштерді бірнеше рет қайта ұйымдастырудан кейін 1954 жылы азаматтық директордың басшылығымен Өзін-өзі қорғау күштері құрылды. Салқын соғыс шындығы және жақын жердегі Кореядағы ыстық соғыс АҚШ-тың экономикалық дамуға, Кеңес Одағы мен Коммунистік Қытайды ұстап тұруға және Жапониядағы ұйымдасқан еңбекке қолдау көрсетуіне елеулі үлес қосты. Партиялардың үнемі бөлінуі және азшылық үкіметтерінің құрылуы консервативтік күштерді 1955 жылдың қарашасында Либералдық партияны (Джиюто) бұрынғы Демократиялық партияның тармағы болған Жапон Демократиялық партиясымен (Нихон Миншуто) біріктіруге және Либералдық-Демократиялық партияны (Джию Миншуто; ЛДП) құруға итерді. Бұл партия 1955 жылдан 1993 жылға дейін билікті үздіксіз ұстады, содан кейін оны жаңа азшылық үкіметі ауыстырды. ЛДП жетекшілері Жапонияның жеңілісі мен оккупациясын бастан өткерген элитадан таңдалды; олар бұрынғы бюрократтарды, жергілікті саясаткерлерді, кәсіпкерлерді, журналистерді, басқа да мамандарды, фермерлерді және университет түлектерін тартты. 1955 жылдың қазан айында социалистік топтар Жапония социалистік партиясы аясында қайта бірікті, ол екінші ең күшті саяси күш ретінде пайда болды. Бұл 1964 жылы буддалық секта Ничирен Шошудың бұрынғы ұйымы Сока Гаккай (Баға құру қоғамы) құрған Комейтоның танымалдылығынан кейін болды. Комейто дәстүрлі жапондық сенімдерге баса назар аударды және қалалық жұмысшыларды, бұрынғы ауыл тұрғындарын және көптеген әйелдерді өзіне тартты. Жапон социалистік партиясы сияқты, ол Жапония мен АҚШ арасындағы өзара қауіпсіздік келісімін біртіндеп өзгертуді және таратуды жақтады. 1970 жылдардың соңында Комейто мен Демократиялық социалистік партия өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік туралы келісімді қабылдады, ал Демократиялық социалистік партия тіпті қорғанысты аздап күшейтуге қолдау білдірді. Жапон социалистік партиясы да өзінің бұрынғы қатаң әскери-қарсы ұстанымынан бас тартуға мәжбүр болды. АҚШ Жапонияны қорғаныс шығындарын ЖІӨ-нің 1%-дан жоғары деңгейге дейін арттыруға қысым жасады, бұл парламентте көп пікірталас тудырды, бірақ көптеген қарсылықтар азшылық партиялардан немесе халық пікірінен емес, Қаржы министрлігінің бюджетке қатысты лауазымды шенеуіктерінен келді. Премьер-министр Какуэй Танака 1974 жылы қаржылық жанжалдарға қатысы бар деген айыптауларға байланысты отставкаға кетті. Ол 1976 жылы Локхидтің парақорлыққа қатысы бар деген айыптаулар бойынша тұтқындалып, қысқа мерзімге қамауға алынды. ЛДП-ның ішкі қайшылықтары 1970 жылдардың соңында парламентте консенсусқа кедергі келтірді. Алайда, 1980 жылдың маусым айындағы сайлаулардан аз бұрын премьер-министр Масаёши Охираның күтпеген өлімі партияға деген ыстық сезімді күшейте түсті және жаңа премьер-министр Зенко Сузукиге жұмыс көпшілігін берді. Бірақ Сузукиге көп ұзамай Екінші дүниежүзілік соғыстағы жапондық агрессияны ақтайтын оқулықты жариялау туралы дау туды. Бұл оқиға және күрделі қаржылық мәселелер Сузуки кабинетінің құлауына себеп болды, ол көптеген ЛДП фракцияларынан тұрды. 1982 жылдың қарашасында Ясухиро Накасонэ, бұрынғы қорғаныс министрі болған және әлі де күшті Танака мен Сузуки фракцияларының қолдауына ие консерватор премьер-министр болып сайланды. 1984 жылдың қарашасында Накасонэ ЛДП президенті лауазымына екінші рет сайланды. Оның кабинеті ерекше жоғары рейтинг алды, оның бірінші мерзімінде сауалнамалар бойынша 50% жағымды жауап алды, ал оппозициялық партиялар танымалдылығының жаңа төмен деңгейіне жетті. Екінші мерзіміне кірген Накасонэ парламентте және елде мықты позицияға ие болды. 1983 жылы парақорлық жасағаны үшін сотталған Танака 1980 жылдардың басында және ортасында партияның бейресми аппаратын бақылау арқылы сахнадан тыс күшті күйін сақтап, халықаралық бағытталған Накасонэға ықпалды кеңесші болып қала берді. Накасонэнің премьер-министрліктен кетуі 1987 жылдың қазан айында (оның екінші екі жылдық мерзімі бір жылға ұзартылған) қазіргі Жапония тарихындағы маңызды кезең болды. Накасонэ зейнетке шығуға бір жарым ай қалғанда ЛДП күтпеген жерден Өкілдер палатасындағы сайлауда рекордтық көпшілікті (512 орынның 304-ін) жеңіп алды. Үкімет өсіп келе жатқан дағдарысқа тап болды. Жапон активтерінің бағасының көтерілуіне байланысты жер бағасы тез өсті, инфляция 1975 жылдан бері ең жоғары деңгейге жетті, жұмыссыздық 3,2%-ға рекордтық деңгейге жетті, банкроттық жағдайлар көбейді және ЛДП ұсынған салық реформасы бойынша саяси дау туды. 1987 жылдың жазында экономикалық көрсеткіштер жақсару белгілерін көрсетті, бірақ 1987 жылдың 20 қазанында, Накасонэ ресми түрде өзінің ізбасары Нобуру Такешитаны тағайындаған күні Токио қор нарығы құлдырады. Жапонияның экономикасы мен саяси жүйесі соғыстан кейінгі дамуының шегіне жетті, бұл 1990 жылдарға дейін жалғасатын болады.

Экономика

Соғыстан кейінгі алғашқы жылдар жоғалған өнеркәсіптік қуатты қайта жаңғыртуға арналды: электр энергиясына, көмірге, болатқа және химия өнеркәсібіне ірі инвестициялар жасалды. 1950 жылдардың ортасына қарай өндіріс соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Әскери бағынышты үкіметтің талаптарынан босаған экономика ғана жоғалтқан қарқынын қайта тапсырмады, сонымен қатар бұрынғы кезеңдердегі өсу қарқынын да асып түсті. 1953-1965 жылдар аралығында ЖІӨ жылына 9%-дан астам, өңдеу және тау-кен өндірісі 13%, құрылыс 11%, ал инфрақұрылым 12% өсті. 1965 жылы осы секторларда жұмыс істегендердің үлесі жұмыс күшінің 41%-дан асты, ал ауыл шаруашылығында тек 26% қалды. Жапонияның соғыстан кейінгі білім беру жүйесі модернизация процесіне зор үлес қосты. Әлемдегі ең жоғары сауаттылық деңгейі және білім берудің жоғары стандарттары Жапонияның технологиялық дамыған экономикаға қол жеткізуінің маңызды себептері болды. Жапон мектептері де тәртіпке баулуға ынталандырды, бұл тиімді жұмыс күшін қалыптастырудың тағы бір артықшылығы еді. 1960 жылдардың ортасында индустрияның жаңа түрі пайда болды, себебі экономика кейбір салаларда халықаралық бәсекеге есік ашты және ауыр және химиялық өндірістерді дамытты. Текстиль және жеңіл өнеркәсіп халықаралық нарықта рентабельділігін сақтап қалғанмен, автомобильдер, электроника, кемелер және станоктар сияқты басқа өнімдер жаңа маңызға ие болды. 1965-1970 жылдар аралығында өңдеу және тау-кен өндірісінің жалпы құны жылына 17% өсті. 1970-1973 жылдар аралығында өсу қарқыны шамамен 8%-ға төмендеді және өнеркәсіп пен қызмет көрсету секторлары арасында теңестірілді, өйткені бөлшек сауда, қаржы, жылжымайтын мүлік, ақпараттық технологиялар және басқа да қызмет көрсету салалары өздерінің жұмысын оңтайландырды. ЛДП үкіметі, Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігі (МИТИ) сияқты институттар арқылы жапондық өнеркәсіптік дамуды шетелде ынталандырды, сонымен қатар шетелдік компаниялардың елдегі бизнесін шектеді. Бұл тәжірибелер, АҚШ-қа қорғанысқа тәуелділікпен қатар, Жапония экономикасының суық соғыс кезеңінде экспоненциалды түрде өсуіне мүмкіндік берді. 1980 жылға қарай көптеген жапондық өнімдер, әсіресе автомобильдер мен электроника, бүкіл әлемге экспортталды, ал Жапонияның өнеркәсіптік секторы АҚШ-тан кейін әлемдегі екінші ірі сектор болып табылды. Бұл өсу үлгісі 1991 жылдан кейін тоқтап қалды. 1964 жылы Токиода өткен жазғы Олимпиада ойындары Жапонияның халықаралық аренада қайтадан көзге көрінуін белгіледі: Жапонияның соғыстан кейінгі дамуы Шинкансен жоғары жылдамдықты теміржол желісі сияқты жаңалықтар арқылы көрсетілді. 1968 жылы Жапонияда Касумигасеки ғимараты деп аталатын алғашқы заманауи кеңселік көкжиек салынды. Оның биіктігі 156 метр, 36 қабаты бар. 1960 жылдардың ортасы мен аяғындағы жоғары экономикалық өсім мен саяси тұрақтылық 1973 жылы Мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (ОПЕК) мұнай бағасын төрт есеге көтеруімен бәсеңдеді. Мұнай импортына толығымен тәуелді болған Жапония екінші дүниежүзілік соғыстан бері тұңғыш рет экономикалық дағдарысқа тап болды. 1940 жылға дейін үкімет кәсіподақтарды таратып жіберген. Америкалық оккупациялық әскерлер, "Жаңа мәміле" американдық құндылықтарын көрсете отырып, қайта жаңғыруды қолдады. Коммунистік кәсіподақтар да қосылды, бірақ 1947 жылы жалпыұлттық ереуілге тыйым салынды. 1970 жылдан кейін, кәсіподақ мүшелігі Жапонияда да, АҚШ-та да азайды. Wythe Holt-тың сөзіне сүйенсек, екі елде де жұмысшылар тұтынушылық өмір салтын қабылдады және көк жағалы жұмыстардан шығу үшін қажетті білім алды. Сонымен қатар, кәсіподақ басшыларының жоғарыдан төменге қарай бюрократиялық басқаруына наразылық болды, олар жұмысшылардың мүдделеріне аз көңіл бөлді.

Сыртқы қатынастар

Жапония әлемдік экономикадағы орталық рөліне қарамастан, соғыстан кейінгі кезеңнің көп бөлігінде әлемдік саясатта шағын рөл атқарды. 1950 жылдар Жапонияның көптеген елдермен қарым-қатынасты қайта орнатуымен және өзінің халықаралық бейнесін жаңадан анықтауымен ерекшеленді, мысалы, 1956 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылуы арқылы. Мұндай толыққанды қайта қарастырудың бірі – Жапонияның екінші дүниежүзілік соғыстағы бұрынғы одақтасы Германиямен қарым-қатынасы, ол 1955 жылы саудаға бағытталған жаңа принциптерге негізделді. Жапонияның соғыстан кейінгі ең ірі саяси дағдарысы 1960 жылы Жапония мен АҚШ арасындағы өзара қауіпсіздік жөніндегі келісімді қайта қарау кезінде болды. АҚШ-тың Жапонияның әскери қорғаушысы ретіндегі рөлін жаңартатын өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік туралы жаңа шарты жасалғаннан кейін, жаппай көше демонстрациялары мен саяси дүрбелеңдер орын алды, ал министрлер кабинеті келісім ратификацияланғаннан кейін бір айдан соң отставкаға кетті. Содан кейін саяси жағдай тұрақтанды. Ядролық қарулану және өзара қорғаныс шарты бойынша ұзақ жылдар бойы наразылықтардан кейін, Жапонияның АҚШ-қа деген көзқарасы 1968 және 1972 жылдары жақсарды, АҚШ-тың Нанпо және Рюкю аралдарын Жапонияның егемендігіне қайтаруымен және Вьетнам соғысының аяқталуымен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония Қытай Республикасымен қарым-қатынасты қайта орнатты, ал Тайваньға көшірілген ұлттық үкіметпен достық қарым-қатынас сақталды. Бұл саясат Жапонияға 1949 жылы құрылған Қытай Халық Республикасының ашуын тудырды. Қытай мен Батыс елдері, әсіресе АҚШ арасындағы қарым-қатынастың жақсаруынан кейін, Жапония 1971 жылы Пекиннің күтпеген жақындасуынан (Пинг-Понг дипломатиясы) таң қалды. Токио 1972 жылы Пекинмен қарым-қатынас орнатты, одан кейін экономикалық салалардағы тығыз ынтымақтастық орнады. Соғыстан кейін Жапонияның Кеңес Одағымен қарым-қатынасы қиын болып қала берді, бірақ 1956 жылдың 19 қазанында Жапония мен КСРО арасындағы соғысты аяқтайтын және дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтіретін бірлескен декларацияға қол қойылды. Даудың негізгі мәселесі – Жапонияның Солтүстік аумақтары деп аталатын, Курил аралдарындағы (Итуруп және Кунашири), Шикотан және Хоккайдоның солтүстік-шығысындағы Хабомаи аралдарын Кеңес Одағының басып алуы болды. Какуэй Танаканың (1972–1974) премьер-министрлігі кезінде Жапония қорғаныс шығындарын үнемі арттырып, АҚШ-пен саудадағы шиеленісті азайту арқылы күшті, бірақ сақтық танытқан ұстанымға келді. Танаканың үкіметі АҚШ, Кеңес және Қытай басшыларымен жоғары деңгейдегі келіссөздермен де ерекшеленді, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Оның Индонезия мен Таиландқа жасаған сапары ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жапонға қарсы сезімнің көрінісі болған тәртіпсіздіктерге әкелді. Премьер-министр Ясухиро Накасоне мен АҚШ президенті Рональд Рейган арасындағы бірнеше жылы кездесулер екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған. Накасоненің жапон қорғанысы мәселелеріндегі қатаң ұстанымы оны кейбір АҚШ шенеуніктерімен танымал етті, бірақ жалпы алғанда Жапонияда немесе Азия көршілері арасында емес. Оның Жапонияны "батылмайтын ұшақ тасымалдаушы" деп сипаттауы, Жапония мен АҚШ-тың "ортақ тағдыры" туралы айтуы және Конституцияның 9-бабына (ұлттың егемендік құқығы ретінде соғыстан бас тарту) түзетулер енгізу туралы шақыруы, сондай-ақ басқа да қарулануға қатысты мәлімдемелер отандық және халықаралық деңгейде теріс реакция тудырды, бірақ 1980 жылдардың ортасында өзін-өзі қорғау күштері мен АҚШ-пен өзара қауіпсіздік шартының біртіндеп қабылдануы байқалды. АҚШ-пен қарым-қатынастағы тағы бір мәселе – Жапонияның өсіп келе жатқан сауда артығы болды, ол Накасоненің бірінші мерзімінде рекордтық деңгейге жетті. АҚШ Токиодан теңгерімсіздікті жоюға, иеннің құнын көтеруге және АҚШ-тан импортты жеңілдету үшін нарықтарын одан әрі ашуға талап етті. Жапон үкіметі өзінің маңызды салаларына көмек көрсетіп, қорғағаны үшін, оны әділетсіз бәсекелестік артықшылығын жасауда айыптады. Токио осы мәселелерді шешуге келісті, бірақ жалпы алғанда өнеркәсіптік саясатын қорғады және сауда шектеулеріне өте жақындамады.

Мәдениет

Жапония соғыстан кейінгі кезеңде батыстану процесін жалғастырды, оның көп бөлігі оккупация кезінде болды, сол кезде американдық әскерлер елдің көптеген аймақтарында кең таралған. Америка музыкасы мен фильмдері танымал болды, бұл батыс және жапондық әсерлерге негізделген жапон суретшілерінің жаңа буынының қалыптасуына түрткіс берді. Осы кезеңде Жапония мәдениетті экспорттаушы ел ретінде де көзге түсе бастады. Әлемдегі жастар кейжу (монстр) фильмдерін, аниме (анимация), манга (комикстер) және басқа да қазіргі заманғы жапон мәдениетін қабылдай бастады. Ясунари Кавабата және Юкио Мисима сияқты жапон авторлары Америка мен Еуропада танымал әдеби тұлғаларға айналды. Оккупациядан оралған американдық әскерлер өздерімен бірге әңгімелер мен артефакттар әкелді, ал Жапониядағы АҚШ әскерлерінің келесі буындары елден жекпе-жек өнерінің және басқа да мәдениеттің үздіксіз таралуына үлес қосты.