Кіріспе

Шығыс Балтық тілі – ежелгі латгалиялықтардың тілі. Латгалия тілі (latgalīšu volūda) – Шығыс Балтық тілі, бірақ кейде латыш тілінің диалектісі деп есептеледі. Латвия заңнамасы оны «латыш тілінің тарихи түрі» деп санайды. Ол негізінен Латвияның шығыс бөлігіндегі Латгалия аймағында қолданылады. 2011 жылғы Латвия халық санағы бойынша Латвия халқының 8,8%-ы, яғни 164 500 адам күнделікті латгалия тілінде сөйлейді. Олардың 97 600-і Латгалияда, 29 400-і Ригада және 14 400-і Рига жоспарлау аймағында тұрады.

Тарих

Алғашында латгалиялықтар қазіргі Видземе және Латгалияда өмір сүрген тайпа болған. Олар латыш тілінде сөйлеген, ал бұл тіл кейіннен қазіргі Латвияның қалған бөліктеріне таралып, ежелгі кур, семигал, селония және ливон тілдерінен ерекшеліктерді сіңірген деп саналады. Латгалия аймағы поляк-швед соғыстары кезінде саяси тұрғыдан бөлініп, Польша-Литва одағының Инфлант воеводиясы құрамында қалды, ал қалған латыштар Балтық неміс ақсүйектері билік еткен жерлерде өмір сүрді. Ғасырлар бойы жеке даму және түрлі беделді тілдердің ықпалы қазіргі латгаль тілінің Видземе мен Латвияның басқа аймақтарындағы тілден ерекшеленуіне себеп болды.

18-20 ғасыр

Қазіргі латгалия әдебиеті дәстүрі 18 ғасырда Латвияның шығыс бөлігіндегі латыштардың тілінен пайда болды. Латыш тілінде жарық көрген ең алғашқы кітап – 1753 жылы шыққан "Evangelia toto anno" ("Жыл бойына арналған Ізгі хабарлар"). Алғашқы орфографиялық жүйелер поляк тілінен алынып, Антиква әріптері қолданылды. Бұл, латыш тілінде қолданылатын және неміс тілінің ықпалымен жазылатын, қара әріп немесе готикалық шрифттегі орфографиядан мүлдем өзгеше болды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында жазылған көптеген латгалия кітаптарының авторлары – әртүрлі еуропалық елдерден Латгалияға Рим-католик дінінің солтүстік-шығыс бекінісі ретінде келген иезуит дін қызметкерлері болды. Олардың еңбектеріне діни әдебиет, күнтізбелер және поэзия кірді. 1865 жылдан 1904 жылға дейін литва тілімен бірге латгалия тілінде кітап шығаруға тыйым салынды. Бұл тыйым, Польша, Литва және Латгалиядағы көтерілісшілер патшалық үкіметке қарсы шыққан қаңтар көтерілісінен кейін Ресей империясының осы бөлігінде латын әріптерін қолдануға тыйым салумен бірге енгізілді. Тыйым салынған кезеңде тек шектеулі мөлшердегі контрабандалық католик діни мәтіндері мен қолмен жазылған әдебиеттер ғана қол жетімді болды, мысалы, өзі білген шаруалар жазған күнтізбелер. 1904 жылы тыйым алынғаннан кейін латгалия әдебиеті дәстүрі жылдам жаңарды, алғашқы газеттер, оқулықтар мен грамматика пайда болды. 1918 жылы Латгалия жаңа құрылған Латвия мемлекетінің құрамына кірді. 1920-1934 жылдары латыштардың екі әдебиеті дәстүрі параллель дамыды. Осы кезеңдегі ерекше жетістік – 1933 жылы Аглонада басылған, дін қызметкері және ғалымның жаңа өсиетнаманың латгалия тіліне жасаған түпнұсқа аудармасы болды. 1934 жылы Карлис Ульманис жасаған төңкерістен кейін латгалия диалектісі тақырыбы мектеп бағдарламасынан алынып, мемлекеттік мекемелерде қолданудан шығарылды, бұл латвия тілінің қолданылуын біркелкі ету мақсатында жасалды. Латгалия тілі совет Латвиясында (1940-1991) сөйлеу тілі ретінде сақталды, ал 1959-1989 жылдар аралығында латгалия тіліндегі басылымдар тоқтап қалды. Көші-қон кезеңінде латгалиялық зиялылар латгалия тіліне қатысты кітаптар мен зерттеулерді жариялауды жалғастырды. Латвия тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін латгалия тілі мен мәдени мұраға қызығушылық арта түсті. Кейбір университеттерде бұл пән оқытылады. Резекнеде Жанис Элкснис басқаратын Латгалия мәдениет орталығының баспа үйі латгалия тілінде ескі және жаңа кітаптарды басып шығарады. 1992 жылы Юрис Сибулс бірге, тілді қалпына келтіргеннен кейін алғашқы латгалия әліпбиінің кітабын шығарды.

Жіктеу

Латыгал тілі – Үнді-Еуропа тілдері отбасының Балтық тілдері тобының Шығыс Балтық тармағына жататын тіл. Бұл тармаққа стандартты латыш тілі және самогит, литва сияқты басқа Балтық тілдері де кіреді. Латыгал тілі – орташа деңгейде жіктелетін тіл; етістік және есімдік формаларының саны көптеген басқа Балтық және славян тілдеріне тән (Балтық тілдеріндегі жіктелуді қараңыз).

Географиялық таралуы

Латгалия тілінде шамамен 150 000 адам сөйлейді, негізінен Латвияның Латгалия аймағында; 19-шы және 20-шы ғасырлар тоғысында латгалиялықтардың эмиграциясы және Латвиядан кеңестік депортациялар салдарынан Сібірде, Ресейде латгалия тілінде сөйлейтін шағын қауымдастар пайда болған.