Кіріспе
Кристиан Сент-Рох (шамамен 1348 жылы өмір сүрді – 15/16 тамыз 1376/79; дәстүрлі түрде 1295 жылы – 16 тамыз 1327), ағылшын тілінде Рок деп те аталады, Мальоркалық католик мойындаушысы, оның қайтысы 16 тамыз және 9 қыркүйекте Италияда еске алынады; ол әсіресе оба ауруына қарсы дұға ету үшін шақырылатын. Ол Шотландияның Глазго қаласында Ролокс деп аталады, бұл 1506 жылы Рохқа арналған шіркеудің жанында болған шағын көлдің бұрмалануы деп есептеледі. Ол иттердің, науқастардың, теріс айыптама алғандардың, жалғызбастылардың және басқа да көптеген нәрселердің қамқоршысы. Ол Доло (Венецияның жанында) және Парма қалаларының, сондай-ақ Касамассима, Чистерна ди Латина және Палагианоның (Италия) қамқоршысы. Ол сонымен қатар Испанияның Альмерия провинциясындағы Альбанчес қаласының да қамқоршысы. Сент-Рок португал тілінде "Сан Роке", каталон тілінде "Сан Рок", испан тілінде "Сан Роке" (соның ішінде бұрынғы испан отарларында, мысалы Филиппинде) және итальян тілінде "Сан Рокко" деп аталады.
Roch (lived c. 1348 – 15/16 August 1376/79; traditionally c. 1295 – 16 August 1327), also called Rock in English, was a Majorcan Catholic confessor whose death is commemorated on 16 August and 9 September in Italy; he was especially invoked against the plague. He has the designation of Rollox in Glasgow, Scotland, said to be a corruption of Roch's Loch, which referred to a small loch once near a chapel dedicated to Roch in 1506. He is a patron saint of dogs, invalids, falsely accused people, bachelors, and several other things. He is the patron saint of Dolo (near Venice) and Parma, as well as Casamassima, Cisterna di Latina and Palagiano (Italy). He is also the patron saint of the town of Albanchez, in Almeria, southern Spain. Saint Roch is known as "São Roque" in Portuguese, as "Sant Roc" in Catalan, as "San Roque" in Spanish (including in former colonies of the Spanish colonial empire such as the Philippines) and as "San Rocco" in Italian.
Дәстүрлі өмірбаян
Қасиеттінің өмірінің мерзімі белгісіз және аңызға толы. Оның "Акталары" мен "Алтын аңыздағы" өмірбаянына сәйкес, ол сол кезде "Франция шекарасында" болған Монпельеде дүниеге келген, "Алтын аңызда" айтылғандай, сол қаланың асыл әкімінің ұлы. Оның тууы керемет саналды, себебі оның асыл анасы Әзіре Мәриямға дұға тілегенге дейін бала туа алмаған еді. Туғаннан бастап кеудесінде өскен қызыл крестпен белгіленген ол, ерте жасынан қатаң зәһіретке және терең иманға ұмтылды; "Анасы аптасына екі рет ораза ұстағанда, ал киелі бала Рокке анасы ораза ұстағанда да екі рет тамақтан бас тартты және сол күні анасын бір рет ғана еміп алды". Жасөспін шағында ата-анасы қайтыс болған соң, ол барлық мүлігін кедейлерге таратып, Францискан үшінші орденіне кірді және Римге жалғызжол пилигрим ретінде аттанды, бірақ әкесі өлім төсегінде оны Монпелье әкімі етіп тағайындаған еді. Италияға оба келген кезде, ол Аквапенденте, Чезена, Римини, Новара және Римдегі ауруханаларда науқастарға көмектесті. Римде ол "Ломбардиядағы Англерия кардиналын" маңдайына крест белгісін салу арқылы құтқарды, бұл керемет түрде сақталды. Пьяченцадағы Nostra Signora di Betlemme ауруханасында қызмет еткенде, ол өзі де ауырды. Ол орманда уақыт өткізіп, бұтақтар мен жапырақтардан шатыр жасады, ол керемет түрде сол жерде пайда болған бұлақ суымен толықты. Егер Готард Паластрелли есімді ақсүйекке тиесілі ит оған нан әкелмегенде және жараларын жалап, емдемегенде, ол қаза болар еді. "Алтын аңызда" айтылғандай, ол қайтыс болғаннан кейін, періште аспаннан алтын әріптермен жазылған бір үстелді түрмеге әкеліп, қасиетті Рокке басына қойды. Сол үстелде Құдай оның дұғасын қабыл еткені жазылған, яғни, кімде-кім қасиетті Роккеге шын ниетпен дұға тілесе, ол ешқандай обадан зардап көрмейді. Қала тұрғындары оны туғандағы белгісінен таныды; ол көп ұзамай халық арасында қасиетті деп танылды және оның құрметіне үлкен шіркеу салынды. Франческо Диэдоның Рокке қайтыс болған күні (1327) Еуропадағы Қара өлімнің (1347–49) пайда болуынан бұрын болды, бұл өлім көп ғасырлар бойы болмағаннан кейін пайда болды, содан кейін обаның, оның құрбандарының және оны қорғаушы қасиеттілердің бай иконографиясы дами бастады, онда Рокке иконографиясы өзінің тарихи орнын тапты: бұрын мұндай бейнелеу болған емес. Алайда, Монпельедегі қасиетті Рокке туралы мәліметтерді нақты бір оба оқиғасының мерзіміне байланысты жоққа шығаруға болмайды. Орта ғасырларда "оба" термині түрлі аурулар мен эпидемияларды білдіру үшін қолданылған. Алғашқы жазба – датасы белгісіз "Акта", ол ұзақ әрі толық жазбалармен салыстырғанда "Acta Breviora" деп аталады, ол Рокке культін мақтау және насихаттау үшін стандартталған агиографиялық мотивтерге толығымен сүйенеді. 1414 жылы Констанц кеңесіне оба қатері туғанда, Рокке шарапаты үшін қоғамдық шерулер мен дұғалар бұйырылды және індет тоқтады дегенді Франческо Диэдо, Брессияның венециялық әкімі, 1478 жылы жазған "Vita Sancti Rochi" еңбегінде айтады. Рокке культі 1477–79 жылдары Солтүстік Италияда болған бубондық оба кезінде күш алды.
The townspeople recognized him as well by his birthmark; he was soon canonized in the popular mind, and a great church erected in veneration. The date (1327) asserted by Francesco Diedo for Roch's death would precede the traumatic advent of the Black Death in Europe (1347–49) after long centuries of absence, for which a rich iconography of the plague, its victims and its protective saints was soon developed, in which the iconography of Roche finds its historical place: previously the topos did not exist. In contrast, however, St. Roch of Montpellier cannot be dismissed based on the dates of a specific plague event. In medieval times, the term "plague" was used to indicate a whole array of illnesses and epidemics. The first literary account is an undated Acta that is labelled, by comparison with the longer, elaborated accounts that were to follow, Acta Breviora, which relies almost entirely on standardized hagiographic topoi to celebrate and promote the cult of Roch. The story that when the Council of Constance was threatened with plague in 1414, public processions and prayers for the intercession of Roch were ordered, and the outbreak ceased, is provided by Francesco Diedo, the Venetian governor of Brescia, in his Vita Sancti Rochi, 1478. The cult of Roch gained momentum during the bubonic plague that passed through northern Italy in 1477–79.
Құрмет
Оның танымалдылығы бастапқыда Орталық және Солтүстік Италияда, сондай-ақ Монпельеде тарады, кейін Испания, Франция, Ливан, Төмен елдер, Аргентина, Бразилия және Германияға жетті, онда ол жиі Он Төрт Қасиетті Көмекшінің тізіміне енгізілді. Олардың құрметі Қара өлімнен кейін кеңінен тарады. 16 ғасырдағы Scuola Grande di San Rocco және оған іргелес San Rocco шіркеуі Венециядағы бауырластық тарапынан оған арналды, онда оның денесі жасырын түрде әкелініп, 1485 жылы салтанатты түрде ашылды. Scuola Grande Тинторетто салған суреттерімен танымал, ол Рохты төбедегі суретте даңқтап бейнелеген (1564). Рохтың денесі бұрынғыдай Монпельеден емес, 1485 жылы Вогерадан Венецияға жеткізілгені белгілі болды. Папа Александр VI (1492–1503) оның құрметіне шіркеу мен аурухана салдырды. Папа Павел III (1534–1549) Сент-Рох қоғамын құрды. 1556 жылы Папа Павел IV оны архиконфратерлікке көтерді, ол бүгінге дейін өркендеп келеді. Дегенмен, Рох әлі ресми түрде әулие деп жарияланбаған еді. 1590 жылы Римдегі Венеция елшісі Серениссимаға Сан-Рокконың өмірі мен кереметтері туралы куәліктер мен құжаттарды ұсынуға бірнеше рет шақырылғанын хабарлады, себебі Папа Сикст V «оны қастерлеуге немесе қасиеттілер қатарынан шығарып тастауға бекінді». Елші кардиналды егер кеңінен құрметтелген Сан-Рокко жалғаншы ретінде айыпталып, үлкен дау-жанжал туындаса, ескертіп айтты. Сикст бұл мәселені қарастырмады, адал деп жариялауды кейінгі папаларға қалдырды. Оның орнына келген Папа Григорий XIV (1590–1591) екі ғасыр бойы қасиетті құрбандық кезінде еске алынған Монпельелік Рохты Католик шіркеуінің Мартирологиясына қосты, осылайша 16 тамызды оның бүкіләлемдік мейрамы ретінде белгіледі. Оның құрметіне көптеген бауырластықтар құрылды. Ол көбінесе саяхатшы киімінде бейнеленеді, көбінесе жамбасын көтеріп, жамбасындағы оба жарасын немесе бубонды көрсетеді, ал аузында нан ұстаған итімен бірге келеді.
Сан-Рох өнерде
Қара өлімнен кейін, әсіресе 1477-79 жылғы итальяндық оба эпидемиясынан кейін, христиан шейіттері мен әулиелерінің жаңа бейнелері пайда болды және Рох жаңа атақ пен танымалдылыққа ие болды. Сол кездегі діни өнерде киелілердің маңызы, обаға ұшыраған христиандар үшін үлкен болды. Рохтың жаңа обаға қатысты суреттері әртүрлі көздерден алынды. Ежелгі және классикалық дәуірлерге жататын оба туралы мәтіндер, сондай-ақ христиандық, ғылыми және халықтық сенімдер, барлығы осы көрнекі дәстүрдің қалыптасуына ықпал етті. Обаның ең танымал белгілері – қылыштар, садақтар және ең бастысы – жебелер болды. Сондай-ақ, “Memento mori” тақырыптары, қара бұлттар және астрологиялық белгілер (signa magna), мысалы, кометалар жиі кездесетін. Дәрігерлер мен оба туралы трактаттар жазған авторлар кометаларды обаның себебі ретінде жиі айтатын. Қара өлімнен кейінгі суреттерде обаның физикалық белгілері – көтерілген қол, еңкейген бас немесе құлаған дене – суреттеле бастады. Обадан сақтайтын қасиеттілер, аурудың алдында, кезінде және кейін үміт пен шипа беруге мүмкіндік берді. Сурет салудың ерекше стилі – обаға арналған дұға (плакаттық сурет) – обадан сақтану үшін талисман ретінде қарастырылды. Ол белгілі бір киелі адамды Құдай мен сурет салуды тапсырған адам немесе адамдар арасындағы делдал ретінде бейнелейтін. Әдетте, бұл қала, үкімет, діни бірлестік немесе діни орден болатын, олар қоғамның “жалпы кінәсін” өтеуге тырысты. Бұл дұғалар қоғамның қайта-қайта эпидемияға ұшырап, күйзеліске түсуіне жол бермей, керісінше, қоршаған ортаны қайтадан бақылауға алу үшін оң қадамдар жасады. Рохтың суреттері Ренессанс дәуіріндегі табынушылардың, обаның зардабын жеңу үшін табиғаттан тыс көмекке қол жеткізуге тырысқан сенімін көрсетеді. Адамдардың аспан әміршілерінің көмегіне жүгінген тәсілдерінің көптігі Ренессанс дәуіріндегі ауруға деген жауапты түсіну үшін маңызды. Күйзеліске ұшырағаннан гөрі, адамдар “Құдайдың адамзат үшін аман-есен және қайырымды өмірді қамтамасыз ететін жоспары бар екеніне сенімді болды”. Обаға арналған дұғалар, бір жағынан, обадан сақтайтын қасиеттілерден көмек сұрау үшін, екінші жағынан, обаның денеге келтірген қатты зардабын көрген халықтың рухани тазаруы үшін жасалды. Рох және Себастьян сияқты обадан сақтайтын қасиеттілерді бейнелеу, Мәсіхтің азап шегуі кезіндегі адамзаттың азаптарын еске түсірді. 1477 жылдан кейінгі Рохтың суреттерінде әулие өзінің азап шегуі кезінде алған жарақаттарын қайғы-қасірет сезімінен арылмай көрсетті. Рох жамбасындағы оба ісігін көрсету үшін киімін көтеріп тұрды. Бұл ісікті көрсетуі, “оның ауруын Мәсіхтің азаптарын үлгі етуге мүмкіндік беретін құдайдан келген мүмкіндік ретінде қабылдағанын көрсетті, ал ауруға төзімділігі – шейіт болудың бір түрі болды”. Рохтың зыяратшы ретіндегі мәртебесі, оның иконографиясында ең басты орын алады. “Обадан жарақат алып, бірақ тірі және сау Рохты көру, оның емделуіне деген үмітпен байланысты болған. Бұл – індеттен аман қалу мүмкін екендігінің нақты дәлелі, ол өз денесінде ауруды жеңген қасиетті адам еді”. Хорваттардың әулиеге арналған мерекелері Мирослав Крлежаның 1932 жылғы “Филип Латиновичтің оралуы” романында суреттеледі.
Сен-Рох басқа да медиаларда
2012 жылы Филиппиннің фантастикалық телесериалы «Aso ni San Roque» (әдеби мағынасында – Сан-Рок Иті) Сан-Рок мүсінінен тірілген иттің, басты кейіпкер – соқыр қыздың қорғаушысы болу үшін келгенін көрсетеді.