Утила аралы: тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Гондурас, Баи аралдарының ең кішісі

Утила (lang es) – Гондурас мемлекетінің ірі Баи аралдарының Роатан мен Гуанахадан кейінгі ең кішісі. Бұл аймақ әлемдегі екінші ірі Мезоамерикандық барьерлік риф жүйесінің оңтүстік шекарасын белгілейді. Аралдың шығыс бөлігі базальттық жанартаулық тау жыныстарының жұқа қабатымен жабылған, олар бірнеше пирокластикалық конустардан, соның ішінде аралдың ең жоғары нүктесі болып табылатын Pumpkin Hill-ден шыққан. Аралдың тарихы Колумбтың төртінші саяхатынан бастап жазылған және қазіргі кезде рекреациялық суға батыруға баса назар аудара отырып, туризм қарқынды дамуда. Утила әлемдегі ең үздік суға батыру орындарының бірі ретінде танымал. Утила тұрғындарының шығу тегі – африкалық (гарифуна), ағылшын және голланд. 2013 жылдан бері арал мен оның шағын аралдары Рамсар қорғалатын аймағы деп жарияланды.

Тарих

Археологиялық, тарихи және этнографиялық деректерге сәйкес, Бей аралдары 600 жылы еуропалықтар келгенге дейін Пяя және қазір Печ деп аталатын Колумбқа дейінгі мәдениет өкілдерімен қоныстанған. Пайя халқы Орталық Америкаға б.з.д. 5000 жылы Солтүстік Америкадан Оңтүстік Америкаға жасаған үлкен көші-қон кезінде келген болуы мүмкін, алайда тіл білімі зерттеулері Пайялардың Оңтүстік Америка тайпаларының ұрпақтары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кристофер Колумб өзінің Жаңа әлемге жасаған төртінші сапарында 1502 жылдың 30 шілдесінде Гуанахя аралына қонды, содан кейін құрлықтан Бей аралдарына бет алған каноэлердің шағын флотилиясын кездестірді. Бұл кемелер мақта, жүгері, какао, бұршақ, мыс бұйымдары және өткір қыштан жасалған қылыштармен жабдықталған ағаштан ойылған семсерлермен толы болды. Осы кездесуде 25 ер адам, әйел және баладан тұратын бір каноэ тұтқындалды. Құрлықта Колумб көптеген Пайя халқын кездестірді, оларды ол адам жейтіндер деп ойлады. 1516 жылы Диего Веласкестің өкілеттігімен құл сатушылар аралдарға жіберіліп, 300 адамды тұтқынға алды, қарсылық көрсеткендерді өлтірді. Құлдық кеме Гавана портына, Сантьяго-де-Кубаға қайтып келді, онда оны қайтаруды талап еткен Пайялар басып алды. Пайялардың елге оралғандығын естіген Веласкес екі кеме жіберді, олар кейін Утилада және басқа аралдардың бірінде 400 Пайяны тұтқынға алды. Бұл шабуыл кезінде 100 Пайяның қаза тапқаны хабарланды. Тұтқындалғаннан кейін, осы және болашақ Пайя құлдары кен орындарында жұмыс істеуге, қант плантацияларында егін өндіруге және Сантьяго-де-Кубада мал өсіруге мәжбүр болды, сондай-ақ Мексиканың алтын және күміс кен орындарында жұмыс істеуге жіберілді. Кейіннен ағылшын, француз және голланд теңізшілері аралдарда қоныс тепті және Жаңа әлемнен алтын мен басқа да қазыналармен жүктелген испан кемелерін тонады. Уэльстік қарақшы Генри Морган 17 ғасырдың ортасында Утиладан шамамен 30 километр қашықтықта орналасқан Роатандағы Порт-Рояльде өзінің базасын құрды, сол кезде осы аралда 5000-ға дейін қарақшылар тұрған. Испанияның отарлауы 16 ғасырдың басында басталды. Келесі ғасырда испандықтар аралды құл саудасы үшін тонады және 17 ғасырдың басына қарай арал тұрғындарынан құтылды. Кариб теңізіндегі испандықтарды отарлау үшін Британия 1550 және 1700 жылдар аралығында Бей аралдарын ара-тұра басып алды. Осы уақыт аралығында қарақшылар бос және көбінесе қорғалмаған аралдарды қауіпсіз бейіт және көлік үшін қолайлы орын деп тапты. Утилада қарақшылар туралы көптеген әңгімелер бар, тіпті қазіргі уақытта да суға секірушілер 1671 жылы Панамаға жасаған шабуылынан кейін капитан Морганның жоғалған олжасынан суға батып кеткен қазынаны іздеп жүр. Британдықтар 19 ғасырдың ортасында Бей аралдарын Гондурас үкіметіне беруге мәжбүр болды. Осы кезде көбінесе адам тұрмайтын аралдарға қазіргі Кейманиялықтардың тамырлары қоныстанды. Олар бай Кайманиялық мәдениеті мен диалектін сақтап қалды. Утила шамамен 150 жыл бойы Гондурас құрамында болды. Шамамен 200 жыл бойы испан конкистадоры мен британдық қарақшылар осы аралдарды бақылау үшін күресті, көбінесе жергілікті халықты елемеді. Осы кезеңде аралдар азық-түлік пен ағашпен қамтамасыз ету, қауіпсіз бейіт және құл саудасы үшін пайдаланылды. Британдық бекіністер мен қалалардың атаулары атақты қарақшылардың есімдерімен аталған. Утиланың мәдени негізіне елеулі әсер еткен – Бразилиядағы Ориноко дельтасындағы Каллинагу ретінде пайда болған Қара Карибтер. Солтүстікке, Төменгі Антиль аралдарына көшіп барған Каллинагу арауако еркектерін жойды, бірақ әйелдерін сақтап, олардың жаңа этникалық топтарын жасады, олар Калипонан немесе Сары Карибтер деп аталды. 1635 жылы өздері кемеге мініп, кеме апатына ұшыраған африкалық құлдар калипониялық әйелдерге үйленіп, олардың тілі мен мәдениетін қабылдап, жергілікті тұрғындарға бейімделіп, иелерінің оларды қайтарып алуына кедергі келтіре бастады. Осылайша Гарифуна қоғамы пайда болды. 1797 жылдың 12 сәуірінде 2248 Гарифуна Гондурас пен Бей аралдарына ағылшындықтардың Гарифуналарды француздарға Мартиника мен Санта-Люсия аралдары туралы ағылшын-француз даусында көмектесуден бас тартуға тырысуы үшін жіберілді. Гондурас пен Бей аралдарының солтүстік жағалауында шашырап жатқан Гарифуналар әлі күнге дейін Бей аралдарының көп бөлігінде тұрады, өздерінің мәдени ерекшеліктері мен тілін сақтайды. Роатан аралында Гарифуналар Ист-Харбордың батыс жағында орналасқан Санди Бей қауымдастығында күшті түрде өкілдік етіп, олардың көпшілігі Утилаға Кейо Чачауатеден, Бей аралдарының Гарифуна бекінісі болып табылатын жақын маңдағы шағын аралдан сапар шекті.

Archeological, historical and ethnographic evidence of the Bay Islands indicates that they were inhabited before the European's arrival in 600 AD by a pre Columbian culture known as the Paya and now known as Pech. The Paya people may have entered Central America in the great North to South America migration in 5,000 BC, although linguistic studies indicate that the Paya may have been descendants of South American tribes. Christopher Columbus, on his fourth voyage to the new world, landed on the island of Guanaja on 30 July 1502, after encountering a small fleet of dugout canoes destined from the mainland to the Bay Islands. These vessels were filled with cotton cloth, maize, cacao, beans, copper goods and wooden swords with sharp flint edges, and on this meeting one dugout canoe carrying 25 men, women and children was captured. On land, Columbus encountered a fairly large population of Paya whom he believed to be cannibals. In 1516, licensed slavers were sent to the Islands under the authority of Diego Velasquez and captured 300, killing others who put up resistance. The slaving vessel returned to Havana harbour, Santiago de Cuba, where it was taken over by the Paya who demanded repatriation. On hearing that the Paya had been repatriated, Velasquez commissioned two ships back which then captured 400 Paya on Utila and on one of the other islands, and during this raid 100 Paya were reported to have been killed. After their capture, this and future shipments of Paya slaves were forced to work in mines, farm sugar cane plantations and tend livestock on Santiago de Cuba, and were also sent to work in the gold and silver mines of Mexico. Later on, English, French, and Dutch pirates established settlements on the islands and raided the Spanish cargo vessels laden with gold and other treasures from the New World. The Welsh buccaneer Henry Morgan established his base at Port Royal on Roatán, about 30 kilometers from Utila, in the mid 17th century; at that time as many as 5,000 pirates were living on that island. Colonization by the Spanish began in the early 16th century. Over the next century, the Spanish plundered the island for its slave trade and eliminated the island of its natives by the early 17th century. Britain, in its aggressive attempt to out colonize the Spanish in the Caribbean, occupied the Bay Islands on and off between 1550 and 1700. During this time, the buccaneers found the vacated, mostly unprotected islands a haven for safe harbour and transport. Utila is rich in pirate lore, and even presently, scuba divers look for sunken treasure from Captain Morgan's lost booty from his raid on Panama in 1671. The British were forced to give the Bay Islands to the Honduran government in the mid 19th century. It was at this time that the nearly uninhabited islands were being populated by its now Caymanian roots. They remain rich in Caymanian culture and dialect. Utila has been a part of Honduras for approximately 150 years. For nearly 200 years Spanish conquistadores and British pirates battled for control of these islands, ignoring the native people for the most part. During this period, the Islands were used for food and wood supplies, safe harbour, and slave trading. Remains of British forts and towns named after famous pirates remain as their legacy. Making a significant impact on Utila's cultural base were the Black Caribs, who originated as the Callinagu in the Orinoco Delta in Brazil. Migrating north to the Lower Antilles the Callinagu subsequently exterminated the Arahuaco men, but kept and bred with their women creating a new ethic subgroup that became known as the Caliponan, or Yellow Caribs. In 1635 African slaves who had been shipwrecked by their own devices began to marry the Caliponan women, adopting their language and culture so as to assimilate locally and thwart their owners attempts to retrieve them. Thus the Garifuna society was born. On 12 April 1797, a total of 2,248 Garifunas were sent to Honduras and the Bay Islands in an attempt by the English to restrain the Garifuna from assisting the French in the English/French dispute over the islands of Martinica, and Santa Lucia. Scattered on the north coast of Honduras and in the Bay Islands, the Garifuna still populate much of the Bay Islands, maintaining their own cultural identity and language. On Roatan the Garifuna maintain a strong presence in the Sandy Bay community, on the westernmost side of East Harbor, a number of them having made the journey to Utila from Cayo Chachahuate, a small nearby island that is a bastion of the Bay Island's Garifuna.

Туризм

Жақсы суға түсу жағдайларының болуы аралды жалпы туристерді, сондай-ақ дәстүрлі халықаралық саяхатшыларды көбірек тартады. Аралдың кең рифтерінде, теңіз жануарларының көптігімен, соның ішінде сирек кездесетін кит акуласымен бірге, сексеннен астам суға түсу орындары орналасқан. Утилада жыл сайынғы Sunjam фестивалі де өткізіледі. Sunjam – Гондурастағы ең ірі электронды музыка фестивалі және Орталық Америкадағы ең ірі және маңызды шаралардың бірі. Фестивальдің күні жыл сайын тамыздың бірінші сенбісіне белгіленеді. Шараға әлемдік деңгейдегі диджейлер тартылып, аймақтың ең талантты өнерпаздары өнер көрсетеді. Жергілікті ас-тағамның ерекшелігі – кокос сүті қосылған ақ нан, манго джемі, конх еті және краб. Аралға Utila әуежайы арқылы қызмет көрсетіледі, ол Гондурастың барлық ірі халықаралық әуежайларымен байланысты. Utila-да COVID-19 жұққандардың саны аз болғанымен, туризмге тәуелді экономика 2021 жылдың 15 наурызынан бастап толық жабылды. 2021 жылдың 13 қыркүйегінен бастап паромдар мен әуе компаниялары аралға қызмет көрсетуді қайта бастады. Алты айдың ішінде көптеген Утила тұрғындары туристердің азаюына байланысты экономикалық қиындықтарға тап болды. Осыған жауап ретінде, Utila тұрғындарына қосымша азық-түлік, дәрі-дәрмек, витаминдер және басқа да қажетті ресурстарды ұсыну мақсатында Support Utila атты коммерциялық емес ұйым құрылды.