Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Технологиялық инновацияны қалыптастыратын факторлар
Factors that shape technological innovation
Технологиялық өзгерістер мен инновация теориясы технологиялық инновацияны қалыптастыратын факторларды, сондай-ақ технологияның қоғам мен мәдениетке тигізетін әсерін түсіндіруге тырысады. Технологиялық өзгерістердің ең заманауи теорияларының кейбіреулері бұрынғы екі көзқарасты – технологиялық инновацияның сызықтық моделі мен технологиялық детерминизмді жоққа шығарады. Сызықтық модельге қарсы шығу үшін бүгінгі технологиялық өзгерістер мен инновация теорияларының кейбіреулері технология тарихына жүгінеді, онда технологиялық инновация көбінесе жаңа ғылыми салаларды тудыратынын, ал әлеуметтік желілер мен мәдени құндылықтар технологиялық өнімдерді құру мен қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. "Технологиялық детерминизм" деп аталатын көзқарасқа қарсы тұру үшін қазіргі технологиялық өзгерістер теориясы техникалық таңдау мүмкіндігінің кеңдігін атап көрсетеді, олар оны көпшілік түсіне алмайтындай зор деп санайды; ғылым философиясының ғалымдары, сондай-ақ ғылым мен технология осы туралы көбінесе «Бұл басқаша да болуы мүмкін еді» дейді. Осы себепті, осы ұстанымды ұстанатын теоретиктер технологиялық шешімдерді қабылдауға халықтың қатысуын арттыру қажет деп жиі айтады.
Theories of technological change and innovation attempt to explain the factors that shape technological innovation as well as the impact of technology on society and culture. Some of the most contemporary theories of technological change reject two of the previous views: the linear model of technological innovation and other, the technological determinism. To challenge the linear model, some of today's theories of technological change and innovation point to the history of technology, where they find evidence that technological innovation often gives rise to new scientific fields, and emphasizes the important role that social networks and cultural values play in creating and shaping technological artifacts. To challenge the so called "technological determinism", today's theories of technological change emphasize the scope of the need of technical choice, which they find to be greater than most laypeople can realize; as scientists in philosophy of science, and further science and technology often like to say about this "It could have been different." For this reason, theorists who take these positions often argue that a greater public involvement in technological decision making is desired.
Әлеуметтану теориялары
Қоғам мен әлеуметтік қарым-қатынастарды зерттейтін әлеуметтанулық теориялар мен зерттеулер адам мен технологияның қалай өзара әрекеттесетініне және тіпті бір-біріне қалай әсер ететініне назар аударады. Кейбір теориялар адамдар мен технологияға қатысты саяси шешімдердің қалай қабылданатынын қарастырады, онда адамдар мен технология саяси шешімдерді қабылдауда тең құқылы саналады, адамдар технологияны жасайды, пайдаланады және тіпті инновациялар арқылы одан әрі дамытады. Осы тақырыптағы теориялардың көпшілігінде технологиялық құралдармен жеке адамның өзара әрекеттесуі қарастырылады, бірақ технологиямен бірлесіп әрекет ететін адамдар тобына арналған дағы кіші топтар бар. Кейбір сыншылардың пікірінше, сипатталған теориялар қасақана дұрыс емес және түсініксіз етіп жасалған, себебі теориялардың жағдайы адам мәдениеті мен технологиялық өзгерістер мен жаңаруларға байланысты өзгеріп отырады.
Sociological theories and researches of the Society and the Social focus on how human and technology actually interact and may even affect each other. Some theories are about how political decisions are made for both humans and technology, with here humans and technology are seen as an equal field in the political decision, where humans also make, use, and even move ahead with innovations the technology. The interactions that are used in the majority of the theories on this topic look at the individual human interactions with technological equipment, but there is also a sub group for the group of people interacting with technology. The theories described are, according to some critiques, purposefully made vague and ambiguous, as the circumstances for the theories change with human culture and technological change and innovation.
Санаткерлік теорияның тәсілдері
Кейбіреулердің пікірінше, сындық теория бір жағдайдың сипаттамалық емеуін, оның қалай қалыптасқанын, неге солай болғанын және оның басқаша болу мүмкіндіктерін зерттеуден артыққа тырысады. Сындық теория сұрақ қояды: күмәнді статус-кво кімнің мүддесіне қызмет етеді және болашақтың қандай мүмкіндіктері бар, олар технологиялық қызметтерді және тіпті әлеуметтік әділеттілікті жақсартуға бағытталған баламалы жолдарды ұсынады. Осы орайда Гейстің анықтамасы келтіріледі, онда «сындық теория – бұл агенттерге білім берудің, олардың санасын ашып, азат етуге көмектесетін ойлы теория» (1964) делінеді. Осылайша, Маркуз технология және дизайн көбінесе бейтарап техникалық таңдау ретінде ұсынылғанымен, шындығында олар саяси немесе моральдық құндылықтарды көрсетеді деп мәлімдеді. Сындық теория – бұл белгілі бір технологиялық конфигурацияны және оның қолданылуын анықтайтын билік қатынастарын және мүдделерді анықтау үшін, жалпы қабылдаудан төменге қарай зымырайтын «археологияның бір түрі» ретінде қарастырылады. Технология саласындағы ең дамыған заманауи сындық теория Эндрю Финбергтің «Технологияны өзгерту» (2002) кітабында жазылған еңбектерінде кездеседі. «Дизайндегі құндылықтар» мәселесі ақпараттық жүйелер мен жаңа медианың сапасын және қабылдануын бағалау критерийі ретінде құндылықтарға (жеделдік, тиімділік және сенімділік сияқты техникалық стандарттармен қатар) қалай орын беру керектігін сұрайды. Құпиялылық, дербестік, демократия және әлеуметтік әділет сияқты құндылықтар жобалау, дизайн және даму процесінің ажырамас бөлігіне қалай енгізіледі, олар тек аяқталғаннан кейін ғана қосымша жабдықтала ма? Негізгі ойшылдардың бірі – Хелен Ниссенбаум (2001).
Critical theory attempts, according to some, to go beyond the descriptiveness of one account that may show of how things are, the exam and question of why they have come to be that way and how they might otherwise be. Critical theory asks whose interests are being served by the questioned status quo and assesses the potentials of a future, that alternates and propose "to better" both the technological service, and even social justice. Here Geuss's definition is given, where "a critical theory, then, is a reflective theory which gives agents a kind of knowledge inherently productive of enlightenment and emancipation" (1964). Thus Marcuse argued that while technology matters and design are often presented as neutral technical choices, in fact, they manifest political or moral values. Critical theory is seen as a "form of archaeology" that attempt to get beneath common sense understandings in order to reveal the power relationships and interests determining particular technological configuration and use. Perhaps the most developed contemporary critical theory of technology is contained in the works of Andrew Feenberg included in his book 'Transforming Technology' (2002). Values in Design asks how do we ensure a place for values (alongside technical standards such as speed, efficiency, and reliability) as criteria by which we judge the quality and acceptability of information systems and new media. How do values such as privacy, autonomy, democracy, and social justice become integral to conception, design, and development, not merely retrofitted after completion? Key thinkers include Helen Nissenbaum (2001).
Әлеуметтік топтар теориясы
Сонымен қатар, технологиямен байланысты ғылым мен қоғам теориялары бар, олар бұқаралық ақпарат құралдарының топтық дамуға немесе басқа да процестерге қалай әсер ететінін қарастырады. Жалпы алғанда, бұл технологиялық теориялар коммуникациялық құралдардың әлеуметтік әсерлеріне (мысалы, медиа байлығына) және медиа таңдау мәселелеріне (қандай құралды қашан тиімді пайдалану керек) қатысты. Басқа теориялар (әлеуметтік қатысу және «медиа табиғилығы») осы медиа таңдауларының салдарымен айналысады (яғни, нақты коммуникациялық құралдарды пайдаланудың әлеуметтік әсерлері қандай). Әлеуметтік қатысу теориясы (Short, et al., 1976) – коммуникация технологиясының көрнекті әлеуметтік әсерін көрсететін «негізгі теория». Оның басты мәселесі, әрине, телефония және телефон, сондай-ақ тіпті конференциялар (және бұл саладағы зерттеулер General Post Office, қазір British Telecom демеушілігімен жүргізілген). Ол коммуникациялық құралдың әлеуметтік әсері, коммуникаторларға қаншалықты әлеуметтік қатысу мүмкіндігін беретініне байланысты деп санайды. Әлеуметтік қатысу – ортаның өзіндік қасиеті ретінде анықталады: дыбыстық, визуалды және физикалық байланыс деңгейі. Теорияда, байланыс деңгейі жоғары болса, «қатысудың» негізгі компоненттері артады: жақындық, бірдендік, жылулық және жеке қарым-қатынас. Әлеуметтік қатысудың нәтижесінде әлеуметтік ықпал күшейеді деп күтіледі. Коммуникация технологиясы тұрғысынан, мәтінге негізделген өзара әрекеттесу формалары (электрондық пошта, жылдам хабар алмасу) аз әлеуметтік болып табылады, сондықтан әлеуметтік ықпалға аз әсер етеді. Медиа байлығы теориясы (Daft & Lengel, 1986) әлеуметтік қатысу теориясымен кейбір ортақ белгілеріне ие. Ол, ортаның байлығына байланысты берілген ақпарат мөлшерінің өзгеретінін болжайды. Теорияда түсініксіздікті жою және белгісіздікті азайту – коммуникацияның басты мақсаты деп есептеледі. Коммуникациялық құралдар белгілі бір уақытта қол жеткізе алатын түсініктің деңгейі бойынша өзгеше болғандықтан («бай» медиа көбірек ақпаратты жеткізеді), олардың барлығы да белгісіздік пен екіұштылықты жақсы шеше алмайды. Медианың сыйымдылығы неғұрлым шектеулі болса, ол белгісіздік пен екіұштылықты басқаруға соғұрлым аз мүмкіндікке ие. Сондықтан медиа байлығы міндетке сәйкес болуы керек, артық жеңілдету немесе күрделендіруді болдырмау үшін. Медиа табиғилығы теориясы (Kock, 2001; 2004) адам эволюциясы идеяларына негізделген және медиа байлығы теориясына балама ретінде ұсынылған. Медиа табиғилығы теориясы, біздің тас дәуіріндегі ата-бабаларымыз негізінен бетпе-бет қарым-қатынасқа түскендіктен, эволюциялық қысымдар мидың осы коммуникация түріне бейімделуіне әкелді деп санайды. Коммуникацияның басқа түрлері жақында пайда болған және миымызды өз бағытына қарай қалыптастыруға қабілетті эволюциялық қысымға ұшырамаған болуы мүмкін. Бетпе-бет қарым-қатынастағы негізгі элементтерді басатын коммуникациялық құралдарды пайдалану, көптеген электрондық коммуникациялық құралдар сияқты, коммуникацияға когнитивтік кедергілер тудырады. Бұл әсіресе күрделі міндеттер (мысалы, бизнес-процестерді қайта құру, жаңа өнімдерді әзірлеу, онлайн оқыту) кезінде маңызды, өйткені мұндай міндеттерге қарапайым міндеттерге қарағанда ұзақ уақыт бойы күшейтілген коммуникация қажет. Медиа синхрондылығы теориясы (MST, Dennis & Valacich, 1999) байлық теориясын коммуникацияның синхрондылығына қарай қайта бағыттайды. Деиндивидуализациялау әсерлерінің әлеуметтік сәйкестік моделі (SIDE) (Postmes, Spears and Lea 1999; Reicher, Spears and Postmes, 1995; Spears & Lea, 1994) анонимділік пен қатысудың төмендеуі коммуникациялық технологияны әлеуметтік жағынан кедейлендіреді (немесе «деиндивидуализациялайды») деген идеяға жауап ретінде әзірленді. Ол әлеуметтік сәйкестік теориясына негізделген осы «деиндивидуализациялық әсерлерге» баламалы түсіндірме ұсынды (мысалы, Turner et al., 1987). SIDE моделі коммуникациялық технологияның танымдық және стратегиялық әсерлерін ажыратады. Танымдық әсерлер, коммуникациялық технологиялар жеке немесе әлеуметтік сәйкестіктің белгілі бір аспектілерін «көзге түсіргенде» пайда болады. Мысалы, электрондық пошта сияқты кейбір технологиялар жіберушінің жеке ерекшеліктерін (яғни олардың жеке сәйкестігінің аспектілерін) жасыруы мүмкін, нәтижесінде олардың әлеуметтік сәйкестігіне көбірек назар аударылуы мүмкін. Стратегиялық әсерлер коммуникациялық технологияның мүмкіндіктеріне байланысты, сәйкестіктің белгілі бір аспектілерін таңдап көрсетуге және басқаларын жасыруға мүмкіндік береді. Сондықтан SIDE әлеуметтік және технологиялық факторларды бір-біріне әсер ететін деп қарастырады, ал нақты коммуникациялық формалармен байланысты мінез-құлық – екеуінің өзара әрекетінің нәтижесі. Уақыт, өзара әрекет және нәтиже (TIP; McGrath, 1991) теориясы жұмыс топтарын уақытқа негізделген, көп режимді және көп функциялы әлеуметтік жүйелер ретінде сипаттайды. Топтар бастама, мәселе шешу, қақтығысты шешу және орындау режимдерінің бірінде өзара әрекеттеседі. Топтың үш функциясы – мақсатқа жетуге бағытталған өндіріс, эмоционалдық қолдау және нормалар мен рөлдер.
There are also a number of technologically related science and society theories that also address even on how media affects group developments or otherwise processes. Broadly speaking, these technological theories are said to be concerned with the social effects of communication media (e. g., media richness) are concerned with questions of media choice (when to use what medium effectively). Other theories (social presence and "media naturalness") are concerned with the consequences of those media choices (i. e., what are the social effects of using particular communication media). Social presence theory (Short, et al., 1976) is a "seminal theory" of the viewed social effects of communications technology. And its main concern is, naturally, with telephony and telephone, but also even conferencing (and the research here was found among the sponsored by the General Post Office, now British Telecom). It argues that the social impact of a communication medium depend on the social presence it allows communicators to have. Social presence is defined as a property of the medium itself: the degree of acoustic, visual, and physical contact that it allows. The theory assumes that more contact will increase the key components of "presence": greater intimacy, immediacy, warmth and inter personal rapport. As a consequence of social presence, social influence is expected to increase. In the case of communication technology, the assumption is that more text based forms of interaction (e mail, instant messaging) are less social, and therefore less conducive to social influence. Media richness theory (Daft & Lengel, 1986) shares some characteristics with social presence theory. It posits that the amount of information communicated differs with respect to a medium's richness. The theory assumes that resolving ambiguity and reducing uncertainty are the main goals of communication. Because communication media differ in the rate of understanding they can achieve in a specific time (with "rich" media carrying more information), they are not all capable of resolving uncertainty and ambiguity well. The more restricted the medium's capacity, the less uncertainty and equivocality it is able to manage. It follows that the richness of the media should be matched to the task so as to prevent over simplification or complication. Media naturalness theory (Kock, 2001; 2004) builds on human evolution ideas and has been proposed as an alternative to media richness theory. Media naturalness theory argues that since our Stone Age hominid ancestors have communicated primarily face to face, evolutionary pressures have led to the development of a brain that is consequently designed for that form of communication. Other forms of communication are too recent and unlikely to have posed evolutionary pressures that could have shaped our brain in their direction. Using communication media that suppress key elements found in face to face communication, as many electronic communication media do, thus ends up posing cognitive obstacles to communication. This is particularly the case in the context of complex tasks (e. g., business process redesign, new product development, online learning), because such tasks seem to require more intense communication over extended periods of time than simple tasks. Media synchronicity theory (MST, Dennis & Valacich, 1999) redirects richness theory towards the synchronicity of the communication. The social identity model of deindividuation effects (SIDE) (Postmes, Spears and Lea 1999; Reicher, Spears and Postmes, 1995; Spears & Lea, 1994 ) was developed as a response to the idea that anonymity and reduced presence made communication technology socially impoverished (or "deindividuated"). It provided an alternative explanation for these "deindividuation effects" based on theories of social identity (e. g., Turner et al., 1987). The SIDE model distinguishes cognitive and strategic effects of a communication technology. Cognitive effects occur when communication technologies make "salient" particular aspects of personal or social identity. For example, certain technologies such as email may disguise characteristics of the sender that individually differentiate them (i. e., that convey aspects of their personal identity) and as a result more attention may be given to their social identity. The strategic effects are due to the possibilities, afforded by communication technology, to selectively communicate or enact particular aspects of identity, and disguise others. SIDE therefore sees the social and the technological as mutually determining, and the behavior associated with particular communication forms as the product or interaction of the two. Time, interaction, and performance (TIP; McGrath, 1991) theory describes work groups as time based, multi modal, and multi functional social systems. Groups interact in one of the modes of inception, problem solving, conflict resolution, and execution. The three functions of a group are production (towards a goal), support (affective) and well being (norms and roles).
Басқа да үлгілер
Сонымен қатар, көптеген авторлар негізгі теориялар қарастырған технологияның аспектілерін сынап немесе оларды баса көрсету үшін технологияны пайдаланды. Мысалы, Стив Вулгар (1991) технологияны мәтін ретінде қарастырады, технологияға қатысты ғылыми білімнің әлеуметтануын сынап, осы тұжырымға үш жауапты ажыратады: құралдық жауап (түсіндірудің икемділігі), интерпретивистік жауап (сыртқы/ұйымдық ықпалдар), рефлексивті жауап (қос герменевтика). Pfaffenberger (1992) технологияны драма ретінде қарастырады, технологиялық артефактілердің рекурсивті құрылымы мен олардың әлеуметтік құрылымы саяси биліктің технологиялық құрылымын дискурсивті түрде реттейді деп санайды. Технологиялық драма – технологиялық реттеу, бейімдеу және қайта құру процестеріндегі технологиялық «мәлімдемелер» мен «қарсы мәлімдемелер» арасындағы әңгіме. Технологияға қатысты маңызды философиялық көзқарас Бернар Стиглер еңбегінде көрінеді, оның жұмысына Гилберт Симондон және Андре Лерой Гурхан сияқты басқа философтар мен технология тарихшыларының әсері тиді. Шумпетерлік және нео-шумпетерлік теорияларда технологиялар экономикалық өсудің маңызды факторлары болып табылады (Карлота Перес).
Additionally, many authors have posed technology so as to critique and or emphasize aspects of technology as addressed by the mainline theories. For example, Steve Woolgar (1991) considers technology as text in order to critique the sociology of scientific knowledge as applied to technology and to distinguish between three responses to that notion: the instrumental response (interpretive flexibility), the interpretivist response (environmental/organizational influences), the reflexive response (a double hermeneutic). Pfaffenberger (1992) treats technology as drama to argue that a recursive structuring of technological artifacts and their social structure discursively regulate the technological construction of political power. A technological drama is a discourse of technological "statements" and "counterstatements" within the processes of technological regularization, adjustment, and reconstitution. An important philosophical approach to technology has been taken by Bernard Stiegler, whose work has been influenced by other philosophers and historians of technology including Gilbert Simondon and André Leroi Gourhan. In the Schumpeterian and Neo Schumpeterian theories technologies are critical factors of economic growth (Carlota Perez).