Кіріспе

Философиялық қозғалыс – гуманизмді сынау және оған қатысты термин.

Трансгуманизм – адам жағдайын ұзақ өмір сүруді, танымдық қабілеттерді және денсаулықты жақсарта алатын жетілдірілген технологияларды дамыту және оларды кеңінен қолжетімді ету арқылы жақсартуды жақтаған философиялық және интеллектуалдық қозғалыс. Трансгуманистік ойшылдар адамның негізгі шектеулерін жеңе алатын және мұндай технологияларды қолданудың этикасын зерттейтін жаңа технологиялардың әлеуетті пайдасы мен қауіптерін зерттейді. Кейбір трансгуманистер адамдардың қазіргі жағдайдан гөрі әлдеқайда кеңейтілген қабілеттері бар жандарға айналуы мүмкін екенін, сондықтан олар постгуманистік жандар деген атауға лайық деп санайды. Джулиан Хаксли – 1957 жылғы эссесінде трансгуманизм терминін танымал еткен биолог. Ғылыми фантастиканың маңызды еңбектерінің ықпалымен трансгуманистік болашақ адамзаттың өзгерген бейнесі философия және дін сияқты әртүрлі көзқарастағы көптеген жақтастар мен қарсыластарды тартты. Бұл постгуманизм мен трансгуманизм ұғымдарын нақтылау, сондай-ақ екеуін салыстыру және қарама-қарсы қою мақсатында постгуманизмге арналған алғашқы академиялық журнал. Трансгуманизмді, әсіресе БАҚ-та, евгеникалық тұрғыдан нәсілді жақсартуға бағытталған нацистік жобамен салыстыру жиі кездеседі. Соргнер бұл пікірмен келіспейді: «Трансгуманистерді нацистік идеологиямен теңестіру – бұл да жалған, өйткені нацистер тоталитарлық саяси ұйымды қолдайды, ал трансгуманистер либералды демократияның құндылықтарын ұстанып тұрады».

Трансгуманизмнің бастауышшылары

Ник Бостромның айтуынша, трансценденталистік ұмтылыстар кем дегенде Гилгамеш эпосындағы өлместік іздеуінен бастап, Жастық қайнар көзі, Өмір эликсирі және қартаю мен өлімді ұстап тұруға жасалған тарихи тырысқандарда көрініс тапқан. Данте өз "Құдайлық комедиясында" "trasumanar" деген сөзді қолданды, ол "адамдықтан өту, адамдық шеңберден шығу" деген мағынаны білдіреді. Трансгуманистік ұмтылыстар мен ғылыми қиялдың өрілісін Франсис Бэкон сияқты Ағарту дәуірінің алғашқы ойшылдарының еңбектерінде көруге болады. Рене Декарттың "Әдіс туралы толғау" (1637) еңбегі трансгуманистік идеялардың ерте бастамаларының бірі болып табылады. Декарт бұл еңбекте физикалық өлместік пен күшті акыл-оқты сыйлайтын жаңа медицинаны көздеді. Уильям Годвин өзінің "Саяси әділдік" (1793) атты алғашқы басылымында "жердегі өлместік" (қазіргі кезде физикалық өлместік деп аталатын) мүмкіндігін қолдайтын аргументтерді қосты. Годвин өмірді ұзарту және өлместік тақырыптарын өзінің готикалық романы "Сент-Леонда" зерттеді, ол 1799 жылы жарық көрген кезде танымал болды (сондай-ақ, даулы болды), бірақ қазір көбінесе ұмытылған. "Сент-Леон" оның қызы Мэри Шеллидің "Франкенштейн" романына шабыт берген болуы мүмкін. Адамзат тарихындағы маңызды кезең болып саналатын Эфир күні 2021 жылдың 16 қазанында 175 жылдығын тойлады. Дәл сол күні тіс дәрігері Уильям Т.Г. Мортон Бостон қаласында алғашқы рет эфирлік анестезияны сәтті қолданды. Бұл жаңалық ауырсынуды басандатуға ғана емес, сонымен қатар адамды есінен таныту арқылы психологиялық жарақаттардан сақтауға көмектесті. Фридрих Ницше философиясының трансгуманизмге қандай әсер еткені туралы пікірталас бар, өйткені ол "Übermensch" (адамнан асқан) идеясын қадірлегенімен, технологиялық өзгертуден гөрі өзін-өзі дамытуға баса назар аударды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы орыс философы Н.Ф. Федоровтың "орыс космозмы" қозғалысы трансгуманистік идеяларды болжағандығымен белгілі. 1966 жылы FM 2030 (бұрынғы F.M. Esfandiary), Нью-Йорктегі The New School-де "адамның жаңа тұжырымдамаларын" оқытқан болашақтарды зерттеуші, постгуманизмке қарай өзгеше технологияларды, өмір салтын және көзқарасты қабылдаған адамдарды "трансгуман" деп атай бастады. Осы идеялар содан бері трансгуманизмнің маңызды тақырыптары болып табылады. Жапондық метаболистік архитекторлар 1960 жылы манифест жариялады, онда жобалау және технология арқылы "қоғамның белсенді метаболизмін дамытуға" ұмтылыс жазылған. Манифестің "Материал және адам" бөлімінде Нобуру Кавазое былай деді: "Бірнеше онжылдықтан кейін, байланыс технологиясының қарқынды дамуымен, әркімнің құлағында "ми толқынын қабылдағыш" болады, ол басқа адамдар оның туралы не ойлайтынын тікелей және нақты жеткізеді, және керісінше. Менің ойымды барлық адам біледі. Жеке сана жоқ, тек жалпы адамзаттың еркі бар."

Жасанды интеллект және технологиялық ерекшелік

Технологиялық ерекшелік, немесе адамнан асып түсетін интеллектінің өте жылдам пайда болуы туралы ұғымды алғаш рет 1965 жылы британдық криптолог И. Дж. Гуд ұсынды: «Кез келген адамның ең дамыған интеллектісінен де асып түсетін машинаны ультраинтеллектуалды машина деп анықтайық. Машина құрастыру да осы интеллектілік қызметтердің бірі болғандықтан, ультраинтеллектуалды машина одан да жақсы машиналарды жобалай алады; содан кейін сөзсіз "интеллектінің жарылысы" болады, ал адамның интеллектісі артта қалады. Осылайша, алғашқы ультраинтеллектуалды машина – адам жасаған соңғы өнертабыс». Компьютер ғылымының маманы Марвин Мински 1960 жылдардан бастап адам мен жасанды интеллект арасындағы қарым-қатынас туралы жазды. Ол 1972 жылғы «Суперменге айналған адам» еңбегімен «трансгуманизм» тұжырымдамасын қалыптастыруға үлес қосты. Мормон трансгуманистік қауымдастығы 2006 жылы құрылды. 2012 жылға қарай оның құрамында жүздеген мүше болды. Парламентке сайланған алғашқы трансгуманист – Италиядан Джузеппе Ватиньо.

Теория

Трансгуманизм постгуманизмнің бір саласы болып табыла ма, әлде жоқ па және осы философиялық қозғалысты трансгуманизмге қатысты қалай түсіндіруге болады деген мәселе пікірталас тудырады. Ол көбінесе консервативті постгуманизмнің бір түрі немесе оның белсенді нысаны ретінде қарастырылады. Трансгуманизм мен философиялық постгуманизмнің ортақ белгісі – адамзаттың дамуымен және ақырында оны толықтыруымен немесе одан басып өтуімен байланысты болашақ жаңа, интеллектуалды түрдің көрінісі. Трансгуманизм эволюциялық перспективаны баса назарлайды, соның ішінде танымдық мүмкіндіктерді арттыру (яғни биологиялық жетілдіру) арқылы жоғары интеллектуалды жануарлар түрін жасау мүмкіндігін де қамтиды. Дегенмен, интеллектуалды жасанды тіршіліктерді жасау туралы идея (мысалы, робототехник Ханс Моравек ұсынған) трансгуманизмге де әсер еткен.

Этика

Трансгуманистер болашақтану және этиканың түрлі салаларына сүйене отырып, биологиялық шектеулерді жеңу мүмкіндіктерін түсіну және бағалау үшін пәнаралық тәсілдерді қолданады. Көптеген философтардан, әлеуметтік сыншылар мен белсенділерден өзгеше, олар табиғи жүйелерді сақтаудың моральдық құндылығын бағалайды, ал трансгуманистер табиғилықтың өзіндік ұғымын ең жақсы жағдайда проблемалық тұмандылық деп, ал ең нашар жағдайда прогреске кедергі деп қарастырады. Осыған орай, көптеген танымал трансгуманист жақтастары, мысалы Дэн Агин, трансгуманизмді саяси оң және сол жақтан сын тұрғысынан қарағандарды бірлесіп "биоконсерваторлар" немесе "биолоддиттер" деп атайды, соңғы термин 19 ғасырдағы индустрияландыруға қарсы болған және адам еңбегін машиналармен алмастыруға қарсылық көрсеткен әлеуметтік қозғалысқа сілтеме жасайды. Екі түрлі адамзаттың болуы – біреуі екіншісінен физикалық және экономикалық жағынан басым тұруы – ең жақсы жағдайда мазасыздық тудырады. Олардың бірі екіншісімен ұрпақтап көбейе алмайды, сондай-ақ физикалық денсаулығы мен қабілеті нашар болғандықтан, екіншісінен моральдық тұрғыдан төмен деп есептелуі мүмкін. Бұл пікірді барлық сезімтал тіршілік иелеріндегі азапты жою үшін биотехнологияны қолдануды жақтаған Дэвид Пирс қайталайды.

Ағымдар

Трансгуманистік ойдың ішінде түрлі пікірлер бар. Көптеген жетекші трансгуманист ойшылдарының көзқарастары үнемі қайта қаралып, дамытылып келеді. Экстропиандық – адам эволюциясына белсенді түрде қолдау көрсетуші принциптер жиынтығымен сипатталатын трансгуманистік ойдың ерте мектебі. Сингулярлық – технологиялық сингулярлық мүмкін деген сенімге негізделген моральдық идеология, оны іске асыру және қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ұсынылған мақсатты әрекеттер. Дегенмен, олар адамдықтан асып түсу құралы ретінде сананы пайдалануы үшін сынға ұшырады. Кейбір христиан ойшылдарының пікірінше, сананы жүктеу идеясы гностикалық манихейлік сенімге тән адам денесін кемсітуді білдіреді. Христиандық трансгуманистік қауымдастық 2014 жылы құрылды. 2009 жылдан бері Американың Дінтану академиясы жыл сайынғы мәжілісінде «Трансгуманизм және дін» тақырыбында консультация өткізеді, онда дінтану саласындағы ғалымдар трансгуманистік негізгі талаптар мен болжамдарға жатқан жасырын діни сенімдерді анықтауға және оларды сын тұрғысынан бағалауға тырысады; трансгуманизмнің діни дәстүрлерге адам болашағы туралы өз идеяларын, әсіресе технологиялық немесе басқа да жолдармен адам трансформациясының мүмкіндіктерін қалай дамытуға ықпал ететінін қарастырады; сондай-ақ, нанотехнологияларға, робототехникаға және ақпараттық технологияларға үлкен сенім арта отырып, виртуалды өлместікке жету және жоғары постгумандық түрлерді құруға қатысты болашаққа сындық және құрылысшылдық бағалаулар жасайды. Приско сонымен қатар трансгуманизм қозғалысының бастауына орыс православиелік философы Николай Федорович Федоровтың рухани идеяларының маңыздылығын мойындайды.

Практика

Кейбір трансгуманистер жаңа технологиялардың күшті жақтарына қатысты абстрактілі және теориялық көзқарас ұстанады, ал басқалары адам денесіне, тіпті мұраға берілетін өзгерістерге қатысты нақты ұсыныстар жасады. Трансгуманистер көбінесе адамның жүйке жүйесін жетілдіру жолдарымен айналысады. Мысалы, Кевин Уорвик сияқтылар шеткі жүйке жүйесін өзгертуді ұсынғанымен, ми – жеке тұлғаның негізгі белгісі саналады және трансгуманистік мақсаттардың басты назарында тұрады. Өзін-өзі жетілдіру және дене өзгертуді жақтағандықтан, трансгуманистер денсаулықты жақсарту және ұзақ өмір сүруге бағытталған күнделікті әдеттер мен өмір салтын ұстана отырып, когнитивтік және физикалық қабілеттерді арттырады деп есептелетін қолданыстағы технологиялар мен әдістерді пайдалануға бейім. Басқа трансгуманистер, мысалы, киборг-суретші Нил Харбисон, өз сезімдерін және шындықты қабылдауын жақсарту үшін технологиялар мен әдістерді қолданады. Оның бас сүйегіне бекітілген антеннасы инфрақызыл және ультракөк түстер сияқты адам сезе алмайтын түстерді сезуге мүмкіндік береді.

Қызығушылық туғызатын технологиялар

Трансгуманистер нанотехнология, биотехнология, ақпараттық технология және танымдық ғылым (NBIC) сияқты технологиялардың пайда болуы мен бірігуін, сондай-ақ симуляцияланған шындық, жасанды интеллект, суперинтеллект, 3D биобаспа, миді жүктеу, химиялық миды сақтау және крионика сияқты болашақ технологияларды қолдайды. Олар адамдар осы технологияларды пайдаланып, адамнан асып түсуге қабілетті және оны істеуі керек деп санайды. Біріккен технологиялар мен NBIC ұғымдары туралы кейбір хабарламалар олардың трансгуманистік бағытын және ғылыми-фантастикалық сипатын сынап бақты.

Талқылау

Адамның өзін жетілдіру және оған байланысты мәселелердің идеясы мен перспективасы қоғамдық пікірталас тудырады. Дегенмен, осы мәселе талқысына қатысқан көптеген философтар кейбір жетілдірулерді қолдайды, бірақ трансгуманистік толық еркіндік көзқарасын қабылдамай, күрделі ұстанымдарды ұстанады. Трансгуманистік бағдарламаға қатысты ең көп танымал сын романдар мен көркем фильмдерде көрінеді. Бұл өнер туындылары философиялық талдау емес, көбінесе қиял әлемін бейнелейді, бірақ кейбір формалды аргументтерге негіз болып табылады. Тағы бір жағынан, кейбір авторлар адамзаттың медицинаның соңғы ғасырлардағы жетістіктері арқасында біздің түрімізді айтарлықтай өзгерткендіктен, қазірдің өзінде транс-адамдыққа айналғанын айтады. Алайда, бұл саналы түрде болған жоқ, демек трансгуманистік емес. Осы тұрғысынан қарағанда, трансгуманизм – үнемі жетістікке ұмтылыс: жаңа технологиялар қолданысқа енген сайын, жаңа, әлі қолданылмаған технологияларды қабылдау жаңа мақсатқа айналады.

Жүру мүмкіндігі

1992 жылы жарық көрген кітабында социолог Макс Даблин технологиялық прогрестің көптеген өткен сәтсіз болжамдарын көрсетіп, қазіргі футуристердің болжамдары да осылай қате болады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, трансгуманистік мақсаттарды ілгерілетудегі кейбір адамдардың ғылымға табынушылық, фанатизм және нигилизмге бой ұсынуына қарсылық білдірді. Даблин тарихи тұрғыдан мыңжылдық діндер мен коммунистік ілімдердің арасындағы ұқсастықтарды да атап көрсетті. 2001 жылы АҚШ-та орналасқан Генетика және қоғам орталығы сияқты кемінде бір қоғамдық ұйым құрылды, оның басты мақсаты – адам биологиясын ұрпақтан ұрпаққа өзгертуді қамтитын трансгуманистік жоспарларға, мысалы, толық мерзімді адам клондау және гендік таңдау технологиясына қарсы тұру болды. Чикаго Кент заң колледжінің Биотехнология және адам болашағы институты генетикалық және нанотехнологиялардың адам биологиясына қатысты ұсынылатын қолданылуын академиялық ортада сын тұрғысынан зерттейді.

Әлеуметтік-экономикалық әсерлері

Либертариандық трансгуманизмнің кейбір сыншылары бай мен кедей арасындағы айырмашылықтың артуы мүмкін қоғамдардағы әлеуметтік-экономикалық салдарға назар аударды. Мысалы, Билл МакКиббен жаңадан пайда болатын адамды жетілдіру технологиялары неғұрлым көп қаржылық ресурстары бар адамдарға оңай қолжетімді болатынын, осылайша бай мен кедей арасындағы алшақтықты күшейтетінін және "генетикалық бөліністі" тудыратынын айтады. Қоғам қазірдің өзінде денелерді бақыланатын сезімге ие ету арқылы басқарады және бақылайды. Қоғамның осы "қадағалауы" көптеген адамдардың өзін эстетикалық тұрғыдан қалай таныстыруын анықтайды. Джерольд Абрамс 2004 жылғы мақаласында көрсеткен қауіптердің бірі – әртүрлілікті жойып, барлыққа ортақ нәрсені қадағалау. Оның пікірінше, бұл жеке адамдардың өзін ерекше білдіру арқылы қоғамның ықтимал репрессивті, үстем құрылымын бұзу мүмкіндігін жояды. Мұндай халықты бақылау тиранияның қауіпті салдарына әкелуі мүмкін. Адам денесін тек когнитивтік емес, физикалық жағынан да жетілдірудің тағы бір салдары – үстем әлеуметтік құрылыммен жалғасып келе жатқан "қажетті" қасиеттерді нығайту болады. Керісінше, көптеген трансгуманист ойшылдар "жаңа евгениканы" жақтады, ол теңдікке бағытталған либералды евгениканың бір түрі.

Экзистенциалдық қауіптер

2003 жылы британдық астроном Рояль Мартин Рис "Біздің соңғы сағатымыз" атты кітабында дамыған ғылым мен технология прогресс мүмкіндігімен қатар апат қаупін де әкеледі деп мәлімдейді. Алайда Рис ғылыми қызметті тоқтатуға шақырмайды. Оның орнына, ол қауіпсіздікті күшейтуді және мүмкін болса, дәстүрлі ғылыми ашықтыққа нүкте қоюды ұсынады. Бостром ұсынған трансгуманистік шешімдердің бірі – экзистенциалдық тәуекелдерге қарсы тұру үшін технологиялық дамудың ерекшелігін бақылау, яғни технологиялардың даму ретіне ықпал етуге бағытталған бірқатар әрекеттер. Осы тәсіл бойынша жоспарлаушылар мүмкін зиянды технологиялар мен олардың қолданылуын тежеуге, ал пайдалы технологияларды, әсіресе басқаларының зиянды әсерінен қорғайтын технологияларды дамытуды жеделдетуге тырысады.

Демократияға қарсы қозғалыстардың өздеріне қол жеткізуі

Трансгуманизм демократияға қарсы күштер тарапынан ортақ жау ретінде жиі пайдаланыла бастады. Бұл күштер Путиннің жақтастарынан, вакцинаға қарсы радикалды топтардан және христиан фундаменталистерінен құралады. Сыншылардың пікірінше, негізсіз мәлімдемелер көбінесе қасақана білушіліксіздіктен туындайды, ал "Путинге жақтас" немесе "қанағаттанбаушы" сияқты терминдер заңды сынды қаралау үшін қолданылады. Саясаттанушы Маркус Линденнің атап көрсетуінше, Путин сөздерінде "либералды-глобалистік американдық өзілдікке" және мәдениетті жоюға қарсы тұрады, бұл баламалы БАҚ-тағы науқандармен үндеседі. Мұндай пікірталастар Nachdenkseiten, Rubikon және Compact сияқты платформаларда да кездеседі, онда олар Батыс демократиясының құлдырауына арналған талдау ретінде ұсынылады.