Жаңа технологиялардың әлеуметтік-экономикалық салдарын бағалау

Кіріспе

Ғылым мен технологиядағы үрдістер және олармен байланысты әлеуметтік даму саласын зерттеу

денсаулық сақтау тұжырымдамасы

Технологияны бағалау (TA, Technikfolgenabschätzung) – жаңа немесе дамып келе жатқан технологияның өзінің құндылығын немесе қолданыстағы технологиялармен салыстырғандағы құндылығын анықтаудың практикалық процесі. Бұл жаңа технология алғашқы даму кезеңінен бастап, оны жұртшылық және билік органдары қабылдап, одан әрі пайдалануға мүмкіндік беретінге дейін бағалау және саралау құралы. Қысқасы, технологияны бағалау – «технологияны қолданудың қысқа және ұзақ мерзімді салдарларын (әлеуметтік, экономикалық, этикалық, құқықтық сияқты) зерттейтін саясатты зерттеу түрі» деп атауға болады.

Жалпы сипаттама

ТТ – жаңа технологияларды зерттеу және бағалау. Бұл болашақ технологиялық жетістіктерді және олардың қоғамға тигізер әсерін болжап, оған дайындық жасау, содан кейін осы бағалауларға негізделген шешімдер қабылдау жолы. Ол ғылыми қауымдастықтың жаңа жетістіктері мен жаңалықтары ғылыми сарапшылар ғана емес, бүкіл әлем үшін маңызды екендігіне және технологиялық прогресс ешқашан этикалық салдарлардан босатыла алмайтынына сенімді. Технологияны бағалау алғаш рет 1960 жылдары АҚШ-та қолданыла бастады, онда ол «үдетілген көліктердің, қоршаған ортаның ластануы және генетикалық тестілеудің этикасы» сияқты мәселелерді талдауға бағытталды. Сондай-ақ, технологияны бағалау ғалымдардың көбінесе этика бойынша білімеді екенін мойындайды және олар өздерінің немесе әріптестерінің жаңа жаңалықтары, жобалары немесе аяқталмай жатқан жұмыстары туралы этикалық баға беру кезінде өте сақ болуы керек. ТТ – өте кең құбылыс, оған «технологияның таралуы (және технологияны беру), жаңа технологияны қабылдауға ықпал ететін факторлар, технология мен қоғамның өзара әрекеті» сияқты аспектілер кіреді. Технологияны бағалау – шығын мен пайданы талдаудың бір түрі болып табылады, ол шешім қабылдаушыларға нақты технологияны бағалауға қатысты шешімдерді талдауға және ең тиімді, экономикалық тұрғыдан негізделген және бюджеттік талаптарға сай келетін нұсқаны таңдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, оны объективті түрде жүргізу қиын, тіпті мүмкін емес, себебі көптеген күрделі мәселелер бойынша субъективті шешімдер мен құндылықтарға қатысты бағалаулар жасалуы керек, мысалы: а) талдау шегі (яғни, қандай шығындар ескеріледі және ескерілмейді), б) жаңа технологияның ықтимал оң және теріс салдарларын бағалау үшін тиісті көрсеткіштерді таңдау, в) нарықтық емес құндылықтарды ақшалай өлшемге келтіру және д) этикалық көзқарастардың кең ауқымы. Осының салдарынан, технологияны бағалаудың көп бөлігі объективті де, құндылықтарға бейтарап та емес, керісінше, ең күшті мүдделі тараптардың құндылықтарына күшті ықпал етеді және бұрмаланады, олар көбінесе қарастырылып отырған жаңа технологияларды әзірлеушілер мен жақтаушылар (яғни, корпорациялар мен үкіметтер) болып табылады. Иан Барбордың «Технология, қоршаған орта және адам құндылықтары» еңбегінде айтылған ең радикальды пікір бойынша, технологияны бағалау – «қазіргі технологияны одан әрі жалғастыруға мүдделі адамдардың бір жақты мақтанышы». Жалпы алғанда, технологияны бағалау – технология мен өнеркәсіптік құбылыстардан асып түсетін кең сала. Ол технологияның әсерін, салдарларын және тәуекелдерін бағалаумен қатар, стратегиялық жоспарлауға кіріс ретінде мүмкіндіктерді және дағдыларды дамытуды болжау функциясын да қамтиды. ТТ-ның негізгі салалары: ақпараттық технологиялар, сутегі технологиялары, ядролық технологиялар, молекулалық нанотехнология, фармакология, мүшелерді трансплантациялау, гендік технологиялар, жасанды интеллект, интернет және тағы да көптеген салалар.

TA is the study and evaluation of new technologies. It is a way of trying to forecast and prepare for the upcoming technological advancements and their repercussions to the society, and then make decisions based on the judgments. It is based on the conviction that new developments within, and discoveries by, the scientific community are relevant for the world at large rather than just for the scientific experts themselves, and that technological progress can never be free of ethical implications. Technology assessment was initially practiced in the 1960s in the United States where it would focus on analyzing the significance of "supersonic transportation, pollution of the environment and ethics of genetic screening." Also, technology assessment recognizes the fact that scientists normally are not trained ethicists themselves and accordingly ought to be very careful when passing ethical judgement on their own, or their colleagues, new findings, projects, or work in progress. TA is a very broad phenomenon which also includes aspects such as "diffusion of technology (and technology transfer), factors leading to rapid acceptance of new technology, and the role of technology and society." Technology assessments, which are a form of cost–benefit analysis, are a medium for decision makers to evaluate and analyze solutions with regards to the particular technology assessment, and choose a best possible option which is cost effective and obeys the authoritative and budgetary requirements. However, they are difficult if not impossible to carry out in an objective manner since subjective decisions and value judgments have to be made regarding a number of complex issues such as (a) the boundaries of the analysis (i. e., what costs are internalized and externalized), (b) the selection of appropriate indicators of potential positive and negative consequences of the new technology, (c) the monetization of non market values, and (d) a wide range of ethical perspectives. Consequently, most technology assessments are neither objective nor value neutral exercises but instead are greatly influenced and biased by the values of the most powerful stakeholders, which are in many cases the developers and proponents (i. e., corporations and governments) of new technologies under consideration. In the most extreme view, as expressed by Ian Barbour in '’Technology, Environment, and Human Values'’, technology assessment is "a one sided apology for contemporary technology by people with a stake in its continuation." Overall, technology assessment is a very broad field which reaches beyond just technology and industrial phenomenons. It handles the assessment of effects, consequences, and risks of a technology, but also is a forecasting function looking into the projection of opportunities and skill development as an input into strategic planning." Some of the major fields of TA are: information technology, hydrogen technologies, nuclear technology, molecular nanotechnology, pharmacology, organ transplants, gene technology, artificial intelligence, the Internet and many more.

Технологияны бағалаудың нысандары мен тұжырымдамалары

ТА-ның келесі түсініктары ең көп көрінетін және практикада қолданылатын болып табылады. Дегенмен, әдебиеттерде ұғым ретінде ғана ұсынылған немесе белгілі бір ТА мекемесі қолданатын белгілер ретінде қолданылатын тағы бірнеше ТА түрлері бар. Парламенттік ТА (ПТА): Парламентке адресталған ТА қызметі. ПТА парламент мүшелерімен тікелей (мысалы, Франция мен Финляндияда) немесе олардың атынан байланысты ТА мекемелері (мысалы, Ұлыбританияда, Германияда және Данияда) арқылы, немесе Парламентке тікелей байланысты емес ұйымдар (мысалы, Нидерланды мен Швейцарияда) жүзеге асыруы мүмкін. Сараптық ТА (көбінесе классикалық ТА немесе дәстүрлі ТА түсінігі деп те аталады): ТА және техникалық сарапшылар тобы жүзеге асыратын ТА қызметі. Мүдделі тараптар мен басқа да қатысушылар тек жазбаша мәлімдемелер, құжаттар мен сұхбаттар арқылы ғана қатысады, бірақ қатысумен қамтамасыз етілген ТА-да емес. Қатысушылық ТА (pTA): әртүрлі әлеуметтік топтарды – азаматтық қоғамның ұйымдарын, мемлекеттік жүйелердің өкілдерін, сондай-ақ жеке мүдделі тараптар мен азаматтарды (білімді емес адамдарды), техникалық ғалымдар мен сарапшыларды бағалаушылар мен талқылаушылар ретінде белсенді, жүйелі және әдістемелік тұрғыдан қамтитын ТА шаралары. Стандартты pTA әдістеріне консенсус конференциялары, фокус-топтар, сценарийлік семинарлар және т.б. жатады. Кейде pTA сарапшы мүдделі тараптар pTA және қоғамдық pTA (соның ішінде білімді емес адамдар) болып бөлінеді. Қатысушылық бағалау білімді емес адамдарды қосуға мүмкіндік береді және әртүрлі көзқарастардың, мүдделердің және білімнің құндылығын анықтайды. Бұл шешім қабылдаушылар мен қатысушылардың әртүрлі ой-пікірлер мен көзқарастарға ие болу қажеттілігінің маңыздылығын көрсетеді, бұл біріктірілген, ақылға қонымды және ұтымды шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Құрылымдық ТА (CTA): Нидерландыда дамыған, бірақ басқа жерде де қолданылып, талқыланған ТА түсінігі. CTA технологияның әсерін бағалау арқылы реттеуші практикаларға әсер етуге бағытталмайды, керісінше, технологияны құрылымдау процесіне ТА шараларының нәтижелерін енгізу арқылы жаңа технологияны дамыту жолын кеңейтуге тырысады. Оның мақсаты – «квази-белгілі бір технологияның әлеуметтік әсерін бағалаумен ғана айналысудың орнына, ғылым, технология және қоғамның эволюциялық динамикасы туралы түсініктерді жұмылдыру, технологияларды болжау және бағалау үшін». Бұл бағалау пайдаланушыларды даму және инновация процесіне тартудың, олардың күнделікті өмірінде жаңа технологияларды әзірлеу мен бейімдеуді ынталандырудың маңыздылығын көрсетеді. Дискурстық ТА немесе Аргументтік ТА: ғылым, технология және қоғам туралы саяси және нормативтік пікірталасты тереңдетуге бағытталған ТА түрі. Ол этика, саясатты талдау және ғылым мен технологиядағы үміттердің әлеуметтануына негізделген. Осы ТА режимі ғылым мен технологияны әлеуметтік тұрғыдан қалыптастыратын актерлерді қозғайтын нормативтік болжамдар мен көзқарастарды түсіндіруге және қоғамдық және саяси бақылауға алуға бағытталған. Бұл бағалау әр технологияға қатысты әрбір реакцияның немесе қабылдаудың негізін талдау және бағалау құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін; көбінесе осы бағалаушылар алатын кейбір реакциялар ғылым немесе технологиямен байланысты емес. Актерлерді және олардың реакциясын талдаудың бір жолы – «болашақ пайдаланушылардың күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерін өздерінің құқығында және табиғи жағдайларында зерттеу». Осыған сәйкес, аргументативтік ТА технологиялық өзгерістердің тек жанама әсерлерін ғана емес, ғылым мен технологияның кең ауқымды әсерлерін де, белгілі бір технологияны дамытудың неліктен заңды және қажет екендігі туралы негізгі нормативтік сұрақтарды да қарастырады.

The following types of concepts of TA are those that are most visible and practiced. There are, however, a number of further TA forms that are only proposed as concepts in the literature or are the label used by a particular TA institution. Parliamentary TA (PTA): TA activities of various kinds whose addressee is a parliament. PTA may be performed directly by members of those parliaments (e. g. in France and Finland) or on their behalf of related TA institutions (such as in the UK, in Germany and Denmark) or by organisations not directly linked to a Parliament (such as in the Netherlands and Switzerland). Expert TA (often also referred to as the classical TA or traditional TA concept): TA activities carried out by (a team of) TA and technical experts. Input from stakeholders and other actors is included only via written statements, documents and interviews, but not as in participatory TA. Participatory TA (pTA): TA activities which actively, systematically and methodologically involve various kinds of social actors as assessors and discussants, such as different kinds of civil society organisations, representatives of the state systems, but characteristically also individual stakeholders and citizens (lay persons), technical scientists and technical experts. Standard pTA methods include consensus conferences, focus groups, scenario workshops etc. Sometimes pTA is further divided into expert stakeholder pTA and public pTA (including lay persons). The participatory assessment makes room for the inclusion of laypeople and establishes the value of varied point of views, interests and knowledge. It shows importance of the need for decision makers and actors to have a varied set of mindsets and perspective to make a combined, informed and rational decision. Constructive TA (CTA): This concept of TA, developed in the Netherlands, but also applied and discussed elsewhere attempts to broaden the design of new technology through feedback of TA activities into the actual construction of technology. Contrary to other forms of TA, CTA is not directed toward influencing regulatory practices by assessing the impacts of technology. Instead, CTA wants to address social issues around technology by influencing design practices. It aims to "mobilize insights on co evolutionary dynamics of science, technology and society for anticipating and assessing technologies, rather than being predominantly concerned with assessing societal impacts of a quasi given technology." This assessment established the value of involving users in the development and innovation process, encouraging the development and adaptation of new technology in their daily life. Discursive TA or Argumentative TA: This type of TA wants to deepen the political and normative debate about science, technology and society. It is inspired by ethics, policy discourse analysis and the sociology of expectations in science and technology. This mode of TA aims to clarify and bring under public and political scrutiny the normative assumptions and visions that drive the actors who are socially shaping science and technology. This assessment can be used as a tool to analyse and evaluate the background of each and every reaction or perception that takes place for each technology; often some of the reactions these assessors receive are not related to science or technology. Some of the ways of analyzing actors and their reaction is by "studying prospective users' everyday life practices in their own right, and in naturalistic settings." Accordingly, argumentative TA not only addresses the side effects of technological change, but deals with both broader impacts of science and technology and the fundamental normative question of why developing a certain technology is legitimate and desirable.