Кіріспе
Орталық және оңтүстік АҚШ-тағы қатысу жойқын жел дауылдары 1913 жылғы наурыз айындағы торнадолар тізбегі – солтүстік Ұлы жазықтарды, Оңтүстік АҚШ-ты және Жоғарғы Орта Батыс аймақтарын 1913 жылғы 21-23 наурыз аралығында екі күнге созылған қатты зақымдаған бұрқандар сериясы. Екі жарылыстан тұратын тізбек 21 наурызда Миссисипиде ерте басталған торнадо жарылысымен басталды. Бірнеше маңызды торнадо болды, олардың бірі бір отбасының жеті мүшесін өлтірді, ал екіншісі Алабама штатындағы Төменгі Персик ағашының көп бөлігін қиратты, нәтижесінде қалада 27 адам қаза тапты. Төменгі Персик ағашындағы торнадоның күші F4 торнадосына тең деп бағаланады. Торнадолар 06:30 мен 10:30 UTC аралығында, яғни жергілікті уақыт бойынша таңға дейін болды, бұл Дикси аллеясындағы торнадолардағы жоғары қаза болғандар санының себебі болуы мүмкін. Сол күні Миссисипи, Джорджия және Алабама штаттарындағы торнадолар 48 адамды, мүмкін одан да көп адамды өлтіріп, кем дегенде 150 адамды жарақаттады. 23 наурыздағы Пасха жексенбісінде солтүстік Ұлы жазықтарды осы жылдың басында қатты зақымдаған ең күшті торнадо болды – бұл рекорд 2020 жылға дейін сақталды. Сол күні төрт F4 торнадо Шығыс Небраска мен Батыс Айованың аймақтарына әсер етіп, кем дегенде 168 адамды өлтірді. Күнінің ең қауіпті торнадосы – Небраска штатының Омаха қаласының солтүстігінен өткенде ені 0,25 шақырымға (0 км) дейін жеткен күшті F4 торнадосы, нәтижесінде қалада кем дегенде 94 адам және ауылдық жерлерде үш адам қаза тапты. Омахадағы зақым кем дегенде F4 деңгейіне, тіпті F5 деңгейіне жеткен болуы мүмкін, бірақ қолдағы мәліметтер бойынша F5 зақымдануын растау мүмкін болмады. Бұл торнадо АҚШ-тағы ең қасіретті торнадолардың тізімінде 13-ші орында және 2014 жылдан бері Небраска штатындағы ең қасіретті торнадо болып саналады. Омаханы тағы 62 жыл бойы басқа ешбір күшті торнадо шалмады. Ұлы жазықтан тыс жерде 23 наурыздағы жарылыс Миссури мен Индиана штаттарында F4 күшіне ие екі торнадоны тудырды, оның ішінде Оңтүстік Терре-Хауте, Индиана қаласынан 1 километрден астам қашықтыққа созылған жойқын жол, нәтижесінде 21 адам қаза тауып, 250 адам жарақаттанды. Барлығы екі күндік тізбектелген жарылыстар кем дегенде 241 адамды өлтірді және кем дегенде 19 торнадоға себеп болды, бірақ тек маңызды оқиғалар ғана тіркелді, ал әлсіз торнадолар байқалмаған болуы мүмкін. Бұл жарылыс тізбегінде жеті күшті торнадо болды, бұл тізбектегі құжатталған торнадолардың жартысына жуығын құрайды. Торнадолар Небраска, Айова, Иллинойс, Миссури, Мичиган және Индиана штаттарына соқты. Кем дегенде 9,68 миллион долларлық зиян келтірілді.
The tornado outbreak sequence of March 1913 was a devastating series of tornado outbreaks that affected the northern Great Plains, the Southern United States, and sections of the upper Midwest over a two day long period between March 21–23, 1913. Composed of two outbreaks, the sequence first began with a tornado outbreak that commenced in Mississippi early on March 21. Several significant tornadoes occurred, one of which killed seven people in one family and another destroyed much of Lower Peach Tree, Alabama, with 27 deaths all in that town. The tornado at Lower Peach Tree is estimated to have been equivalent to a violent F4 tornado on the Fujita scale, based upon damage accounts. The tornadoes occurred between 0630 and 1030 UTC, or pre dawn local time, perhaps accounting for the high number of fatalities—a common trend in tornadoes in the Dixie Alley. In all, tornadoes in Mississippi, Georgia, and Alabama killed 48 people, perhaps more, that day and injured at least 150 people. March 23, Easter Sunday, was the most violent tornado outbreak to affect the northern Great Plains on so early a date in the year—a record that still stands as of 2020. That day, four F4 tornadoes affected portions of eastern Nebraska and western Iowa, killing at least 168 people. The deadliest tornado of the day was a potent F4 tornado that grew to 0.25 mile (0 km) in width as it passed through northern Omaha, Nebraska, killing at least 94 people in the city proper and three in rural areas. Damage in Omaha reached at least F4, possibly even F5, intensity, though confirmation of F5 damage could not be determined from available evidence. The tornado is the 13th deadliest ever to affect the United States and the deadliest to hit the U. S. state of Nebraska as of 2014. No other violent tornado would affect Omaha for another 62 years. Outside the Great Plains, the outbreak of March 23 also produced two other F4 tornadoes, one each in Missouri and Indiana, including a devastating path more than .5 mile (1 km) through southern Terre Haute, Indiana, killing 21 people and injuring 250. In all, the two consecutive outbreaks killed at least 241 people and caused at least 19 tornadoes, though only significant events were recorded and other, weaker tornadoes may have gone undetected. The outbreak sequence also produced seven violent tornadoes, nearly half the documented total of tornadoes for the sequence. Tornadoes struck Nebraska, Iowa, Illinois, Missouri, Michigan, and Indiana. At least $9.68 million in damages were reported.
Өмірбаян
1913 жылдың наурыз айында АҚШ-ты күшті дауылдар шарлады, оны АҚШ Ауа райы бюросы «бюро құрылғаннан бергі ауа райы жағдайларының ең ерекшесі» деп сипаттады. АҚШ шығанағының жағалауында белгісіз жоғары ылғал жиналды, батыстан қарқынды жоғары деңгейдегі дауыл жүйесі кіріп келген кезде. Оқиғаның ретроспективті сандық модельдеуіне сәйкес, Орталық жазықтардың үстінде күшті қақпа орналасқан, өйткені жоғары аралас қабат Роки тауларынан шығысқа қарай жылжыды. 1913 жылдың 23 наурызында 13Z-де жасалған бақылаулар бойынша, жер бетіндегі төмен қысым Колорадода орналасқан, ал жылы фронт сол жерден Иллинойсқа қарай шығысқа қарай созылған. Бұл аймақтағы таңертеңгі температура 30 градусқа дейін төмендеді. Фронттың оңтүстігінде жылы және ылғалды ауа болды, бірақ 50-ші шамадағы шық нүктелері Оңтүстік Оклахома мен Арканзас штатында болды, бұл жерлер шығыс Небраска мен батыс Айовада кейіннен пайда болған құйындардан қашықта жатқан. Күннің барысында жер бетіндегі төмен қысым Небраска арқылы құрғақ сызық пен суық фронтпен бірге жылды. Кейде оңтүстік желдің жылдамдығы 40-50 түйінге жетіп, ылғалды ауаны солтүстікке қарай жылдам жеткізді. Канзастың батысындағы құрғақ сызықтың артында тіркелген ең нашар шаңды дауылдардың бірі болды, бірақ жылы секторда күн орталық Небраскада жеңіл жауын-шашын басталғанға дейін құрғақ қалды. Оскеоладағы бақылаушы желдің 2230Z (жергілікті уақыт бойынша сағат 16:30) бағытын оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай өзгергенін байқады. Небраска университетінің профессорлары Линколдағы салыстырмалы ылғалдылықтың 2150Z-де 53%-дан 2230Z-де 78%-ға дейін өскенін атап өтті, бұл суық фронт әлі де батысқа қарай Осеола маңында болғандықтан, Линколда жоғары шық нүктелерінің тез жеткенін көрсетеді. Олар сондай-ақ жер бетіндегі төмен қысым Омаханың солтүстігінен өтіп, 1913 жылдың 24 наурызында 01Z-де Айованың батысында болғанын атап өтті. Осы барлық байқалған ақпараттарға сүйенсек, торнадоны тудыруға қажетті сапалы ылғал, жер бетіндегі төмен қысыммен және оған сәйкес фронталдық жүйелермен байланысты күшті әсерге бір-екі сағат бұрын жеткен болуы мүмкін. Торнадолар кезінде жер бетіндегі температура 60 градусқа дейін, шық нүктелері 50 градусқа дейін, ал желдің жылдамдығы 25-30 түйінге дейін жетеді деп есептеледі. Сандық модельдеу 500 гПа ағынының батыс-оңтүстік-батыстан 80 түйінге жуық болғанын және CAPE 1000-2000 Дж/кг аралығында болғанын көрсетті. Бұл жағдайлар басқа торнадолық оқиғалардағы жағдайларға ұқсас. Торнадолық дауылдар жергілікті уақыт бойынша сағат 5:00-ден 6:00-ге дейін дамыды, ал дауылдың қозғалысы солтүстік-шығысқа бағытталған, бірақ торнадолық дауылдардың таралуы құрғақ сызық/суық фронттың қиылысымен оңтүстікке қарай жылжыды және жергілікті уақыт бойынша сағат 8:00-ге дейін жалғасты. Содан кейін сериялық derecho пайда болып, түнгі уақытта Айова мен Иллинойс штаттары арқылы өтіп, таңертең Чикагоға соқты.
21 наурыздағы оқиға
F#ОрынАуданУақыт (UTC)Жол ұзындығыЗақымГеоргия F2Мэдисонның оңтүстігінен Бакхедке жақынМорган06008 миль (13 км) 1 өлім — Торнадо бес плантацияны зақымдап, 30 ғимаратты қиратты. Миссисипи F2Рулвилл маңыКүнбағыс0610Белгісіз3 өлім — Торнадо үйлерді толығымен қиратты. F2Луисвиллден Маконның солтүстігіне дейінУинстон, Ноксуби063030 миль (48 км) 9 өлім — Торнадолар отбасы Луисвилл маңында шамамен 25 үйді қиратып немесе зақымдап, екі адамды өлтіріп, 15 адамды жарақаттады. Бір отбасының бес мүшесі торнадо Маконнан солтүстікке қарай өткенде қаза тапты. Жеке торнадолардың жолы анықталмады. F2Риенциден Коринтке дейінПрентисс, Алкорн06305 миль (8 км) 2 өлім — Торнадо екі адамды өлтірді, өйткені ол Риенци қаласын толығымен тегістеген деп хабарланды. Сол кездегі оңтүстік ауылдарындағы құрылыс стандарттарының нашарлығына байланысты жоғары бағаланбады. Алабама F2Флоренс маңыЛаудердейл0700Белгісіз3 өлім — Торнадо жеті астық қоймасын және 20 үйді қиратты, үш баланы өлтірді. F2Декейтур батысынан Меридианвиллге жақынМорган, Лаймстоун, Мэдисон073040 миль (64 км) 3 өлім — Торнадо көптеген жарымжаншар шаруалардың жалға алушы үйлерін, басқа үйлерді және епископ шіркеуін қиратты. Торнадолар отбасы болуы мүмкін. Қайтыс болғандардың екеуі балалар еді. F2Таладеганың шығысынан Хефлинге дейінТаладега, Клей, Клеберн090035 миль (56 км) Торнадо Таладега маңындағы 12 ауылдық үйді жойды. Торнадолар тобы болуы мүмкін, өйткені екі торнадо бір-бірінен 2 км қашықтықта байқалды және жолы үздірілген. F4Фултонның шығысынан Төменгі Персик ағашына дейінКларк, Уилкокс103013 миль (21 км) 27 өлім — Торнадо Скайреннен басталып, Төменгі Персик ағашында 100 үйді жойды, F4 деңгейінде шамамен 20 жақсы салынған үйге зақым келтірді. Барлық өлімдер Лоуэр Пичтриде болды. Торнадодан кейін су тасқынынан 100 000 долларлық зиян келді. Торнадо мен су тасқынынан жалпы шығын кем дегенде 200 000 долларға бағаланды. Жолдың ені 0,25 миль. F2Кэмденнің шығысыУилкокс110012 миль (19 км) 1 өлім — Торнадо Төменгі Персик ағашы торнадосын тудырған супержасушалық дауылдан басталды. Көздер: Grazulis 1993 жыл
23 наурыздағы оқиға
F#МестоположениеОкругВремя (UTC)Длина путиУщербНебраска F3К западу от Крейга до северо-западной части Бленко, АйоваБарт (NE), Монона (IA)230015 миль (24 км)Торнадо обрушился на сельскую местность; 12 ферм повреждены и 11 домов разрушены в Небраске. Также нанес ущерб в Айове. F4Юго-восточнее Мида до запада от Логана, АйоваСоундерс, Дуглас, Вашингтон (NE), Харрисон (IA)233055 миль (89 км)22 погибших — Торнадо разрушил южную часть Ютана, Небраска, убив 17 человек, половина из которых — дети. Разрушены 40 домов и четыре церкви в Небраске; убытки в штате составили почти 100 000 долларов. Двое погибли в Айове. F3Вблизи Хавелок, Линкольн, до востока от ГринвудаЛанкастер, Касс233015 миль (24 км)Торнадо разрушил дома вдоль своего пути, ударив по Прайри-Хоум и пройдя к востоку от Гринвуда. Родительское грозовое облако позже породило торнадо F4 в Омахе. F4Ralston до юго-востока от Бибитауна, АйоваСарпи, Дуглас (NE), Поттаваттами (IA), Харрисон, Шелби234540 миль (64 км)103 погибших — См. раздел об этом торнадо. Фотографии указывали на возможное повреждение F5 в Омахе, но это могло быть связано с уборкой, поэтому была присвоена только оценка F4. F4Bellevue до юго-востока от Харлана, АйоваСарпи (NE), Поттаваттами (IA), Харрисон, Шелби001548 миль (77 км)25 погибших — Вероятно, семейство торнадо обрушилось на южную часть Каунсил-Блаффс, вызвав гибель 17 человек в небольших домах. Другие смерти в Гиллиате (двое), к востоку от Уэстона (двое) и возле Неолы (трое), все в округе Поттаваттами, Айова. Один последний погибший к юго-востоку от Харлана. Последние 24 км траектории, вероятно, были отдельным торнадо. Убытки составили 400 000 долларов. F4К югу от Дугласа до недалеко от Македонии, АйоваОто, Касс (NE), Миллс (IA), Поттаваттами001560 миль (97 км)18 погибших — Самый продолжительный, непрерывный торнадо в период вспышки; вызвал повреждения F4 многим фермам к северо-западу от Сиракузы, Небраска, а также значительный ущерб Ото, ранее известному как Берлин, и 12 смертей там; убытки в Ото составили 250 000 долларов. Вошел в Айову после прохождения через Рок-Блафф, Небраска. Дополнительные повреждения F4 фермам в округе Миллс, Айова, с тремя погибшими к северу от Бартлетта и еще двумя к юго-востоку от Гленвуда. F2BurchardPawnee01005 миль (8 км)Торнадо сорвал крышу и разрушил школу и четыре дома. Луизиана F2К северо-западу от СалинаBienville01006 миль (10 км)1 погибший — Торнадо обрушился и разрушил дома арендаторов, а также большое поместье. Еще один смертоносный торнадо мог обрушиться на округ Боссьер. Индиана F4К северу от Прайритона до Терре-ХаутаVigo, Clay023022 миля (35 км)21 погибший — Торнадо разрушил или повредил 300 домов и вызвал повреждения F4 на полосе шириной в пять кварталов в южной части Терре-Хаута. Все 21 погибший в Терре-Хауте, повреждения от нисходящих потоков в близлежащих населенных пунктах. После торнадо произошли сильные наводнения, в результате которых погибло еще 12 человек в Терре-Хауте и 260 в других районах. Общий ущерб составил 1 000 000 долларов. Миссури F4К юго-западу от Саванны до востока от АлбаниЭндрю, Джентри, Харрисон023045 миль (72 км)2 погибших — Торнадо убил двух человек, проходя к юго-востоку от Флаг-Спрингс. Повреждения уровня F4 к северу от Кинг-Сити и к югу от Дарлингтона, повреждения 30 ферм в округе Джентри. Произошло одновременно с торнадо F4 в Терре-Хауте. Источники: Grazulis 1993
Торнадоға жатпайтын әсерлер
Небраска штатында болған сол дауыл жүйесі Канзаста шаңды дауыл тудырып, Миссури штатында бұршақ пен күшті жаңбыр жаудырды. Омахадағы торнадо 1913 жылғы Ұлы су тасқынымен байланысты дауылдардың салдарынан келген қиратудың басталуын білдірді. 24 және 25 наурыздағы дүйсенбі мен сейсенбі күндері дауылдар Орталық Батыс және Нью-Йорк штатының солтүстік аймақтарына қатты жаңбыр әкеліп, кең аумақта су тасқынына себеп болды.
Салдары
Бір қызығы, Омахадағы Вебстер телефон орталығының операторлары торнадо кезінде де, одан кейін де өз жұмыс орындарынан кетпеді. Ғимарат жарақат алғандар мен өлmek жатқандарға арналған аурухана ретінде пайдаланылды, ал жергілікті ауруханалардан дәрігерлер мен медбикелер көмекке келді. АҚШ армиясының Омаха фортынан келген әскерлер ғимаратта штаб-пәтер құрды, сарбаздар аймақты тонаушылардан қорғап, көмек көрсетті. Бастапқыда Омаханың ұзақ жылдар бойы қызмет еткен мэрі Джеймс Дальман, федералдық үкіметті қоса алғанда, сырттан келген көмектерді қабылдаудан бас тартты. Бірақ, қаланың төңкерілгенін көрген соң ол өз шешімін өзгертті. Федералдық үкімет көп ұзамай көмек жіберді. Торнадоның қырауылдық зардабы торнадоға төзімді ғимараттар салуға бағытталған жаңа инженерлік әдістерге түрткіс берді. Мұндай алғашқы ғимарат – 1916 жылы 1603 Фарнам көшесінде салынған Омаханың Бірінші Ұлттық банкі ғимараты. 14 қабаттан тұратын ғимарат "U" әрпі тәрізді пішінде салынған.