Кіріспе

Украиналық халық биі Хопак (гопа́к) – Запорожье казактары арасында ерлер биі ретінде пайда болған, бірақ кейін жұптар, ерлер солистері және аралас бишілер тобымен биленетін украиндық халық биі. Ол көбінесе әуесқой және кәсіби украиндық би ансамбльдері, сондай-ақ халық билерін орындайтын басқа да орындаушылармен жеке концерттік би ретінде қойылады. Сонымен қатар, ол опера, балет және театр сияқты ірі көркем туындыларға енгізілген. Хопак жиі "Украинаның ұлттық биі" деп аталады және Польшада кең танымал. Грекияның Лерос аралдасында Sirmpa деп аталатын осыған ұқсас фольклорлық би күйлері де бар.

Этимология

Хопак атауы "секіру" деген мағынаны білдіретін hopaty (гопати) етістігінен және секірген кезде қызығушылықты немесе таңғалуды білдіретін hop! (гоп) деген сәйкес үндеуден шыққан.

Ортағасырлық тарих

Хопак бастапқыда қазақтардың әлеуметтік биі ретінде қалыптасты (побyтовi танці, транслит. Побутови танци), ол қазіргі Украина жерінде 16 ғасырдан бастап тарады. Зәпоріжье казак Сіші әскери жаттығулардан алаңдату мен көңіл көтеруді қабылдамағанмен, казақтар шайқастан жеңіспен оралғанда осы ережелер ескерілмейтін. Кобзарлар мен басқа музыканттар скрипка, сыбызғы, бандура, цимбал және дудук сияқты аспаптарын жинап, ал басқа қатысушылар би билейтін. Бұл мерекелік биге тек ерлер қатысты, себебі ол қатаң ерлер ортасында өтті. Бишілер жас, көңілді жалдамалы әскерлер еді, кәсіби бишілер емес; сондықтан би қимылдары көбінесе импровизациялық болды, бишілердің ерлігі, батырлығы, жылдамдығы және күшін көрсететін. Биде көптеген акробатикалық секірулер (стрибки, транслит. ) болды. Көбінесе шайқастағы күрес пантомима арқылы, нағыз қылыштар, сүңгілер немесе басқа қару-жарақтармен көрсетілетін, биші көрінбейтін жауларға шабуылдайтын. Бұл билер нақты ритмге бағынбады, бишілер кез келген уақытта темпті өзгерте алатын. Мұндай мерекелік билер бұрынғы ритуалдық билерден (обpядовi танці, транслит. obryadovi tantsi), мысалы, Хороводтан мүлдем өзгеше болды, ол Русь жерінде бұрынғы басты хореографиялық туындылардың бірі еді. Басты айырмашылық – қатысушылардың жынысы: барлығы ерлер, ал ритуалдық билерде көбінесе әйелдер басым болды. Аймақта қазақтардың мәртебесі көтерілгенмен, олардың иелігіндегі ауылдарда да пайда бола бастады. Сіштегідей тек ерлер билемей, бұл билерде жігіттер мен қыздар бірге мерекелік қимылдар орындады. Басты рөлді ерлер сақтайтын болса да, би құрылымына шеңберлер және жұптардың бірлескен қимылдары сияқты элементтер енгізілді; бұл дамулар, әрине, аймақтағы ритуалдық билердің хореографиялық тарихынан туындаған. Осы кезеңде қазақтар билеген билердің ешқайсысы жазылмаған. Гийом Ле Вассер де Боплан қазақтар осындай би билейтінін жазған, ал басқа да тарихи деректер оны растайды. Кейін Иван Котляревский мен Тарас Шевченко өздерінің шығармаларына хопакты және билейтін қазақтарды қосты. Алайда, 18 ғасырда Сіш жойылғаннан кейін, би тек әйел-еркек аралас ауылдық форматта мерекелік би ретінде сақталды.

Концерт биі

Хопақ сияқты билер 18-ғасырда крепостной және шаруа театрларында сахнада орындала бастағаннан кейін, кәсіби драмалық труппалар бұл танымал биді өз репертуарына енгізе бастады. Бұл қойылымдар Хопақты тек үлкен туындының бір бөлігі ретінде, мысалы, Котляревскийдің «Наталка Полтавка» опереттасында ғана қолданды. Алайда, 20-ғасырдың басында драмалық ансамбльдегі орындаушы, этнохореолог Василий Верховинецтің пионерлік жұмысы осы бидің қазіргі форматта дамуына мүмкіндік берді. Верховинецтің алғашқы жұмысы Украинаның орталық аймандарындағы ауылдардың нағыз қимыл-қозғалыстарын жинап, украин мәдени дәстүрін дәл беретін билерді құрудан тұрды. Бірақ, оның үлкен жетістігі – сахналық украин биі жеке өнер түрі ретінде, концерттік би түрінде өміршең екенін көрсету болды. Ол және оның шәкірті Василий Авраменко Батыс Украинаның аймақтарында қойылымдар қоя бастады, әрбір ауылда бишілер труппаларын құрды. 1935 жылдың көктемінде Бүкілодақтық шетелдік мәдени байланыстар ұйымы Лондонда өтетін халық биінің бірінші халықаралық фестиваліне делегация жіберуге келісім берді. Верховинец Т. Шевченко атындағы Киев опера және балет театрының Леонид Жуковпен және Киев пен Харьков опера үйлерінің кәсіби бишілерімен бірлесіп Украина КСР-ін көрсететін сюита жасады. Верховинец өзі «Лондондық гопақ» (лондонский гопак, транслит. londonskiy hopak) деп аталатын хореографияны қойды: бұл 3 бөлімнен тұратын би болды, оның ішінде ерлер биі (алғашқы қазақ биіне ұқсас), тек әйелдер билейтін екінші, баяу бөлім және соңында ерлер мен әйелдер бишілерінің сахнада бірге билеуі болды. Бұл би, Жуковтың қосымша элементтерімен бірге, сол жазда фестивальдің бірінші жүлдесін жеңіп алды. 3 бөлімді «Гопақ» кейіннен қыркүйек айында Украинада «Запорожец за Дунайем» операсының бір бөлігі ретінде қайта қойылды. 3 бөлімді Гопақтың форматы кейіннен көптеген кәсіби халық би ансамбльдері қабылдады, олар жылдар бойы Гопақтың өз нұсқаларын хореографиялады. 1990 жылы Украина КСР Мемлекеттік халық би ансамблінің жиырма мүшесі бөлініп, Сергей Макаровтың басшылығымен Украинаның алғашқы тәуелсіз кәсіби би компаниясы – «Гопақ!» Украиналық би компаниясын құрды.

Би қадамдары

Қазіргі заманғы хопак – хореографиялық би, бірақ импровизацияланғандай көрінеді. Көрінетін импровизацияның көп бөлігі жеке бишілердің, көбінесе ерлердің, керемет визуалды және техникалық акробатикалық трюктарын орындауынан тұрады. Оларға секірулер мен айналулар кіреді және әдетте өнердің ең жарқын бөлігі болып табылады. Бидің қалған бөлігінде, әсіресе әйел бишілердің үйлесімді орындалатын көптеген қозғалыстары бар, ал ерлер көбінесе тізе бүгіп билейді. Хопақты сәтті орындау үшін жылдамдық пен энергия қажет болғандықтан, бұл би әдетте бағдарламаның соңында көрсетіледі. Украинаның көптеген билеріндегідей, бишілер, әсіресе әйелдер, би аяқталғанға дейін қозғалуын тоқтатпайды.

Басқа салаларда

Кеңес басшысы Иосиф Сталин бір кезде өзінің болашақ ізбасары Никита Хрущевті (Украина Коммунистік партиясының басшысы болған) хопақ биін билеуге мәжбүрлеген. Хопақ 1980 жылғы жазғы Олимпиаданың ашылу салтанатында украиндық халық костюмі киген бишілер "Халықтар достығы" хореографиялық сюитасының бөлігі ретінде орындалды. Бұл оқиға Орталық Ленин стадионының алаңында болды, ал Олимпиада отының қазанының астындағы трибунаның үлкен бөлігі бидің кезінде украиндық халықтық өрнектермен боялған. 2000 жылдары украиналық Анна Бессонова мен Наталья Годюнко хопақ музыкасын ырғақты гимнастикада кеңінен пайдаланды. 2015 жылы Team Fortress 2 видео ойынына "Казоцкий тепкісі" деп аталатын әйелдеу қимылы ретінде хопақ қосылды. Ойыншылар ойын кезінде 9 ойналатын кейіпкердің барлығын би билеуге мәжбүрлей алады.