Кіріспе

Шығыс Еуропа, Кіші Азия, Грекия және Балқан аймақтарында пайда болған шеңбер биінің түрі. Хора, сондай-ақ хор және оро деп те аталады, бұл би аромандар мен румын қауымдастықтарында, әсіресе Румыния мен Молдавияда кең таралған. Ол Оңтүстік-Шығыс Еуропаның басқа елдерінде де (мысалы, Болгария және Солтүстік Македонияда) кездеседі және ашкенази еврейлері (идиш: האָרע hore) мен рома сияқты этникалық азшылықтар тарапынан қабылданып, мәдениетіне сіңірілген.

Этимология

Әртүрлі елдерде әртүрлі жазылатын атау грек тіліндегі χορός (khorós) – "би" сөзінен шыққан, ол ежелгі грек өнерінің χορεία (khoreía) түрімен туыс. Грек тіліндегі χορός сөзінің бастапқы мағынасы "шеңбер" болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, hora және oro сөздері көптеген славян тілдерінде кездеседі және "шеңбер би" мағынасын білдіреді; oriti етістігі "сөйлеу, дыбыстау, ән айту" дегенді білдіреді, ал бұрын "тойлау" мағынасын берген. Гректің χορός ([[Khoros (би)) понтий гректің χορόν ([[Horon (би)) сөзімен туыс, сондай-ақ болгар тіліндегі хоро (horo), солтүстік славян македон тіліндегі оро (oro), румын тіліндегі horă, серб тіліндегі [[Kolo (би) / коло, түрік тіліндегі hora және еврей тіліндегі הורה (horah) атауларына бастау берген. Грузияның Хоруми биі көршілес түрік аймақтарындағы Хорон биімен байланысты болуы мүмкін, себебі ол Аджария аймағынан пайда болған, онда картвелиялық лаздар ғасырлар бойы грек понтийлермен бірге өмір сүрген. Жалпы алғанда, Горос ежелгі Грекияда және грек мәдениеті мен дәстүрінде туындаған, грек мәдениетінің күшті ықпалында болған және Византия империясының құрамына кірген аймақтарға тарады – бұл Балқанның көп бөлігін, Түркияны және Таяу Шығысты қамтиды.

Румыния мен Молдова

Horă (көпше түрі: hore) – румындық және молдавандық дәстүрлі халық биі. Бишілер бір-бірінің қолын ұстап, әдетте сағат тіліне қарсы бағытта айналатын шеңбер құрайды, әр қатысушы үш қадам алға және бір қадам артқа жылжиды. Биге цимбалом, аккордеон, скрипка, альт, контрабас, саксофон, труба немесе пан-флейта сияқты музыкалық аспаптармен сүйемелдеу жасалады. Horă тойларда және мерекелерде жиі орындалады, сондай-ақ ауылдық жерлердегі әлеуметтік ойын-сауықтың маңызды бөлігі болып табылады. Ең танымал hore-лердің бірі – "Hora Unirii" ("Бірлік биі"), ол 1859 жылы Валахия мен Молдавия бірігіп Румыния княздығын құрған кездегі гимн болғандықтан румындық патриоттық әнге айналды. 2006/2007 жылғы Жаңа жыл қарсаңында Румыния мен Болгария Еуропалық Одаққа қосылған кезде, адамдар Бухарест бульварларында "Hora Bucuriei" ("Қуаныш биі") билеп, Еуропалық Одақтың әнұраны – "Қуанышқа Ода" (Odă bucuriei) құрметіне ие болды. ХХ ғасырдың басында Манаки ағайындары Грекияның Пиндус аймағында түсірген фильмдердегі ең ірі horă шеңберлерін жергілікті аромандар орындайды.

Болгариядағы хоро

Болгарияның дәстүрлі хор биінің көптеген нұсқасы бар. Оны міндетті түрде шеңбермен билеудің қажеті жоқ, адамдардың иілген тізбегі де жарайды. Хор биінде қолданылатын қадамдар өте алуан түрлі. Хордың түріне қарай, 3-тен 7-ге дейін немесе 8 қадам алға, ал 1-ден 5-ке дейін немесе 6 қадам артқа жасалады. Болгарлардың пікірінше, әр ауылдың өзіне тән хор биі бар. Олар музыканың ырғағы мен қадамдары арқылы ерекшеленеді. Бірдей қадамдармен екі хор биі табылмауы мүмкін. Болгар халық мұрасында хор билерінің жүзден астам түрі кездеседі. Бұрын, хор биі болгар қоғамында маңызды рөл атқарған. Ол көбінесе көңіл көтеру, шеберлік сынағы немесе көрсету мақсатымен биленген, нәтижесінде хор билерінің көптеген түрлері пайда болды. Кейбір хор билерін аз ғана дағдысы бар адамдар бес-он минутта үйрене алады, бірақ одан да күрделі билер бар, оларды үйрену үшін көптеген қарапайым билерді білу қажет.

Солтүстік Македониядағы алтын

Солтүстік Македония "оро" сөзін кириллица әрпімен жазады. Болгар диалектісіндегі "оро" сөзінің пайда болуының төркіні әртүрлі – ол әлеуметтесу мен мерекелеуден бастап, соғысқа аттану алдындағы тарихи биге дейін жетеді. "Тешкото", яғни "Қиын" деп аударылатын, тек ерлер билейтін билердің бірі. Оның музыкасы соғыстың қайғысын және көңіл-күйін бейнелейді. Оро биі шеңбер құрып, ерлер мен әйелдер бір-бірінің қолын ұстап билейді. Ол тойлар, шүкірлік айту рәсімдері, есімдер күні, ұлттық және діни мерекелер, бітіру кештері мен туған күндерді тойлау үшін қолданылады.

Рома хоро

Хоро Оңтүстік-Шығыс Еуропаның ромалары арасында да танымал, ал би осы аймақтағы көршілес этностардың билерімен дерлік бірдей. Балқандағы рома еместер рома хороларын және рома музыкасын жалпы жоғары бағалайды, себебі олар басқа халықтардың халық музыкасын да шебер орындайтындар ретінде жақсы танымал.

Клезмер-хорах

Клезмер музыкасында хора – дөңгелек би. Хораның үш өлшемді метрі баяу, сүйреп жүру сияқты, көбінесе үш сегіздік тактпен, және әдетте жылдамдап, көтеріңкі екі өлшемді метріне, әдетте фрейлек немесе болгарға көшеді. Идиш тілінде сөйлейтін яһудилер арасында үш өлшемді хораны жоқ (румын тіліндегі joc, 'би') немесе крумер танц (идиш: 'қисық би') деп те атайды. Гурит Кадманның сөзіне сәйкес, бастапқы әуен молдавандық халық әні болған, ал 1940 жылдардың ортасында композитор Урия Босковиц оны антисемиттік деп таныған, сол себепті Гурит Босковицтен жаңа әуен жазуды сұраған. Соған шамамен бір уақытта Зеев Хаватселет әуенге сөз жазған (мысалы, АҚШ Конгресі кітапханасынан табылған). Қазір би көбінесе Израиль халық әндерімен, кейде еврей әндерімен, әсіресе "Hava Nagila" музыкасымен орындалады. Биді бастау үшін барлығы қол ұстасып немесе қолдарын арқаларына немесе иықтарына қойып, шеңбер құрады, оң аяқпен солға қарай алға қадам басады, содан кейін сол аяқпен оны жалғастырады. Содан кейін оң аяқ, содан кейін сол аяқ кері қайтарылады. Бұл қол ұстасып, сол жаққа қарай жылдам және қуанышты қозғалыспен айналып жүргенде жасалады. Үлкен топтар бірнеше концентрлі шеңберлер немесе үлкен спираль құруға мүмкіндік береді. Бастапқыда хора кибуцтар мен шағын қауымдастықтарда танымал болған, көбінесе сағаттап жалғасқан. Хора бүкіл Израильде топтық билерде, Израиль, АҚШ, Ұлыбритания және Канададағы яһудилердің тойларында және басқа да мерекелерінде кеңінен таралды. Бұл би 20 ғасырдың басында Солтүстік Америкаға келді, тіпті Израиль тәуелсіздік алғанға дейін, Шығыс Еуропадан еврей иммигранттарымен әкелінді. Яһудилердің дәстүрі бойынша, еврейлердің тойларында күйеу мен келіншекті жеке-жеке орындыққа көтеріп, араларында орамал ұстайды. Бұл сондай-ақ б'най мицвада да жасалады, онда құрметті тұлға және кейде оның отбасы мүшелері де орындыққа көтеріледі, бұл тойдың салтын қайталайды. 1982 жылы "Евровидение" байқауында Израиль атынан өнер көрсеткен Ави Толеданоның "Хора" әні осы бидің негізінде жазылған.

Түркиядағы Хорон

Хорон биі қазіргі Түркияның Қара теңіз аймағында/Понт аймағында әртүрлі нұсқаларда орындалады.

Черногориядағы алтын

Оро шеңбер биін Черногория және Герцеговинаның жұптық құдалау биі болып табылатын Черногорияның Оро биімен шатастырмау керек. Оның атауы серб тіліндегі "орао" сөзінен шыққан, ол "бүркіт" деген мағынаны білдіреді.

Периница

Периница – румындық дәстүрлі үйлену тойында билейтін халық биі. Бұл би Мунтеня аймағына тән.