Кіріспе

АҚШ-тағы барлау қызметін тергейтін топ – АҚШ-тағы ЦРУ қызметі жөніндегі АҚШ президенті комиссиясы 1975 жылы президент Джеральд Форд тарапынан АҚШ-тағы Орталық барлау агенттігі және басқа барлау органдарының қызметін тергеу үшін құрылды. Комиссияны вице-президент Нельсон Рокфеллер басқарды, содан ол Рокфеллер комиссиясы деп аталды. Комиссия 1974 жылғы желтоқсанда «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған ЦРУ-ның 1960 жылдары АҚШ азаматтарына қатысты заңсыз ішкі іс-әрекеттер, соның ішінде тәжірибелер жүргізгені туралы хабарға жауап ретінде құрылды. Комиссия 1975 жылы бір баяндама жариялады, онда ЦРУ-ның поштаны ашу және отандық оппозициялық топтарды бақылау сияқты кейбір заңбұзушылықтарына тоқталды. Сондай-ақ, ол ЦРУ-ның сананы бақылау бойынша зерттеу бағдарламасы – MKUltra жобасын жариялады. Бірнеше аптадан кейін, осы мақсатта Палата мен Сенатта да комитеттер құрылды. Ақ үй қызметкерлері, оның ішінде болашақ вице-президент Дик Чейни, нәтижелерді өңдеді, комиссияның көптеген қорытындыларын соңғы баяндамадан алып тастады. Осы тұжырымдардың кейбіреулері Конгресс комитеттерінің кейінгі баяндамаларына енгізілді. Баяндама жарияланбастан бұрын-ақ, бұқаралық ақпарат құралдары оны «жасанды ақтау» деп бағалады. Тергеу президенттің араласуына тәуелсіз болуы керек еді, бірақ соңғы баяндамадағы қорытындылар мен ұсыныстар комиссияның өзі таңдаған нұсқасынан айтарлықтай өзгеше болды. Ақырында, «Барлау жылы» деп аталған, маңыздырақ Шіркеу комитеті оны басып озды.

Өмірбаян

1974 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде АҚШ азаматтарына қарсы заңсыз операциялар жасады деп ЦРУ-ны айыптаған мақала жарияланды. Авторы – Сеймур М. Херш, ол соғысқа қарсы қозғалысқа қарсы барлау операцияларын, сондай-ақ 1950 жылдан бері жүргізілген «жасырын кірулер, телефон тыңдаулар және поштаны құпия тексеру» жайттарын құжаттаған. Бұрынғы ЦРУ қызметкері Корд Мейердің айтуынша, бұл ақпараттар «Америкалық қоғамның көп бөлігін ЦРУ ішкі Гестапоға айналғанына көндірді және одан кейін өткен кең ауқымды конгресс тергеулеріне зор сұраныс тудырды». 1974 жылдың көктемінде Хершке ЦРУ-ның белгісіз бір қызметкері «ішкі операция» мүмкіндігі туралы ақпарат берген. Ол тергеу жұмыстарын бастады, оның ішінде ЦРУ қарсы барлау басқармасының бастығы Джеймс Энглтонмен де сөйлесті. Херш оның бар екенінен хабарсыз болса да, ЦРУ директоры Уильям Колби тапсырған, соңғы 25 жылдағы ЦРУ-ның теріс әрекеттерін тіркеген «Отбасылық зергерлік бұйымдар» деп аталатын есепте жазылған көптеген мәліметтерді анықтады. Бұл есеп ресми түрде 2007 жылға дейін жарияланбады.

Соғысқа қарсы қозғалысты бақылау және "МИНАРЕТ" жобасы

Мақалада ЦРУ агенттері соғысқа қарсы қозғалысқа қатысушыларды және басқа да демонстрацияларды бақылап, фотоға түсіргені айтылды. Сондай-ақ, ЦРУ "соғысқа қарсы топтарға енуге бағытталған хабаршылар желісін құрғандығы", тіпті соғысқа қарсы пікірдегі конгрессменді бақылауға алып, басқа заң шығарушылар туралы мәліметтерді диссидент америкалықтардың ісіне қосып алғандығы хабарланды. 1967 жылы ҰҚА (NSA) тарапынан құрылған MINARET жобасының мақсаты, тарихшы Дональд Кричлоудың сөзінше, ЦРУ мен ФБР үшін "КСРО, Қытай және Солтүстік Вьетнамның радикалды азаматтық құқықтар және Вьетнам соғысына қарсы қозғалыстарға тигізген ықпалын" құжаттау болды. ҰҚА ЦРУ мен ФБР қызметкерлеріне осы қозғалыстардағы белгілі бір тұлғалардың арқылы ұсталған халықаралық байланыстар туралы есептер ұсынды. ҰҚА қызметкерлері ФБР мен ЦРУ агенттері осы есептерді алғаннан кейін екі апта ішінде жоюы немесе қайтаруы тиіс екенін талап етті. Сондай-ақ, ҰҚА "есептерді "Ұлттық қауіпсіздік агенттігімен байланыстырмауды", осы бағдарламаға қатысты барлық құжаттарды "нөмірлемеуді" немесе басқа ҰҚА құжаттарымен бірге сақтамауды, "Құпия" белгісімен жіктеуді және "тек анықтама үшін" мөрімен таңбалауды талап етті, себебі олар бұл тыңдау бағдарламасы 1934 жылғы Байланыс туралы заңды бұзатынын мойындады.

Адам өлтіру

Президент Джон Кеннедидің қанымен өлтірілуі бастапқыда Уоррен комиссиясымен тергелді. Оның кейбір аспектілері, әсіресе Запрудер фильмінде көрінген бас артқа қарай шайқалуы және Далласта ЦРУ агенттері болу мүмкіндігі Рокфеллер комиссиясы қарауына түсті. Комиссия сонымен қатар Куба президенті Фидель Кастроны, Доминикан Республикасы президенті Рафаэль Трухильоны өлтіруге бағытталған ЦРУ жоспарларының куәліктерін тапты, сондай-ақ Конго президенті Патрис Лумумба және Индонезия президенті Сукарно туралы да мәліметтер келтірілді.

Комиссияның құрылуы

Дик Чейни президент Фордты комиссия құруға ынталандырды, 1974 жылдың 27 желтоқсанындағы хатында төрт мақсатты көрсетті: ЦРУ-ға тағылған айыптауларды зерттеу, "даудан қалың қалдыру", барлау қызметіне "қауіпсіздік шараларын" енгізу және ЦРУ-ның жұмыс істеу мүмкіндігіне кедеріс келтірмеу. Форд комиссияны басқаруға өзінің вице-президенті Нельсон Рокфеллерді тағайындады. Болашақ президент және Калифорния штатының бұрынғы губернаторы Рональд Рейган, сондай-ақ Біріккен штабтар төрағасының бұрынғы төрағасы генерал Лайман Лемницер мүшелікке сайланды. Диан Раск Ақ үйдің ұсынысынан бас тартты. Өкіл Сэмюэл Стреттон өздігінен ерікті болып тілек білдірді, бірақ ол да, ешбір конгресс мүшесі де таңдалмады. Генералдар Мэтью Риджвей мен Максвелл Тейлор да қарастырылды, бірақ Лемницер олардың орнына таңдалды. Комиссия 1975 жылдың 4 қаңтарында құрылды. Кейіннен қаңтар айында "Нью-Йорк Таймс" газетінің басшыларымен және редакторларымен кешкі ас кезінде Джеральд Форд ЦРУ-ның қастандық жоспарлары туралы мәлімдеді, бұл оқиғаға бұқаралық ақпарат құралдары мен жұртшылықтың қызығушылығын арттырып, оны "Барлау жылына" айналдырды.

"Мунгус" операциясы, Кастроға қарсы жасалған қастандықтар және Куба операциялары

Джеральд Р. Фордтың Президент кітапханасы мен мұражайының мәліметінше, ЦРУ Мемлекеттік департаментпен, Қорғаныс барлау агенттігімен және Әділет департаментімен бірге Кубадағы жасырын операцияларды жоспарлауға қатысты комиссияға құжаттарды ұсынды, соның ішінде 1960 жылдан 1964 жылға дейінгі Фидель Кастроға жасалған қастандықтар туралы ақпараттарды. Бұл құжаттар көбінесе «Мунгус» операциясы, Шошқалар шығанағына шабуыл және Куба зымырандық дағдарысы туралы мәліметтерді қамтыды. Онда Кастроға қарсы топтардың мәжілістерінің хаттамалары, «олардың операциялары туралы есептер және қатысушылар арасындағы меморандумдар» сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер де болды. Сонымен қатар, Форд кітапханасында «Рокфеллер комиссиясының қызметкерлері 1960 жылдардағы бұрынғы ЦРУ, Мемлекеттік департамент және Қорғаныс министрлігінің қызметкерлерімен шетелдік басшыларды өлтіру жоспарлары туралы, сондай-ақ Куба операциялары мен ұйымдасқан қылмыс арасындағы байланыс туралы білгендері жөніндегі антпен берілген куәліктердің транскрипттері мен сұхбаттары сақталған». Клаппер күмәнмен қарағанмен, ЦРУ-ға ауқымды реформалар енгізді. Бұл реформаларға «барлау ақпаратын жасыруға» және құжаттарды жоюға тыйым салатын заңнамалық актілер кірді. Азаматтық құқықтар саласында ол агенттердің американдық азаматтарға жасалған кемсітушілік туралы Президентке міндетті түрде хабарлауын, тек қана қажетті пошта мен құжаттарды тәркілеуін және «Америка Құрама Штаттарына қашқан шетелдік азаматтардың азаматтық құқықтарын» қорғауды талап етті. Оның соңғы ұсынысы – «Қастандыққа қарсы түзету» болды, ол ЦРУ-дың шетелдік және тіпті американдық саясаткерлер мен басшыларды өлтіруге қатысты даулы мәселесіне қатысты. Бұл түзету «АҚШ үкіметінің ешбір органының бейбіт уақытта шетелдік басшыларды өлтіруге немесе өлтіруге әрекет етуге құқығы жоқ екенін» қамтамасыз етуге бағытталған. Заңға сәйкес, бейбіт уақытта шетелдік барлау ақпаратын жинаумен айналысатын барлық агенттіктердің қызметкерлері мен мердігерлеріне бейбіт уақытта адам өлтіруді қарастыруға тыйым салынуы керек.

Ақ үйдің араласуы және қорытынды есеп

Комиссияның соңғы есебі 11 маусымда жарияланды, ал Ақ үйдің ішкі және комиссияның құжаттары кейіннен Фордтың әкімдігі оны айтарлықтай өзгерткенін көрсетті. Болашақ вице-президент Дик Чейни оны өңдеді, ал ЦРУ-дың жазалау жоспарлары туралы 86 беттік бөлім алынып тасталды. Ақ үй де, комиссияның жетекшілері де жоғары тұрған заңгерлер мен комиссия қызметкерлерінің қарсылығына қарамастан, тергеуге елеулі кедергі келтірді. Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының мәліметінше, бастапқы есепте көптеген барлау агенттіктерінің әрекеттері заңсыз деп белгіленіп, «заңсыз» деп аталды, бірақ өңдеу кезінде тек агенттіктердің заңдық өкілеттіктерін асырып түскен әрекеттер ғана айтылды. Бұл ережеден есірткілерге қатысты эксперименттер ғана ерекшелік құрады, онда ЦРУ-дың өкілеттігінен тыс болған мәлімдемелер «заңсыз» деп өзгертілді. Сондай-ақ, онда ЦРУ-дың американдық азаматтар туралы және соғысқа қарсы топтарға ену туралы құжаттары «жарамсыз» деп жалпылама қорытынды жасалды. Ақ үй бұл мәлімдемені «соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты жиналған көптеген деректерге» қатысты қолданылған «стандарттардың» нәтижесінде «заңды барлау немесе қауіпсіздік мақсаттары үшін қажет емес» материалдар пайда болғанын көрсету үшін өңдеді. Сонымен қатар, ЦРУ лауазымдарына үміткерлерге және ЦРУ атынан әрекет ететін шетелдік азаматтарға АҚШ қауіпсіздік тергеулеріне түсу мүмкіндігі туралы нақтырақ хабарлау туралы ұсыныс Ақ үй тарапынан алынып тасталды. Ақ үй Рокфеллер тобының дауыс бермеген ұсыныстарын да қосты. Олардың ішінде «ЦРУ әзірлеген барлау механизмдерін отандық мақсаттарда пайдалану» туралы мәселені шешу үшін жаңа азаматтық агенттік комитетін құру туралы ұсыныс бар. Ақ үй сондай-ақ, барлау органдарын құпия құжаттарды мерзімді түрде қарап шығуға және мүмкіндігінше көп материалды жариялауға бағыттап, халықтың сенімін арттыруға тырысты. Ол сондай-ақ доктор Готтлибке хат жіберді. Сенат Рокфеллер есебінде бұл «сөгіс» ретінде дұрыс емес сипатталғанын, бірақ шындығында олар мұндай болмаған және олардың иегерлерінің келесі жылдардағы мансаптық өсуіне ешқандай теріс әсер етпегенін атап өтті. Тергеуге іштен кедергі келтірудің көптеген дәлелдері 1990 жылдарға дейін қолжеткізілмеді. Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының есебінде «Жон Ф. Кеннединің кісі өлтіруін тіркеу жөніндегі кеңес 1990 жылдары деректерді жариялауды қамтамасыз ету бойынша көп жұмыс істеді, ал құжаттар Колледж-парк, Мэриленд штатындағы Ұлттық мұрағат және дерекқорлар басқармасында немесе Мичиган штатының Энн-Арбор қаласындағы Джеральд Р. Форд кітапханасында сақталған» делінген. 1975 жылдың 18 шілдесінде, соңғы есеп жарияланғаннан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, The New York Times газеті Рокфеллер комиссиясының аты-жөні жарияланбаған қызметкерлерінің мәлімдемесіне сәйкес, Сидни Готтлиб ЦРУ-дың ЛСД эксперименттік бағдарламасын басқарған, зерттеуші Фрэнк Олсонды өлтірген экспериментке жеке қатысқан, содан кейін 1973 жылы бағдарламаның жазбаларын жойған. Президент Форд барлау агенттіктері мен операцияларына қатысты жарлық шығарды, онда кісі өлтіруге тыйым салынды. Президент Картер 1977 жылдың мамырында және 1978 жылдың қаңтарында барлау қызметіне қатысты жарлықтар шығарды. Бұл жарлықтар кісі өлтіруге тыйым салуды «саяси кісі өлтірулерге» дейін кеңейтіп, АҚШ үшін жұмыс істейтін немесе оның атынан әрекет ететін кез келген адамның кісі өлтіруіне тыйым салды. Бұл тыйым Президент Рейганның 1981 жылғы Е.О. 12333 санында сөзсіз қайталанды. Рейганның жарлығы күшінде, және барлық келесі президенттер бұл тыйымды сақтады.

Шіркеу комитеті

Бұқаралық ақпарат құралдарының қысымымен Форд 1975 жылдың қазан айында есебін аяқтаған Чёрч комитетіне саяси өлтірулерге қатысты материалдарды жариялап берді. Тарихшылар Джон Прадос және Артуро Хименес Бакарди былай деп жазды: Президент Форд АҚШ Сенатының Чёрч комитетіне саяси өлтірулерге қатысты тергеу материалдарын жіберді, содан кейін Чёрч комитетінің есебін де жасыруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Комитет саяси өлтірулерге тыйым салуды заңға енгізуді ұсынды, тіпті мұндай заңда қолданылуы мүмкін тілді де дайындады. Олардың тыйым салуы тек шетелдік лауазымды тұлғаларды ғана емес, сонымен қатар "көтерілісші күштердің", мойындалмаған үкіметтің немесе саяси партия мүшелерін де қамтыды. 31 қазанда президент Форд сенатор Чёрчқа хат жолдап, ЦРУ-ның саяси өлтірулері туралы Чёрч комитетінің баяндамасын құпия ұстауын сұрады, себебі ол "ұлттық мүддеге ауыр зиян келтіруінен" қорқатын. Комитет бұл талапты қабылдамады, ал Чёрч 4 қарашада оған былай деп жауап берді: "Менің ойымша, ұлттық мүдде американдық халқына толық және шындықты білуге мүмкіндік беру арқылы жақсы қызмет етеді. Біз шетелдік халықтар, ойланып қарағанда, біздің демократиялық идеалдарымызға адал болғаны үшін біздің елге одан да зор құрмет көрсетеді деп санаймыз, олар бізді жасаған қателіктеріміз үшін айыптамайды". Дегенмен, 20 қарашада Сенат Чёрч комитетінің саяси өлтірулер туралы баяндамасын жариялау мәселесін жабық отырыста талқылады, бірақ оны жариялау туралы дауыс бермеді. Сенатор Чёрч президент Фордтың жарлығына қарсы шығып, "президент жарлық арқылы белгілеген нәрсені болашақтағы жарлық арқылы да өзгертуге болады" деп мәлімдеді. Алайда, бұл жарлық барлық келесі президенттер тарапынан қолдау тапты.

Пайк комитеті

Палатадағы Черч комитеті мен Рокфеллер комиссиясының аналогы Пайк комитеті болды. Ақ үй бастапқыда комитетке ақпарат беруден бас тартты, бұл заңдық дағдарысқа ұшықтыруға жақын болды. Сотқа берілу қаупі туғаннан кейін президент Форд Пайк комитетіне ЦРУ құжаттарын "уақытша пайдалануға" рұқсат берді. Бірақ Форд комитетке соңғы есебін ресми түрде жариялауға тыйым салды, ал Палата оның шешімін өзгерте алмады. Есептің маңызды бөліктері The Village Voice газетіне құпия түрде беріліп, 1976 жылғы 16 ақпанда жарияланды. Комитет 1977 жылғы 14 шілдеде Ақпараттық қызмет жөніндегі тұрақты комиссиямен (HPSCI) алмастырылды.