Кіріспе

Ағылшын тіліндегі қарапайым терминдер

Ағылшын тіліндегі қарапайым тіл (plain English) – белгілі бір тақырыпты білу деңгейіне қарамастан, ағылшын тілін оңай түсінуге бағытталған жазу немесе сөйлеу стилі. Ол әдетте тақырыпты түсіндіру үшін сирек қолданылатын сөздер мен ерекше эвфемизмдерден аулақ болады. Қарапайым ағылшын тіліндегі мәтін кез келген адамға түсінікті болуы тиіс және оқырмандарға тақырыпты жақсы меңгеруге көмектеседі. Бұл қарапайым тілдің (Plain Language) бір бөлігі саналады.

Этимология

Бұл термин 16 ғасырдағы «In plain English» деген тіркестен, яғни «ашық, түсінікті тілмен» және латын тіліндегі «planus» («жазық») сөзінен туындаған. Терминнің тағы бір атауы – «кәсіпқой емес адамның тілі», «кәсіпқой емес адамның түсінігімен» деген тіркестен шыққан, ол мамандығы жоқ немесе тақырыпта білімі аз адамның түсіне алатын қарапайым тілге сілтеме жасайды.

Ұлыбритания

1946 жылы жазушы Джордж Оруэлл «Саясат және ағылшын тілі» атты эссе жазды, онда ол қазіргі заманғы «кербез және дұрыс емес» ағылшын тілінің қауіптерін сынады. Эсседе ерекше назар саясатқа аударылады, онда «бейбіттендіру» сөзі «ауадан қорғанышсыз ауылдарды бомбалау, тұрғындары елсіз жерге қуылған, малдар автоматтан атылған, лашықтар тұтандырылатын отты снарядтармен өртке тоналған» деген мағынада қолданылуы мүмкін екені айтылады. 1948 жылы Ұлыбритания Қаржы министрлігі Сер Эрнест Гоуэрстен шенеуніктерге мақтанға толы және тым күрделі жазудан қалай аулақ болу керектігі туралы нұсқаулық беруді сұрады. Ол былай деп жазды: «Жазу – бір санадан екінші санаға ой жеткізу құралы; жазушының міндеті – оқырманға өзінің ойын оңай және дәл түсіндіру». Гоуэрстің нұсқаулығы 1948 жылы ағылшын тілін қолдану жөніндегі «Жай сөздер» (Plain Words) атты жұқа кітапша түрінде жарық көрді, содан кейін 1951 жылы «Жай сөздердің ABC-сі» (The ABC of Plain Words) және 1954 жылы екеуін біріктіретін «Жай сөздердің толық жинағы» (The Complete Plain Words) атты қатты мұқабалы кітап жарық көрді – ол содан бері табанынан шықпай келеді. Гоуэрс заңдық ағылшын тілінің ерекше жағдай екенін айтып, заңдық құжаттарды дайындау:

Заңдық құжаттарда қарапайым тілге қарай үрдіс байқалады. «Жай тіл науқаны» (Plain English Campaign) 1979 жылдан бері «дөңгелек сөздерге, арнайы сөздерге және қате ақпаратқа» қарсы күресіп келеді. Науқан көптеген мемлекеттік органдар мен басқа да ресми ұйымдарға құжаттармен, есептермен және жарияланымдармен көмектесті. Олардың пікірінше, әрбір адам нақты және түйінделген ақпаратқа қол жеткізуі керек». 1999 жылғы «Тұтынушылар шарттарындағы тең емес талаптар» ережелері «айқын және түсінікті» тілді талап етеді. 2005 жылғы Лондон шабуылдарына қатысты тергеу жедел қызметтердің әрқашан жай тілді қолдануын ұсынды. Тергеу көрсеткендей, сөздің көптігінен туындаған түсініспеушілік өмірге қатерлі болуы мүмкін.

Ирландия

Ұлттық ересектер сауаттылығы агенттігі (NALA) Ирландияда қарапайым тілде оқытуды және оны қамтамасыз етуді қолдайды. 2005 жылдан бері NALA оқыту, стильдік нұсқаулар және редакциялау жұмыстары арқылы ұйымдар мен мемлекеттік органдарға қарапайым тілді қолдануға көмектеседі. 2019 жылы NALA қолдаған «Карапайым тіл заңы» (2019) жобасы партиялық келісімге келді, бірақ Brexit талқылаулары және одан кейін COVID-19 жобаны тоқтатты. NALA барлық адамдарға, әсіресе сауаттылық және санау қабілеті жетіспейтін адамдарға ақпаратты қолжетімді ету үшін ішкі және халықаралық күш-жігерді қолдауды жалғастыруда. 2020 жылдың басында NALA COVID-19 терминдеріне арналған A-Z қарапайым тілдегі нұсқаулық жасады және ақпараттың сапасы мен түсініктілігін жақсартуды көздейтіндерге қолдау мен кеңес беруді жалғастыруда. Сондай-ақ, ол халықаралық қарапайым тіл стандарттарының дамуына қолдау көрсетеді және үлес қосады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 1970 жылдары мемлекеттік коммуникацияда қарапайым тіл қозғалысы басталды. 1976 жылы «Қағаз жұмысын азайту туралы» заң қабылданды, ал 1978 жылы президент Картер үкіметтік ережелерді «орындауға міндетті адамдарға түсінікті және тиімді етуге» бағытталған жарлықтар шығарды. Көптеген агенттіктердің қазір қарапайым тілді талап ететін ұзақ жылдардан бері қалыптасқан саясаты бар; 2010 жылы «Түсінікті жазу туралы» заңмен бұл федералдық талапқа айналды.

Заңдық жазу

Заңнамада UCLA заң мектебінің профессоры Дэвид Меллинкоффтың 1963 жылы "Заң тілі" атты еңбегі Америка заңдарында қарапайым тіл қозғалысын бастағаны кеңінен танымал. 1977 жылы Нью-Йорк тұтынушылармен жасалған келісімшарттар мен жалға алу шарттарында қарапайым тілді қолдануды талап ететін заң қабылдаған алғашқы штат болды. 1979 жылы Ричард Уайдик "Адвокаттар үшін қарапайым тіл" деген кітап шығарды. 1933 жылғы Құнды қағаздар туралы заңға сәйкес құнды қағаздарды тіркейтін компаниялар үшін қарапайым тілде жазу заңды міндет болып табылады, себебі 1998 жылы Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) қабылдаған ережелерге сәйкес. 2011 жылы PLAIN (Plain Language Action and Information Network) Федералды қарапайым тіл нұсқауларын жариялады. Лингвист және заң факультетінің профессоры Питер Тиерсма 2010 жылы "Калифорнияның сот лингвистикасының Рутледж жинағында" "Төрешілерге нұсқаулар: Калифорнияның сот алқасының нұсқауларын қайта құру" атты мақала жазды. Ол сот процестерінің тарихын және айыпталушының кінәлілігін анықтау үшін сот алқасына қажетті ақпарат берілетін ортаны құру үшін сот алқасының нұсқаулары қалай әзірленгенін сипаттайды. 1930 және 1940 жылдары Калифорнияда судьялар мен заңгерлерден тұратын комиссия сот алқасының үлгілік нұсқауларын жасады. Бұл стандартталған сот алқасының нұсқаулары қиын болды, өйткені олар қарапайым тілде емес, техникалық тілмен жазылған. 1970 жылдардың соңында Роберт және Веда Чарроу сот алқасының нұсқауларын түсініктілік тұрғысынан зерттеді, онда адамдардан сот алқасының нұсқауларын ауызша қорытындылауды сұрады. Қатысушылар сот алқасының нұсқауларында берілген маңызды ақпараттың үштен бірін ғана қамтыды. Чарроулар сонымен қатар тілдің сот алқасының мүшесіне берілген нұсқауларды түсінуді қиындататынын анықтады. Нұсқауларды түсініктірек сөздермен түзету арқылы түсіну деңгейі 47%-ға артты. Тиерсма заңгерлік және қарапайым тілдегі сот алқасының нұсқауларының мысалдарын келтіреді. "Мақұлданған сот алқасының нұсқаулары кітабында" (BAJI) көлік құралын басқару кезінде жүргізушілерге қамқорлық жасау туралы нұсқаулар:

Тиерсма осы анықтамада қолданылатын бірнеше шатастыратын терминдер мен ресми жаргонды атап көрсетеді, олар сот алқасының қатысушыларына түсіну қиын болады. Ол "осындай күтім жасау" деген сөзді тым ресми, ал "жаяу жүргінші" деген сөзді дөңгелек креслодағылар мен "моторлы төрт дөңгелекті көліктерді" пайдаланатындарды қамтитын ерекше анықтама деп атады. Калифорниялық сот алқасының нұсқаулары: Қылмыстық (CACI) осы нұсқауларды қайта жасап, былай деп оқыды:

CACI нұсқаулары қарапайым тілде және тікелей. Сот алқасының тікелей нұсқаулары сынға ұшырады, себебі түсінікті сөздерді қолдану нұсқаулардың заңдық мағынасын нашарлайтуы мүмкін деген пікір айтылды, бірақ бұл сын-пікірлер жоққа шығарылды.

Медициналық жазу

Медициналық жазуда қарапайым тіл пациенттермен олардың денсаулық сауаттылығы деңгейінде кездесуге мүмкіндік береді. Медицина институтының баяндамасында денсаулық сауаттылығы – «жеке тұлғаның денсаулыққа қатысты дұрыс шешімдер қабылдау үшін қажетті негізгі денсаулық ақпаратын және қызметтерді алу, өңдеу және түсіну қабілеті» деп анықталған. 2004 жылдың сәуір айында Медицина институты (IOM) және Денсаулық сақтау зерттеулері және сапа агенттігі (AHRQ) 1992 жылғы Ұлттық ересектер сауаттылығы сауалнамасының (NALS) нәтижелерін алаңдаушылық тудыратын фактор ретінде келтіре отырып, денсаулық сауаттылығы туралы есептер жариялады. 1992 жылғы NALS көрсеткендей, американдықтардың шамамен жартысы төмен сауаттылық деңгейін көрсеткен. NALS денсаулық сауаттылығын тікелей зерттемегенімен, денсаулыққа қатысты тапсырмаларды қамтыды. Осыған жауап ретінде зерттеушілер денсаулық сауаттылығын өлшеу әдістерін, мысалы, Денсаулық сақтау іс-қимылдары сауаттылық шкаласын (HALS) әзірледі. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) және Ұлттық денсаулық институты (NIH) сияқты көптеген мемлекеттік ұйымдар қарапайым тілді қолдану және денсаулық сауаттылығы қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әдістерді зерттеуді және материалдар жасауды жалғастыруда. Медицина саласында қарапайым тілді қолданудың ең тиімді тәсілдері бойынша зерттеулер жалғасуда. Сонымен қатар, әртүрлі ұйымдарда AHRQ-тің денсаулық сауаттылығын жақсарту құралдары, Америка Құрама Штаттарының Ұлттық медицина кітапханасының MedlinePlus веб-сайты және CDC-тің қарапайым тілдегі материалдар мен ресурстар беті сияқты қолжетімді ресурстар бар.

Сілтемелердің төменгі жазбалары

Толық сілтемені көру үшін гиперсілтемеге басыңыз.