Кіріспе

Эволюциялық теориядағы процесс

Апостатикалық таңдау – теріс жиілікке тәуелді таңдаудың бір түрі. Ол өз түрлерінен өзгеше (мутация арқылы) жеке құрбандық жануарлардың тіршілігін, оларды жыртқыштардың назардан тыс қалуына мүмкіндік беретіндей етіп сипаттайды. Ол полиморфты түрлерге, яғни әртүрлі пішіндері бар түрлерге әсер етеді. Апостатикалық таңдауда түрдің көп кездесетін пішіндері сирек кездесетін пішіндерге қарағанда көбірек жем болады, бұл сирек кездесетін пішіндерге популяцияда таңдау артықшылығын береді. Сондай-ақ, апостатикалық таңдау құрбандық түрлерінің полиморфизмін тұрақтандыруға да қатысады деп талқыланған. "Апостатикалық таңдау" термині 1962 жылы Брайан Кларк полиморфты бауырсақтарды жеуге қатысты зерттеулерінде енгізген, және содан бері ол теріс жиілікке тәуелді таңдаудың синонимі ретінде қолданылып келеді. Апостатикалық таңдаудың мінез-құлқылық негізі бастапқыда назардан тыс қалды, бірақ кейін А.Б. Бонд анықтады. Егер жыртқыш әртүрлі пішіндерде болса, апостатикалық таңдау оған да қатысты болуы мүмкін. Апостатикалық таңдаумен тығыз байланысты бірнеше түсінік бар. Олардың бірі – олжаны ауыстыру идеясы, бұл сол құбылыстың басқа бір аспектісін қарастыру үшін қолданылатын термин, сондай-ақ іздеу бейнесі (search image) тұжырымы. Іздеу бейнелері апостатикалық таңдау үшін маңызды, себебі жыртқыш осы арқылы организмді мүмкін жем ретінде тани алады. Апостатикалық таңдау эволюцияда маңызды рөл атқарады, өйткені ол пішін жиіліктерінің тұрақты тепе-теңдігін сақтап, табиғи популяцияларда генетикалық әртүрліліктің жоғары деңгейін ұстап тұруға мүмкіндік береді. Дегенмен, популяцияда сирек кездесетін пішіннің болуы апостатикалық таңдаудың болатынын міндетті түрде білдірмейді, себебі сирек пішінге жоғары деңгейде назар аударылуы мүмкін. Жыртқыш тұрғысынан алғанда, сирек пішіндерді таңдап алу оның өзінің тіршілікке бейімділігін арттырады.

Тарабын ауыстыру

Жемқорлық ауыстыру кезінде жыртқыштар әртүрлі себептермен негізгі жемтің орнына баламалы азық көзіне көшеді. Бұл апостатикалық таңдаумен байланысты, себебі сирек кездесетін морф таңдалғанда, ол белгілі бір популяцияда жыртқыш оны танығанға дейін көбейе түседі. Сондықтан, жемқорлық ауыстыру апостатикалық таңдаудың нәтижесі болып көрінеді. Жемқорлық ауыстыру жемге деген қалаумен де, сондай-ақ жемнің көптігімен де байланысты. Көбінесе кездесетін жем түрі көп болғандықтан, олар көбірек ұрпақ тудырып, экспоненциалды түрде өсе алады, сирек кездесетін морфқа қарағанда жылдамдық бойынша артықшылыққа ие, себебі олардың саны әлдеқайда аз. Алайда, көбінесе кездесетін морф жиі ауланғандықтан, олардың күтілетін көбею деңгейі төмендейді, осылайша популяциядағы көбінесе кездесетін және сирек кездесетін морфтардың тұрақты санын сақтайды. Іздеу бейнесін ауыстыру үшін жаңа түрдегі жеммен бірнеше рет кездесу қажет, ал сирек кездесетін морф әдетте бірнеше рет кездеспейді, әсіресе қатарынан, сондықтан жем анықталмай қалады. Мысалы, көкшілдің жәндіктерді іздеу кескіні арқылы іздеуі, сирек кездесетін жем түрлерін тиіспей қалдыруы мүмкін. Жәндік жейтін құстар (Parus) сияқты жыртқыш құстар кейде басқа да бірдей дәмді жасырын жемдер төменгі тығыздықпен болған кезде, жемнің бір ғана жасырын түрін іздейді. Люк Тинбергеннің пікірінше, бұл құстардың іздеу бейнесін қалыптастыруынан болған, ол жыртқыш жануардың есте сақтап, сол бейне жиі кездескен кезде жемді табуға пайдаланатын жемнің ерекше бейнесі. Іздеу бейнесіне ие болу пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол жыртқыш жануардың көбінесе кездесетін морф түрін табудағы тиімділігін арттырады.

Полиморфизмге арналған гипотеза

Апостатиктік таңдау (Апостатиктік таңдау) популяциядағы полиморфизмнің сақталуына себеп болатын гипотеза болып табылады, себебі ол олжадағы әртүрлілікті сақтайды. Апостатиктік таңдау "өздігінен әртүрлілікті сақтау үшін таңдау" деп аталады.

Қоршаған орта механизмдері

Апостатикалық іріктеудің орын алуы үшін және сирек кездесетін морфтың артықшылығы болуы үшін бірқатар критерийлер орындалуы керек. Біріншіден, полиморфизм болуы тиіс. Сонымен қатар, олжа тең пропорцияда кездеспеуі керек, себебі онда екеуін де анықтаудың пайдасы болмас еді. Бұл жиілікке тәуелді хищничествомен байланысты, онда хищник ең көп таралған олжа түрін іздеу бейнесіне ие болу арқылы ең үлкен артықшылыққа ие болады. Бұл ең көп таралған олжаның ең осал болуына әкеледі. Хищниктердің олжаны анықтаудағы өзгерістер болады, бірақ олардың жылдамдығы және хищниктердің іздеу бейнесінің икемділігі қоршаған ортаға байланысты. Егер олжаның әртүрлі түрлерінің жиілігі үнемі өзгеретін болса, хищник өзінің мінез-құлқын артықшылық беретін жылдамдықпен өзгерте алмайды. Тағы бір аспектісі – апостатикалық іріктеудің хищникке де, олжаға да қалай әсер ететінін қарастырады, өйткені хищниктердің реңінің полиморфизмі де апостатикалық іріктеудің әсеріне ұшырауы мүмкін. Олар мутант хищник морфының популяцияда апостатикалық іріктеуге байланысты көбейе түсетінін болжады, себебі олжа оны әдеттегі хищник морфы сияқты жиі тани алмайды. Апостатикалық іріктеу адамдарда да, жануарларда да байқалды, бұл оның төменгі организмдерге ғана тән емес екенін және оның талап ететін танымдық қабілеті оқуды көрсететін барлық организмдерге қатысты екенін дәлелдейді. Бұл жұмыстың көп бөлігі тәжірибелік және зертханалық жағдайда жүргізілгенімен, оның кейбір мысалдары жабайы түрлерде де, түрлердің табиғи мекендеу ортасында да кездеседі. Құстарда полиморфизмнің көп бөлігі олардың құрсақ жағында кездеседі. Бұл сирек кездесетін түстердің аз танылуына байланысты, оларға артықшылық береді. Pfenning және авторлардың 2006 жылғы мақаласы осы тұжырымды қарастырады. Аллопатриялық жағдайларда, яғни географиялық жағынан бөлек түрлердің өзара жапсарласуында, мимикриялық фенотиптер жоғары тіршілікке ие және олардың моделі болған кезде іріктеледі, бірақ ол болмағанда қарқынды хищничествоға ұшырайды. Пфеннингтің мақаласында бұл апостатикалық іріктеуге байланысты деп айтылған, себебі модельдері бар мимиктерде іріктеу күші жоғары. Бейтс мимикриясында, егер мимик модельге қарағанда сирек болса, онда сирек мимик фенотипі іріктеледі, себебі хищник олжаның зиянды немесе дәмсіз екендігіне көз жеткізе береді. Мимик модельге қарағанда көп болғанда, жағдай кері болады және мимик жиі хищниктердің шабуылына ұшырайды. Сондықтан, олжаның жалған сигналдары хищничество қысымына байланысты жақталуы немесе қабылданбауы мүмкін. Олжаның екі түсі 9:1 арақатынаста ұсынылды, содан кейін олжа ауыстырылды, осылайша екі түс те артық немесе жетіспеуші болу мүмкіндігіне ие болды. Бұл зерттеудің бір шектеуі – жабайыдағы морфтарды манипуляциялау мүмкін болмады.