Кіріспе

Өткендегі бір әрекетке дейін орын алған әрекетті көрсететін грамматикалық уақыт. Плюперфект (плюсквамперфект сөзінің қысқартылған түрі), көбінесе ағылшын тілінде өткен кемелді деп аталады, – бұл етістік формасының бір түрі. Көп жағдайда, кейбір тілдерде ол грамматикалық уақыт ретінде қарастырылады және бұл өткенде белгілі бір уақытқа дейін болған оқиғаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі мысалдар: "біз келген едік", "олар жазған еді". Бұл сөз латын тіліндегі *plus quam perfectum* ("толыққаннан артық") деген сөзден шыққан. Мұндағы "толыққан" сөзі аяқталғанды білдіреді, ал "толыққан емес" сөзі аяқталмаған әрекеттерді немесе жағдайларды көрсетеді. Ағылшын грамматикасында плюперфект (мысалы, "жазып алған") қазір көбінесе өткен кемелді деп аталады, себебі ол өткен шақты және толыққандылық (perfect) сипаттамасын біріктіреді. (Бұл термин кейде басқа тілдердің грамматикасын сипаттау үшін де қолданылады.) Ағылшын тілінде өткен кемелді прогрессивті (немесе өткен кемелді үздіксіз) формасы да бар: "жазып отырған".

Плюперперфекттің мәні

Плюперфект дәстүрлі түрде уақыт ретінде сипатталады; қазіргі лингвистикалық терминологияда оны уақыт пен грамматикалық аспектің үйлесімі деп айтуға болады; атап айтқанда, өткен уақыт (өткен шаққа сілтеме) және толықтырылғандық аспектісі. Ол өткен уақытта бұрын басталған (бірақ міндетті түрде аяқталмаған) оқиғаны білдіру үшін қолданылады (мысалы, "Үлкен дауыл басталған кезде бір аптадан бері жаңбыр жауып тұрған еді"). Бернард Комри плюперфектті абсолютті салыстырмалы уақыт ретінде жіктейді, себебі ол абсолютті түрде (контекстке сүйенбей) өткен оқиғаны белгілейді (дейксис) және оқиғаны осы дейксиске қатысты (одан бұрын) орналастырады. Ағылшын тіліндегі плюперфекттің (өткен кемелді) мысалдары Виктор Франклдың "Адамның өмір мағынасын іздеуі" кітабынан алынған келесі сөйлемде кездеседі: Көп жылдар бойы барлық мүмкін азаптың шегіне жеттім деп ойлаған адам енді азаптың шегі жоқ екенін және одан да қатты азап шегуге болатынын сезді. Мұнда "ойлаған" және "жеткен" сөздері плюперфекттің мысалдары. Олар адамның азап шегу қабілетінің шегіне жетті деп ойлаған оқиғасына сілтеме жасайды, бұл оқиға басқа оқиғадан бұрын болған (адам азап шегу қабілетінің шегі жоқ екенін сезген), ол өзі өткен шақта (сезген) білдірілген. Плюперфект осы бірінші оқиғаның (ойлау және жеткенімізді есептеу) одан да бұрынғы уақытта болғанын нақты көрсету үшін қажет.

Түрлі тілдердегі мысалдар

Латын тілі сияқты кейбір тілдерде плюперфект тек етістіктің өз түрін өзгерту арқылы жасалады, ал көптеген қазіргі еуропа тілдері бұл үшін тиісті көмекші етістіктерді өткен шаққа өткен етістіктермен (participle) бірге қолданады.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде плюперфект формасы болған (оны ὑπερσυντέλικος, "аяқталғаннан артық" деп атаған). Мысалы, ἐτεθύκει, "құрбан шалған" – perfect τέθυκε, "құрбан шалған" салыстырыңыз. Қазіргі грек тілінде плюперфект жасау үшін көмекші етістіктер қолданылады; мысалдар осы мақаланың соңындағы кестеде келтірілген.

Латын және роман тілдері

Латын тілінде плюперфект (plus quam perfectum) белсенді райда көмекші етістіксіз, ал пассив райда көмекші етістік пен толық пассивті қатысудың (participle) көмегімен жасалады. Мысалы, хабарлама райда:
Pecuniam mercatori dederat. ("Ол саудагерге ақша берген болатын"; белсенді)
Pecunia mercatori data erat. ("Саудагерге ақша берілген болатын"; пассив)
Шартымды рай да осылай құрылады (осы жағдайда dedisset және data esset). Көп жағдайда зат есім мен толық септіктен (ablative case) тұратын аблативтік абсолют сөз тіркесі плюперфекттің орнына қолданылуы мүмкін; мысалы: Pecuniis mercatori datis, cessit emptor, "Саудагерге ақша берілген соң (сөзбе-сөз: саудагерге ақша берілгеннен кейін) сатып алушы кетіп қалды".

Француз тілі

Француз тілінде индикативті плюперфект (Plus que parfait, "әдеміден артық") көмекші етістердің кемелсіз индикативінің сәйкес түрін алып, өткен шақ есімдігін қосу арқылы жасалады, мысалы, j'avais mangé. Плюперфекттің тағы бір түрі (passé antérieur, "өткен алдыңғы") көмекші етістің тиісті қарапайым өткен шақ түрімен құрастырылуы мүмкін: j'eus mangé, алайда қазір бұл түрі сирек қолданылады.

Италиялық

Итальян тілінде индикативті көңіл-күйде екі плюперфект бар: жақындағы плюперфект (trapassato prossimo) және қашықтағы плюперфект (trapassato remoto). Жақындағы плюперфект француз тіліндегідей, тиісті көмекші етістіктің (essere немесе avere) имперфектісі мен өткен шақтағы қатысушысын пайдалану арқылы жасалады. Мысалы, Ero affamato perché non avevo mangiato – Мен аш едім, себебі тамақтанбаған едім. Қашықтағы плюперфект тиісті көмекші етістіктің претериті мен өткен шақтағы қатысушысын пайдалану арқылы жасалады. Итальян тіліндегі consecutio temporum бойынша, trapassato remoto претериттегі етістікке бағынышты сөйлемде аяқталған әрекеттерді білдіру үшін қолданылуы керек. Мысал (қашықтағы плюперфект): "Dopo che lo ebbi trovato, lo vendetti" – (Мен оны тапқаннан кейін саттым). Мысал (жақындағы плюперфект): "Dopo che lo avevo trovato, lo vendevo" – (Мен оны тапқаннан кейін сататынмын).

Екінші мысал бұрын үнемі немесе әдеттегідей болып келген оқиғаны білдіруі мүмкін. (Мысалы, "Мен оны тапқаннан кейін сататынмын" немесе "Мен оны тапқан сайын сататынмын"). Ал бірінші мысал, претерит болғандықтан, тек алыс немесе ерте заманда бір рет жасалған әрекеттерге қатысты.

Иудей-испан тілі

Иудаистік испан тілінде латын тілінің плюперфект формалары аз өзгеріспен сақталған (мысалы, соңғы /m/ және /t/ дыбыстары түсіріледі) – осы уақытты (pluskuamperfekto) білдіру үшін, ол формасы жағынан кемелсіз шартты сөйлемге ұқсас. Бұл португал тіліне ұқсас, сондықтан төменде португал тілінен алынған мысал иудаистік испан тілінде былай көрінеді: Kuando yegí suve ke mi haver morera, – «Мен келгенімде досымның өлгенін білдім». Бұл әлі де негізгі ауызша қолданылатын форма, бірақ кейбір диалектілерде испан немесе португал тілдеріндегідей, плюперфект көмекші етістіктер – tener немесе aver және өткен шақ есімдігі арқылы жасалады. Мысалы, Kuando yegí suve ke mi haver tenido morido немесе Kuando yegí suve ke mi haver avía morido.

Португал және галисий тілдері

Португал және галисий тілдерінде латын тілінен синтетикалық плюперфект (mais que perfeito немесе antepretérito) сақталған. Мысалы, Quando cheguei, soube que o meu amigo morrera, «Мен келгенде досымның қайтыс болғанын білдім». Алайда, португал тілінде оның қолданылуы көбінесе әдебиетке тән, әсіресе ауызша қарым-қатынаста плюперфект көбінесе көмекші етістік «ter»-дің кемелсіз түрінде (tinha, tinhas, tinha, tínhamos, tínheis, tinham) және өткен шақ есімдігімен жасалады. Мысалы, Quando cheguei, soube que o meu amigo tinha morrido. Плюперфектті формалдырақ білдіру үшін «haver» етістігі қолданылады. Мысалы: Quando cheguei, soube que o meu amigo havia morrido. Бұл перифразалық конструкция галисий тілінде қолданылмайды, сондықтан галисий тілінде тек синтетикалық плюперфект қолданылады.

Румын тілінде

Румын тілінде плюперфект (mai mult ca perfect) латын тіліндегі плюперфекттен (pluperfect) шыққан, ешқандай көмекші сөздерді пайдаланбай, етістіктің ерекше түрін қолдану арқылы білдіріледі (итальян тіліндегі Sembrava che Elsa non venisse имперфект қосалқы сөзін румын тіліндегі Părea că Elsa nu venise плюперфектімен салыстырыңыз). Мысалы, "Când l-am întrebat, el văzuse deja filmul" ("Мен одан сұрағанда, ол фильмді көріп қойған екен") дегенде. "Văzuse" етістігі "көру" деген мағынадағы "a vedea" етістігінің плюперфект түрінде. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл форма әрбір жақ және сан үшін нақты жұрнақтар қосылып, қарапайым өткен шақтың үшінші жақтағы жекеше түрінен алынады. Дегенмен, Солтүстік Трансильванияда плюперфектті білдірудің аймақтық әдісі бар (ол неміс тілінің ықпалын көрсетеді). Плюперфект "fost" көмекші етістігінің немесе оның қысқартылған түрі "fo" (= ағылшын тілінде "болды" немесе неміс тілінде "war") есімдікпен және әйелдерге тән формада айтылатын қатысу есіммен біріктіріледі (түсіндіру қиын). Мысалдар: o fost foastă (немесе o fo' foastă) = ол болған; am fost văzută = мен көрілдім; fost venită = олар келді.

Испан тілі

Испан тілінде екі плюперфекті бар: нақты плюперфект (pluscuamperfecto, немесе antecopretérito) және претерито anterior (немесе antepretérito) деп аталатын түрлер. Біріншісі көмекші етістік haber-дің кемшілік шағындағы түрі мен өткен шақтағы есімшеден құралады, ал екіншісі haber-дің жай өткен шағындағы түрі мен өткен шақтағы есімшеден жасалады. Мысалы, плюперфектте Había comido cuando mi madre vino – «Анама келгенге дейін мен жеп болғанмын», ал претерито anterior-те Hube comido cuando mi madre vino – «Анама келгенге дейін мен жеп қойғанмын». Алайда, соңғы форма сирек қолданылады. Кейде (әсіресе журналистикада) 'ar' жұрнағымен аяқталатын кемелсіз модальдық сөйлемдер бағынышты сөйлемдерде плюперфект мағынасында қолданылуы мүмкін, бірақ бұл нормативтік емес және ұсынылмайды.

Нидерланд тілі

Голландия тілінде плюперфект (voltooid verleden tijd) неміс тіліндегідей қалыптасады: өткен шақ есімшесі (voltooid deelwoord) көмекші етістіктердің – hebben немесе zijn – өткен шақтағы түрімен біріктіріледі, бұл толық лексикалық етістікке байланысты: Voordat ik er erg in had, was het al twaalf uur geworden. Мен байқамай тұрып, сағат он екі болды. Сонымен қатар, кейде қазіргі уақыттың орнына плюперфект қолданылады: Dat had ik al gezien (voordat jij het zag) – Мен мұны (сен көргенге дейін) көріп қойғанмын. Қашаңдағы бөлік түсінікті, демек оны жіберуге болады.