Кіріспе

Ерте Америка саясаткері Томас Купер (22 қазан 1759 – 11 мамыр 1839 ж.) – ағылшын-американдық экономист, колледж президенті және саяси философ. Куперді Томас Джефферсон «Америкадағы ең қабілетті адамдардың бірі» деп сипаттады, ал Джон Адамс «білімді, тапқыр, ғылыми және талантты ақымақ» деп атады. Дюма Малоун «оның өмір бойы қорғаған ой-өрісінің бостандығы болмаса, қазіргі заманғы ғылыми прогресс мүмкін болмас еді» деп мәлімдеді. Оның идеялары өз заманында зор маңызға ие болды: оның еңбектеріне көптеген шолулар жарық көрді, ал материализмді сынаған кейбір саяхатшылардың сын-ескертпелері Куперге емес, жақсы белгілі Джозеф Пристлиге бағытталды. Өмірінің соңында Купер құлдықты ынтамен және ашық түрде қорғады, тіпті жеке өзі бірнеше құлға ие болды. Ол сонымен қатар медицина және табиғаттану ғылымдарын зерттеді. 1788 жылдан 1790 жылға дейін Солтүстік аймақта адвокаттықпен айналысты. Сол кезеңде ол Ланкаширдегі Болтон қаласының жанындағы Рейксте калико басу бизнесін бастады. Купер сол кездегі реформалық саясатта белгілі рөл атқарды. 1790 жылдың басында ол Диссиденттердің діни төзімділікті арттыру науқанына қатысты. Оның бұл тәсілі кейбір адамдарға тым радикалды көрінді, және ол Чеширде өткен жиыннан кейін көптеген қолдаушыларын жоғалтты. Эдмунд Берк сол жылдың наурыз айында Куперді Парламентте атады. 1790 жылдың қазан айында Манчестер Конституциялық қоғамы құрылды, оның құрамында «Құл саудасы туралы хаттар» (1787) авторы Купер және Томас Уокер сияқты радикалдар мен құлдықты жоюшылар болды. Конституциялық қоғам Манчестер әдеби және философиялық қоғамымен ортақ мүшелерге ие болды. Бірақ 1791 жылдың шілдесінде Джозеф Пристли үйінен қуылды. 1791 жылы Әдеби және философиялық қоғам Пристлиге көңіл айтудан бас тартқан соң, бүкіл радикалдық топ бірден жұмыстан кетті. 1802 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Француз революциясының нәтижесінде туған қарқынды өзгерістер кезінде Купер 1792 жылы Джеймс Уотт кішімен бірге Манчестер Конституциялық қоғамынан Парижге жіберілді. Олар Уокердің Жером Петион де Вильнёв арқылы саяси шеңберлерге, ал Пристлиден Антуан Лавуазьеге жасаған таныстыруларымен саяхаттады. Купер кейбір жағдайларда британдық демократиялық клубтардың Франциядағы өкілдерінің бірі болды, бірақ Каналдың екі жағындағы жағдай осы кезде күрделеніп кетті. Манчестер тобы жирондистермен туған дау кезінде якобиндерді қолдады. Эдмунд Берк тағы да Куперді Парламентте сынады, ал Купер оған қарсы ысқырықтап айтылған памфлет жазды. 1806 жылы Купер жер комиссары болып тағайындалды және Лузерн округіндегі Коннектикут талапкерлерімен туған қиындықтарды жеңуге сәттілікке жетті. Сол жылы ол сондай-ақ 1806 жылы Пенсильванияның төртінші округінің президенті болып тағайындалды. 1811 жылы өз партиясының мүшелеріне жағымсыз болып, судьялық лауазымынан өкілдіксіз әрекет жасады деген айыппен босатылды.

Академиялық жетекші

Пристли сияқты, Куперді Томас Джефферсон жоғары бағалаған және оған Вирджиния университетінде табиғат ғылымы мен құқық бойынша алғашқы профессорлық лауазымды қамтамасыз еткен. Бірақ Вирджиния дін қызметкерлерінің оған жасаған қысымынан кейін Купер отставкаға кесуге мәжбүр болды. Кейін ол Пенсильвания штатының Карлайл қаласындағы Дикинсон колледжінде (1811–1814) және Пенсильвания университетінде (1818–1819) химия кафедрасын басқарды. 1819 жылы Оңтүстік Каролина колледжінде (қазіргі Оңтүстік Каролина университеті) химия профессоры болды. Содан кейін ол саяси экономикадан да сабақ берді. 1820 жылы ол осы мекеменің міндетті түрде президенті болды, ал 1821 жылдан 1833 жылға дейін президент қызметін атқарды, осыдан кейін штат ішіндегі оның либералды діни көзқарастарына қарсылық туындағандықтан отставкаға кетті. 1834 жылдың желтоқсанында, қарсылықтар жалғасқандықтан, ол профессорлық қызметінен де бас тартты. Президенттік қызметі кезеңінде даулы болғанымен, ол студенттер арасында өте танымал болды. Олардың көпшілігі 1831–33 жылдары, штат заң шығарушы органы Куперді жиі сынаған кезде оны қорғауға келді. Көптеген студенттер Купердің философиясымен келіспесе де, оны жеке тұлға ретінде жақсы көретін.

Үкіметке қатысты көзқарастар

Америкаға келгеннен кейін Купер елге оң көзқарас танытты, себебі ол Американы жоғары бағалады, былай деді: «Америка үкіметінде кемшін жағдайлар аз, қағидалары мен іс жүзіндегі практикасы жақсы. Дінге қатысты дұшмандық жоқ, бұл туралы ешқандай сұрақтар қойылмайды. Ұлыбританиядағы адамдардың қазіргі алаңдауы мен саяси негіздегі қоғамдағы келіспеушілік оларға беймәлім. Үкімет – халықтың үкіметі, халық үшін қызмет етеді». 1831 жылға қарай оның көзқарасы өзгерді: «Заңмен орнатылған дана төзімділік осы елде басқа ешбір жерде сияқты толыққанды емес. Бірақ ешбір елде тек қана пікірлері үшін қудалаушылық рухы Америка Құрама Штаттарындағыдай күшті емес. Бұл ел теорияда ең төзімді, ал іс жүзінде ең бірбеткей», бірақ бұл оны Англияға оралуға мәжбүр етпеді. Ол туғаннан-ақ агитатор еді. 1832 жылы ол адалдықтан айырылғаны үшін сотқа тартылды. Колледж сабақтарында, қоғамдық лекцияларда және көптеген памфлеттерде ол үнемі еркін сауда доктринасын уағыздап, қорғау жүйесінің Оңтүстік үшін ерекше салмақты екенін көрсетуге тырысты. Оның шешімі – мемлекеттік шаралар. Оның пікірінше, әр штат егеменді билікке ие және федералдық үкіметтің зұлымдық әрекеттеріне қарсы наразылық білдіруге міндетті. Купер саяси бостандық үшін табанды күрескен. Ол сөз бостандығы осы бостандықтардың ең негізгісі деп сенді және Америка осы сала бойынша үлкен жетістіктерге қол жеткізуі керек: «еркін пікір алмасудың құндылығы осы Құрама Штаттарында тиісінше бағаланбайды». Ол осы жағдайға дін қызметкерлерін айрықша кінәлады: «Бұл елдің дін қызметкерлері олардың метафизикалық пікірлеріне күмән келтіретін немесе олардың амбициялары мен өркендеу жоспарларына сілтеме жасайтын әрбір адамды қудалауға біріккен». Евангелист Чарльз Колкок Джонс, құлдарға миссионерлік қызмет атқарған және Колумбия теологиялық семинариясының профессоры болғандықтан, Купердің пікіріне қанағаттанбады. Джонс оны Оңтүстік Каролинадағы «дінсіздер партиясының әкесі» деп атады. «Ол қарт кісі, - деп жазды ол, - осы штатқа елу жыл бойы жоюға болмайтын зиян келтірді. Ол өз дінсіз қағидаларымен штатты улап, көптеген әділетсіздіктерге жауап беруге тиіс».

Жою

Купер жою қозғалысының ортасында болды және Оңтүстік Каролинаны консолидацияның қауіптері туралы хабардар етті. 1827 жылы тариф дауының күшеюімен, Купер Одақтың пайдалылығына ашық күмән келтірді. Ол сөйлеген сөзінде Оңтүстікті "тең емес одақта" үнемі жеңіліске ұшыраған жақ ретінде сипаттады. Купер Оңтүстік Каролина жақын арада "біздің одақтың құнын бағалауға мәжбүр болады" деп болжады. Осы сөзінен кейін Оңтүстік штаттарының Одақтан шығуы керек деген идея "алғаш рет кеңінен таралды". Ол Оңтүстік Каролина халқын жоюға және бөлінуге дайындауда маңызды рөл атқарды; шындығында, ол Калхуннан бұрын штаттық егемендік принципін іс жүзінде қолдануды жақтады. Штаттардың құқықтарын жақтаушы болғандықтан, ол Интерпозицияны қолдады. Купер сепаратизмнің ең белсенді жақтаушыларының бірі болды. Купердің саяси көзқарастары оған дұшпандар жасады, ал діни көзқарастары одан да көп дұшпандық тудырды.

Құлдыққа қатысты көзқарастар

Купер өмір бойы құлдыққа жақтас болып бара жатты. 1787 жылы Купер Атлантикалық құл саудасын сынаған «Құл саудасы туралы хаттар» атты еңбегін жазды. 1780-ші жылдардың ортасы мен соңында Купер «сол жаман атты және саяси тұрғыдан дұрыс емес саудаға» қарсы ынталы түрде күресті. Ол «негрлер – адамдар; біз сияқты тәрбиелеуге жарамды», деп жазды, сондай-ақ «ағылшын ретінде, өлтірілген африкалықтардың қаны біздің үстімізде, біздің балаларымыздың үстінде, және бір күні жаза келгенде ол оны сезінетін болады, кім осы дақты жууға көмектеспейді» деді. Америкаға көшкеннен кейін Купердің көзқарасы өзгеріп бастады. Кейін сол жылы Купер жеке хатында: «Мен қаралар ерекше түр деймін демеймін, бірақ олардың адам түрінің нашар нұсқасы екендігіне еш күмәнім жоқ; және ақтар сияқты жақсаруға қабілетсіз» деп жазды. 1830 жылғы халық санағында Куперлер отбасында сегіз құл тіркелген.