Ауғанстандағы еврейлер тарихы 2500 жылға жуық. Балх қаласындағы ежелгі қоныстары, 1930-шы жылдардағы қазақ ашаршылығынан келген еврейлер туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауғанстандағы еврейлердің тарихы кем дегенде 2500 жылға жетеді. Ежелгі Ирандық дәстүрлерге сәйкес, яһудилер б.з.д. 587 жылы Яһуда патшалығы құлағаннан кейін көп ұзамай зороастризм мен буддизмнің бұрынғы қуатты орталығы болған Балх қаласына қоныстанған.
none
The history of the Jews in Afghanistan goes back at least 2,500 years. Ancient Iranian tradition suggests that Jews settled in Balkh, an erstwhile Zoroastrian and Buddhist stronghold, shortly after the collapse of the Kingdom of Judah in 587 BCE.
Антикалық және ортағасырлық дәуір
Ауғанстанда еврейлердің болғаны туралы жазбалар 7-ші ғасырға дейін жетеді. 18-ші ғасырда Надир шахтың әскерінде қызмет еткен еврейлер оның қазынасын күзетушілер ретінде Кабулға қоныстанды.
Existing records of a Jewish presence in Afghanistan date back to the 7th century CE, In the 18th century, Jews who had served in the army of Nader Shah settled in Kabul as his treasury guards.
Кеңес босқындары дағдарысы
1930–1933 жылдардағы қазақ аштығынан кейін, кең ауқымды аштықтан туындаған босқындар дағдарысының бір бөлігі ретінде, Бухаралық еврейлердің көп саны Ауғанстан Корольдігіне шекарадан өтті; қауымдастықтардың басшылары Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы еврей қауымдарынан көмек сұрады. Барлығы шамамен 60 000 босқын КСРО-дан қашып, Ауғанстанға жетті. 1932 жылы Мұхаммед Надир Шах КСРО Орталық Азиясынан Ауғанстанға пана іздеушілердің өтуін тоқтату үшін советтік тараппен шекара шартына қол қойды. 1933 жылдың қыркүйегінен бастап, Ауғанстанның солтүстігіндегі осы бұрынғы советтік еврей босқындарының көпшілігі Кабул және Герат сияқты ірі қалаларға күштеп көшірілді, бірақ жұмыс істеу және сауда жасау құқықтары шектелген күйде өмір сүре берді. 1935 жылы Еврей телеграф агенттігі Ауғанстан еврейлеріне «гетто ережелері» енгізілгенін хабарлады, оларға белгілі бір киім кию, еврей әйелдерінің базарларда болмауы, барлық еврейлердің мешіттерден белгілі бір қашықтықта тұруы және еврейлерге жылқыда жүруге тыйым салынды. 1935 жылы Дүниежүзілік сионистік конгресске делегат шамамен 40 000 Бухаралық еврейдің өлтірілгені немесе аштықтан қаза болғаны туралы мәлімдеді. Нацистер ауғандардың көпшілігін арийлік халық деп есептеді. 1938 жылы еврейлерге тек аяқ киім жөндеушілер ретінде жұмыс істеуге рұқсат етілгені хабарланды.
Following the Kazakh famine of 1930–1933, a significant number of Bukharan Jews crossed the border into the Kingdom of Afghanistan as part of the wider famine related refugee crisis; leaders of the communities petitioned Jewish communities in Europe and the United States for support. In total, some 60,000 refugees had fled from the Soviet Union and reached Afghanistan. In 1932, Mohammed Nadir Shah signed a border treaty with the Soviets in order to prevent asylum seekers from crossing into Afghanistan from Soviet Central Asia. From September 1933, many of these ex Soviet Jewish refugees in northern Afghanistan were forcibly relocated to major cities such as Kabul and Herat, but continued to live in under restrictions on work and trade. In 1935, the Jewish Telegraphic Agency reported that "ghetto rules" had been imposed on Afghan Jews, requiring them to wear particular clothes, requiring Jewish women to stay outside markets, requiring all Jews to live within certain distances from mosques and banning Jews from riding horses. In 1935, a delegate to the World Zionist Congress claimed that an estimated 40,000 Bukharan Jews had been killed or starved to death. The Nazis regarded most of the Afghans as Aryans. In 1938, it was reported that Jews were only allowed to work as shoe polishers.
Үндістанға көшіп келуге тырысу
Кейбір ауғандық яһудилер Британдық Үндістанға көшіп кетуге тырысты, бірақ шекараға жеткенде отаршылдық билік оларды паспорттарына сәйкес жіктеді; Кеңес Одағының паспорттары барларды "большевистік байланыстарға" ие деп айыптады және кіруге рұқсат бермеді. Көптеген ауғандық яһудилер Британдық Үндістанның "мінез-құлық" ережелерін бұзған деген айыппен Кеңес Одағы бақылауындағы аумақтарға депортацияланды, бірақ тарихшылар колониялық үкіметтің эмигранттардың үнді халқы арасында социалистік идеяларды тарату және тәуелсіздік қозғалысын қолдау қаупінен қорқып, оларды депортациялау шешімінде одан да үлкен рөл атқарғанын атап көрсетті. Ауған яһудилері 1960 жылдары елден жаппай кетіп қалды. Олардың Нью-Йорк пен Тель-Авивке қоныс аударуына жақсырақ өмір іздеу себеп болды. 1969 жылы Ауғанстанда шамамен 300 яһуди қалды, бірақ олардың көпшілігі 1979 жылы Кеңес Одағының басып кіруінен кейін Ауғанстаннан кетіп, 1996 жылы Ауғанстанда 10 яһуди қалды, олардың көпшілігі Кабулда тұрды. Қазір Израильде 10 000-нан астам ауғандық яһудилер тұрады. Нью-Йоркте 200-ден астам ауғандық яһуди отбасы тұрады. Ол Ауғанстанның астанасы Кабулдағы жалғыз синагогтың күтушісі болды. Ол әлі де Тораны қайтарып алуға тырысып жатыр. Еврей тілінде сөйлей алмайтын Симинтов Тораны ұрлаған адам қазір Гуантанамодағы АҚШ-тың күзетінде екенін мәлімдеді. Симинтовтың әйелі мен екі қызы бар, олардың барлығы 1998 жылы Израильге көшіп кетті, ол оларға қосылуды ойлап отырғанын айтты. Бірақ сұхбат барысында Израильге бара ма деген сұраққа Симинтов: "Израильге баруымның қандай қажеті бар? Менің онда не ісім бар? Неге мен кетіп қалуым керек?" деді. 2021 жылдың тамызында Симинтов қашып кету мүмкіндігі болғанына қарамастан, Кабулда қалды. Бастапқыда ол талибандарға екінші рет төтеп бере алатынын мәлімдегенмен, Симинтов талибандар немесе ИГИЛ КП-дан өлім туралы угроза алғаннан кейін, 2021 жылғы 6 қыркүйекте Рош-Хашана еврей мейрамына дейін, қазіргі уақытта белгісіз елге көшіп кеткені хабарланды, ол өзімен бірге 30 басқа босқынды, оның ішінде 28 әйел мен баланы алып кетті. Нью-Йоркте орналасқан православиелік еврей басылымы Ami Magazine Симинтовтың АҚШ-қа бара жатқанын хабарлады. Кейін Симинтовтің алыс туысы Това Морадидің Симинтов кеткеннен кейін қазан айында елден қашып кеткені анықталды. Ресми мәліметтерде Ауғанстанда "ешқандай яһуди" тұрмайды делінгеніне қарамастан, Моради Ауғанстанда тұрған соңғы яһуди болған деп есептеледі. Он жылдық соғыс, антисемитизм және діни қуғын-сүргін салдарынан, бүгінде Ауғанстанда ресми түрде яһудилер қалмады.
Some Afghan Jews attempted to emigrate to British India, but when they arrived on the border, the colonial authorities categorised them according to their passports; those with Soviet passports were accused of having "Bolshevist ties" and denied entry. Many Afghan Jews were deported back to Soviet controlled territories under the guise of allegedly violating the "behavioural conduct" codes of British India, although historians have made note of the fact that the colonial government's fear that the emigrants would spread socialist ideas among the Indian public and offer encouragement to the independence movement played a much larger part in its decision to deport them. Afghan Jews left the country en masse in the 1960s. Their resettlement in New York and Tel Aviv was motivated by their search for a better life. By 1969, approximately 300 Jews remained in Afghanistan, but most of them left Afghanistan after the Soviet invasion in 1979, leaving only 10 Jews in Afghanistan in 1996, most of whom lived in Kabul. Currently, more than 10,000 Jews of Afghan descent live in Israel. Over 200 Afghan Jewish families live in New York. He cared for the only synagogue in Afghanistan's capital, Kabul. He was still trying to recover the confiscated Torah. Simintov, who does not speak Hebrew, claimed that the man who stole the Torah is now in US custody in Guantanamo Bay. Simintov has a wife and two daughters, all of whom emigrated to Israel in 1998, and he said he was considering joining them. However, when he was asked if he would go to Israel during an interview, Simintov retorted, "Go to Israel? What business do I have there? Why should I leave?" Throughout August 2021, Simintov remained in Kabul, despite having had a chance to escape. Despite initially stating that he would put up with the Taliban for the second time, it has been reported that Simantov emigrated to a presently undisclosed country before the Jewish holiday of Rosh Hashanah on 6 September 2021 after he received death threats from the Taliban or ISIS KP, taking 30 other refugees with him, including 28 women and children. Ami Magazine, an Orthodox Jewish publication which is based in New York City, reported that Simintov was en route to the United States. It was then discovered that an unbeknownst distant cousin of Simintov, Tova Moradi, fled the country sometime in October following Simintov's departure. Contrary to official reports which stated that "no Jewish" person was living in the country, it is believed that Moradi was the last Jew who lived in Afghanistan. Due to decades of warfare, antisemitism, and extreme religious persecution, there are officially no Jews remaining in Afghanistan today.
Қалған синагогалар мен нысандар
Заблон Симинтов Ауғанстандағы соңғы күніне дейін қамқор болған Кабул синагогы Кабулдың 4-ауданында, "куче йе Гол Форушиха" (کوچه گل فروشیها, Гүлшілер аллеясы) орналасқан. Симинтовтың көршілері оған Кабулдағы синагогты оның жоқтығында күтіп ұстауға уәде берді. Бұл пайдаланылмаған, бірақ әлі де бастапқы сипаттамаларын сақтап қалған синагог. Бұл синагог 3 қабаттан, негізгі жиын залынан, бірнеше қосалқы бөлмелер мен дәліздерден, сондай-ақ әртүрлі өлшемдегі 7 күмбезден тұрады. Ю Ау синагогы соңғы жылдары жаңартылып, Хераттың қорғалатын мәдени ескерткіштер тізіміне енгізілді. Екінші синагог, "Гүлкия синагогы" (کنیسه گلکیا) мешітке айналдырылды және бүгінге дейін Балал мешіті ретінде пайдаланылуда. Синагогты басып алғанына қарамастан, оның құрылымы мен дизайны өзгерген жоқ, және ғимарат соңғы жылдары жаңартылды. Синагогтың миквесі тозығы жеткендіктен, қазір ол қоғамға жабық. Үшінші синагог, Шемаил синагогы (کنیسه شمائیل) бастауыш мектепке айналдырылды және соңғы жылдары жаңартылды. Төртінші синагог, Мулла Ашур синагогы (کنیسه ملا عاشور), Хераттың тарихи базарында орналасқан, тасталып кеткендіктен, тозыққан күйде. Еврейлердің қоғамдық моншасы да тасталып қалды, және ғимараттың толық құлауын болдырмау үшін оған шұғыл жөндеу қажет. Бұл монша Херат базарында 2018 жылға дейін жұмыс істеді. Гератта шағын еврей зираты да бар. Кейбір қабір тастарында қаза тапқан адамдар туралы ақпарат еврей тілінде жазылған. Соңғы жылдары Израиль мемлекетінде тұратын Ауғанстан еврей қауымының қайырымдылықтары арқасында зиратты қоршаған қабырғалардың бір бөлігі жөнделді. Ауғанстан Ислам Республикасы үкіметінің Талибанға құлауынан бұрын, Гераттың мәдени қызметкерлері Херат еврейлерінің мәжбүрлі түрде кету кезінде, тасқа жазылған жазуда, қауым синагогтарды, қоғамдық моншаны және зиратты күтіп-ұстау жауапкершілігін Афғанстанды басқарған үкіметке бергенін мәлімдеді. Бұл тарихи ғимараттардың жағдайы және Талибанның оларға қатысты жоспарлары Ауғанстан ислами топтың билігіне өткеннен бері белгісіз болып қалуда.
The Kabul synagogue that Zablon Simintov was a caretaker of until his last day in Afghanistan is located in District 4 of Kabul, in "kuche ye Gol Forushiha" (کوچه گل فروشیها, The Florists' Alleyway). Simintov's neighbors promised him that they would maintain the synagogue of Kabul in his absence. It is a disused synagogue, which still has most of its original characteristics. This synagogue is composed of 3 floors, a main congregation room, several side rooms and corridors, as well as 7 domes of different sizes. The Yu Aw synagogue underwent renovation in recent years and it was also added to Herat's list of protected cultural sites. The second synagogue, the 'Gulkiya Synagogue (کنیسه گلکیا) was converted into a mosque and today, it continues to be used as the Balal Mosque. Despite the takeover of the Synagogue, its structure and design have not changed, and the building has undergone renovation in recent years. The synagogue's mikveh has fallen into disrepair and as a result, it is no longer accessible to the public. The third synagogue, Shemayel Synagogue (کنیسه شمائیل) has been converted to an elementary school, and has also been renovated in recent years. The fourth synagogue, the Mulla Ashur Synagogue (کنیسه ملا عاشور), located within Herat's historic Bazar, has been left abandoned, and as a result, it is in a state of disrepair. The Jewish public bath also remains abandoned, and the building is also in need of urgent renovation in order to prevent its complete destruction. The bath was operational in Herat's Bazaar until 2018. There is also a small Jewish cemetery in Herat. Some of the tombstones have information about the deceased persons which is written on them in Hebrew. In recent years, some of the tombstones and the wall which surrounds the cemetery have been repaired thanks to donations which were sent by the Afghan Jewish Community which lives in the State of Israel. Before the fall of the government of the Afghan Islamic Republic to the Taliban, Herat's cultural officials stated that at the time of the forced departure of the Herati Jews, on a stone inscription, the community stated that it had transferred the responsibility of caring for the Synagogues, the public bath, and the cemetery to the government which ruled Afghanistan when the inscription was written. The state of these historic buildings and the Taliban's plans for them have remained unknown since Afghanistan fell to the Islamist group which has terrorized religious minorities in the past.