Кіріспе

Шығыс Жерорта теңізіне тән еврей қауымдастығы

Романоттар немесе Романиот еврейлері (Ῥωμανιῶτες, Rhomaniótes; רומניוטים) – Шығыс Жерорта теңізіндегі грек тілінде сөйлейтін этникалық еврей қауымдастығы. Олар әлі де бар ең ежелгі еврей қауымдастықтарының бірі және Еуропадағы ең көне еврей қауымдастығы болып саналады. Романиоттар тарихи тұрғыдан сефардтардан ерекшеленеді және солай болып қала береді, олардың кейбіреулері 1492 жылдан кейін Испания мен Португалиядан еврейлерді қуылғаннан кейін Осман Грекиясына қоныстанды. Олардың ерекше тілі – еван тілі, грек диалектісі, құрамында еврей тілінен басқа арамей және түрік сөздері де бар. Бүгінде Романиоттар қазіргі грек тілінде немесе жаңа елдерінің тілдерінде сөйлейді. Олардың аты Rhomanía (Ῥωμανία) деген эндонимнен шыққан, ол Шығыс Рим империясын ("Рим империясы", Βασιλεία Ρωμαίων) білдіреді. Ірі Романиот қауымдастықтары Салоники, Иоаннина, Арта, Превеза, Волос, Халкида, Фивы, Коринф, Патрас және Корфу, Крит, Закинтос, Лесбос, Хиос, Самос, Родос және Кипр аралдарында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияны Оккупациялық әскерлер басып алғаннан және көптеген еврейлерді нацистік концлагерьлерге депортациялаудан кейін Грекия еврейлерінің көпшілігі Холокост құрбаны болды. Соғыстан кейін аман қалғандардың көп бөлігі Израильге, АҚШ-қа және Батыс Еуропаға эмиграциялады. Бүгінде Халкисте (Еуропадағы ең көне еврей қауымы), Иоаннинада, Верияда, Афинада, Нью-Йоркте және Израильде Романиот синагогалары әлі де жұмыс істеп тұр.

Атауы

Романиоттар деген атау Шығыс Рим империясына, сондай-ақ Византияға қатысты. Бұл империя қазіргі Грекия аумағын қамтыды және осы еврей тобы осы жерде ғасырлар бойы қоныстанды. Тарихи тұрғыдан алғанда, империяны көбінесе Романия (Ῥωμανία) деп атаған, ал оның христиан азаматтарын Ромейлер ("Римдіктер") деп атаған, ал грек тілінде сөйлейтін яһудилерді Романиоттар (Ῥωμανιῶτες) деп атаған, бұл мәні бойынша Романияның тұрғыны дегенді білдіреді.

Тарих

Яһудилер Грецияда кем дегенде Екінші ғибадатхана дәуірінен бері өмір сүріп келеді. Грекиядағы яһудилердің болуы туралы жазбалар 2300 жылдан астам бұрын, Ұлы Александр заманына дейін жетеді. Грек яһудисі туралы ең ерте жазба б.з.д. 300-250 жылдарға дейінгі кезеңде Афина мен Беотия арасындағы шағын жағалау қаласы Оропоста табылған. Онда «Москос, Москионның еврей ұлы» деп айтылған, ол құл болуы мүмкін. 1829 жылы Эгина аралының астанасының ежелгі әскери портының жанында шотланд-неміс тарихшысы Людвиг Росс, Грекия королі Оттонның сарайында қызмет еткен, эллиндік яһудилердің синагогасын тапты. Еден қорғау үшін жабылып, кейін 1901 жылы Тьерш, 1904 жылы Фуртвенглер, 1928 жылы Э. Сукенік және 1932 жылы Габриэль Велтер Ұлттық археологиялық қызметтің қолдауымен зерттелді. Еденнің мозаикасының сапасына сүйенсек, ғимарат б.з. 4-ші ғасырында (300-350 жж.) салынған және 7-ші ғасырға дейін пайдаланылған деп есептеледі. Синагоганың мозаикалық едені көк, сұр, қызыл және ақ түстердегі геометриялық өрнектермен кілемдей әсер беретін көп түсті тесералардан тұрады. Ғимараттың батыс жағындағы кіреберістің алдында екі грек жазуы табылды. Бүгінде синагоганың мозаикалық еденінің бір бөлігі ғана сақталған және ол бастапқы орнынан аралының археологиялық мұражайының ауласына көшірілген. 1977 жылы Афинада тағы бір ежелгі синагога, Афина агорасындағы синагога табылды, ол апостол Павел уағыз қылған синагога болуы мүмкін. Салоникада табылған самариялық және грек әліпбиіндегі жазулар самариялық синагогалардан шыққан болуы мүмкін. Сонымен қатар, диаспорадағы ең көне синагога – Делос синагогасы, онда б.з.д. 250-175 жылдар аралығындағы жазу бар.

Романоттар – грек яһудилері, олар ашкеназдықтар мен сефардтардан ерекшеленеді және тарихтарын грек тілінде сөйлейтін Византия яһудилерінің дәуіріне дейін жетеді. Оларды кең мағынада Раббанит қауымдастығы мен Константинопольдік Караиттардың Грек-Караит қауымдастығына бөлуге болады, соңғысы бүгінгі күнге дейін сақталған. Романоттардың ауызша дәстүрі бойынша, алғашқы яһудилер 70 ж. Иерусалимдегі Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін көп ұзамай Иоаннинаға келген. Ашкеназдық және сефардтық яһудилер Балқан және Шығыс Еуропаға көшіп келгенге дейін, осы аймақтардағы яһуди мәдениеті негізінен романоттық яһудилерден тұрды. Романоттық рәсімдер – грек тілінде сөйлейтін Византия (немесе бұрынғы Византия) империясының яһудилері, оңтүстік Италиядан (тар мағынада Апулия, Калабрия және Сицилия яһуди қауымдастықтары) батыста, Түркияның көп бөлігіне дейін шығыста, Критке оңтүстікте, Қырымға (Крымшактар) солтүстікте және ерте ортағасырлық Балқан мен Шығыс Еуропаның яһудилері. Сефер Йосиппонды 10 ғасырда Византияның оңтүстік Италиясында грек тілінде сөйлейтін еврей қауымы жазған. Ахридадан шыққан романоттық яһуди Юда Леон бен Мосе Москони кейіннен Сефер Йосиппонды өңдеп, кеңейтті. Оңтүстік Италияның Византия яһудилері қауымы Ахимаас бен Палтиелдің Сефер Ахимаас, Шаббатаи Доннолоның Сефер Хахмони, Аггадат Берешит және көптеген Пейютим сияқты көрнекті шығармаларды жазған. Бұл романоттық яһудилердің литургиялық жазбалары, әсіресе пийют, ашкеназдық махзордың дамуы үшін маңызды болды, өйткені олар Италия арқылы ашкеназға жетіп, бүгінгі күнге дейін ашкеназдық махзоримдерде сақталған. Оңтүстік Италиядағы яһудилер (олар грек тілінде сөйлейтін христиандармен бірге өмір сүрген) 15 ғасырға дейін грек тілінде сөйлеуді жалғастырды. Олар қуылғаннан кейін Грекияның әртүрлі аймақтарына, әсіресе Корфу, Эпир және Салоникаға көшіп барған кезде, олар өздерінің грек тілінде сөйлеуді жалғастыра алды, тіпті бұл тіл Грекия тілінен біршама өзгеше болса да. 12 ғасырда Туделалық Бенджамин Византия империясы арқылы саяхаттап, Корфу, Арта, Афилон, Патра, Коринф, Фива, Халкис, Салоника және Драма қалаларындағы яһудилер қауымдастықтары туралы мәліметтерді жазды. Ол кезде Грекиядағы ең үлкен қауым Фивада болды, онда ол 2000-ге жуық яһудилерді тапты. Олар көбінесе мата бояумен, тоқумен, күміс бұйымдар мен жібек киімдер жасаумен айналысты. Ол кезде олар «романиоттар» деп аталатын. Османдықтардың тұсында орналасқан алғашқы романоттық синагога – Эц ха Хайым (ивритше עץ החיים, «Өмір ағашы», жиі романоттық синагогалардың атауы) Кіші Азиядағы Проузада, ол 1324 жылы Осман билігіне өтті. 1453 жылы 29 мамырда Константинопольдің құлауынан кейін султан Мехмед II қаланы бүлік күйінде тапты. Шындығында, қала көптеген қоршауларға ұшырап, 1204 жылы католик крест әскерлері оны басып алды, тіпті 1347 жылы қара өлім ауруы да болды. Константинопольді басып алу оқиғасы романоттық паетандармен бірге Шибуси стилімен жазылған Ескі Келісімнен бірнеше сөз тіркестерімен жазылған жыр-жырлау әнінде жазылған. Мехмед қаланы өзінің жаңа астанасы еткісі келгендіктен, оны қайта тұрғызуды бұйырды. Константинопольді қайта жандандыру үшін ол өзінің империясының барлық аймақтарынан мұсылмандарды, христиандарды және яһудилерді жаңа астанаға қоныстандыруды бұйырды. Мәжбүрлі қоныстану, яһудилерге қарсы шара ретінде қарастырылмаса да, яһудилер тарапынан «қуылу» ретінде қабылданды. Дегенмен, романоттар империядағы ең ықпалды яһуди қауымдастығы болып қала берді, қалалардың бас раввиндерін және Осман империясының Хахам Башиін анықтады, олардың жетекші позициясы жаңа яһудилер толқынына жойылды. Осы оқиғалар романоттық қауымдастықтың сандық төмендеуіне бастады. Яһудилердің саны Осман империясына 1421 және 1453 жылдар арасында көшіп келген ашкеназдық яһудилердің шағын топтарының көмегімен артты.

Нұшах пен Минхаг

Романоттардың түпнұсқалық Махзор Румыниясында және румыниялықтардың еврей түсіндірмелерінде (минхаг) көрінетін дұға рәсімі (Нусах) ашкенази, сефард және мизрахи яһудилерінен өзгеше, итальяндық яһудилерге жақын: олардың кейбіреулері Вавилон Талмудының орнына Иерусалим Талмудына негізделген деп есептеледі (Палестиналық минхагқа қараңыз). Бұл минхаг бір кезде Оңтүстік Италияда, Балқанда, Грецияда, Анатолияда және Қырымда кең таралған. Романоттар ұзақ уақыт бойы еврейше грек тілінде сөйледі, ал олардың көпшілігі бүгінге дейін грек тілін қолданады. Товия бен Елиезер (טוביה בר אליעזר) – грек тілінде сөйлейтін Талмуд ғалымы және 11 ғасырдың ақыны. Ол Лехах Товтың, Пятикнижье мен Бес Мегиллаға арналған мидрашалық түсіндірмесінің және кейбір өлеңдердің авторы. Романот ғалымдары Танахты грек тіліне аударды. 1547 жылы Константинопольде басылып шыққан Библияның көптілдік нұсқасында еврей мәтіні беттің ортасында, бір жағында ладино (иудаистік испан) аудармасы, екінші жағында еван аудармасы және беттің төменгі жағында иудей арамей Таргумы бар. Алғашқы романоттық рәсімде Тора Седаримге бөлінді, ал Тораның барлығы үш жылдық циклдің палестиналық тәсілімен оқылды. Хафтараның оқу тәртібі романоттық дәстүрге тән белгілі бір әдет-ғұрыпқа сәйкес болды. Романот Тора орамалары тикимде ("тике", грекше thḗkē, θήκη "құты") сақталады, олар ешқашан толық шығарылмайды. Романот яһудилері арасында дәстүр бойынша, ең қасиетті Сефер Тора, Мұса заңы, тік тұрған күйінде оқылады; оны тегіс қою дұрыс емес деп саналады. Романот сидуры (намаз кітабы) Махзор Румыния деп белгілі болды. Бұл іс жүзінде алғашқы Махзор және Византия яһудилерінің минхагын білдірді, бұл ең көне еуропалық яһуди дұға рәсімі. Кейіннен "Махзор Бене Рома" атты алғашқы Махзор басылып шықты. Романот яһудилерінің өздерінің неке батасының түрі бар. Некеге тұруға келіскенде, болашақ күйеу мен қалыңдыққа жеті бата беріледі, ал күйеу мен қалыңдықтың бастарына тоқалдар жабылады және олардың бастарына ауыстырылады. Бір жыл өткен соң, Кетуба үйлену тойында оқылады. Бұл басқа яһудилер күйеу жігіт пен қалыңдыққа неке кезінде бата беретіннен өзгеше. Сонымен қатар, мәжілісхананың құрылысында және миквенің құрылысында және қолданылуында дәстүрлі айырмашылықтар бар. Романоттар дәстүр бойынша Кетубаға әлемнің жаратылу жылын және ғибадатхананың қирауының жылын жазады. Романоттар балаға "алеф" деп аталатын құпия құжатты сыйлайды. Бұл "туылған және сүндеттелген куәлік" деген қолмен боялған құжатты отбасы мүшелері жасап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырады. Алеф Адамның алғашқы әйелі Лилиттің айла-амалдарынан сақтану үшін құпия кодтармен жазылған. Романоттар еврей грек және еврей тілдеріндегі әнұрандарымен, византиялық мелодияларға негізделген ерекше ән салуымен және аймақтық әуендерге негізделген еврей грек халық әндерімен танымал. Сицилиядан келген яһуди иммигранттары Иоаннинаға сицилиялық Пурим Катан мерекесін әкелді. Иоанниналық яһудилер бұл мерекені Пуримопуло деп атайды. Олар арнайы "Сиракузаның Пурим Катан үшін Мегилласын" оқып, осы мерекеге сәйкес әндер мен әнұрандарды айтады. 1735 жылғы Романот Каффа ырысының Махзоры Шаббат Хануканың Минхасында Мегилат Антиохты оқуды бұйырады. XIX ғасырдың екінші жартысында Грекияның рома қауымы Иоаннина мен Артаның рома литургиялық мұрасын сақтау үшін Салониканың еврей баспаханаларында әртүрлі литургиялық мәтіндерді басып шығару арқылы күш салды. Бүгінгі таңда романот литургиясы (шағын айырмашылықтармен) негізгі сефардтық тәжірибені ұстанады, ал романоттар мен Корфу яһудилері өздерінің ескі және өздерінің еврей пиютимдерін, өздерінің ән салу тәсілдерін және ерекше әдет-ғұрыптарын сақтап қалды. Криттегі Ец Хайим синагогасында әлі күнге дейін сақталып келе жатқан дәстүр бойынша, Йом Кипур күні Жүніс кітабын еврейше грек тілінде оқылады. Тағы бір дәстүр – Құтқарылу мейрамының соңғы екі күнінде таңғы ғибадаттан кейін еврей тілінен оның парафразымен аудармаланған Таргум Джонатан аудармасына ауысып, ән жырларының жырын тармақтап әндету. 2018 жылы грек және еврей тілдерінде романот ритуалына негізделген реформалық сидур жарияланды.

Тіл және әдебиет

Романоталық яһудилердің интеллектуалдық ізденістері тарихтарында яһуди және бейяһуди әлеміндегі географиялық орналасуын көрсетті. Олар бір жағынан палестиналық яһуди дәстүрлерінің тікелей мұрагерлері болса, екінші жағынан грек-рим әлемінің үйретімдеріне де мұрагер болды. Византиялық яһуди/романоталық әдебиеті эллинистік яһуди және палестиналық раввиндік дәстүрлердің бай үйлесімін көрсетеді. Романоталық яһудилік тарихының барлық кезеңінде діни поэзияға зор күш жұмсады, ол 1350–1550 жылдар аралығында ең жоғары деңгейіне жетті. Пайютим жазу дербес жанр ретінде ерекше бағаланды. XII ғасырда Хиллель бен Элиаким өзінің түсіндірме жұмысын, «Сифре ве Сифра» деп жазды. 1328 жылдан кейін Негропонтеге көшіп келген Шемария ХаИкри Ибн Эзраға түсіндірмелер жинағын дайындады және шамамен 1346–47 жылдары «Сефер Амасяху» атты Киелі кітаптарды қорғау жөніндегі нұсқаулықты жазды. Романоталықтар арасындағы зиялық ағымдармен үндес, Шемария философиямен шұғылданды және грек тілінен еврей тіліне тікелей аудара алды. «Сефер Йосиппон» Оңтүстік Италияның византиялық яһудилерімен жазылды. Р. Элнатан бен Моисей Калькес (Килкистен) «Ебен Сафир» атты кең көлемді каббалалық трактат жазды. Мордехай Коматиано астрономия, грамматика (дикдук), Киелі кітаптарға түсіндірмелер және пайютимдер бойынша он бес шамасында еңбек қалдырды; олардың кейбіреулері тіпті қараит дұға кітабына енгізілген. Мистикалық еңбектерді қамтитын бірнеше қолжазбалар сақталған. Палестиналық бастауларынан тікелей туындаған тәуелсіз романоталық мистикалық дәстүрдің бар екендігі дәлелденді. Иосиф Хаевнидің Аристотельдің «Логикасы» атты кітабының қысқартылған нұсқасы грек тілін жетік білмейтін яһудилерге (сефард иммигранттарына) қолжетімді болды. Византиялық қараиттер грек философиялық терминологиясын білетінін көрсетті. Раввиндер өз түсіндірмелерін грек тіліндегі сөздермен байытты. Романоталық яһудилердің грек тілін білуі жақсы құжатталған. Киелі кітаптардың аудармалары, пайютимдер, халық әндері, кетуботтар, діни рәсімдерге қатысты нұсқаулар, сөздіктер, мистикалық мәтіндер және грек сөздерінің яһуди-грек тіліндегі түсіндірмелерде қолданылуы белгілі.

Яһуди-грек

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Иоанниноның яһуди-грек тілі койнэзация процесіне түсті. Соғыстан кейін көп ұзамай байқалатын Стандартты қазіргі грек тілінен фонетикалық айырмашылықтар тек алдыңғы дауыстылар алдындағы [x] > [s] өзгеруі, ерекше интонация үлгілері және көбінесе еврей-арамей текті ерекше лексикалық элементтер болды. Еврей-арамей сөздерін «біздікі» және «олардікі» деп, яғни сефардтықтар мен романоттықтар деп анықтау оңай болды. Діни мәтіндер жазғанда грек яһудилері грек синтаксисі мен морфологиясының әдеби стандарттарын сақтады, сонымен қатар еврей-арамей сөздерін қолданды. Еврей-арамей компоненті дәстүрлі романоттық айтылуын көрсететіндей жазылған, мысалы, «Шалом» сөзі «Салом» (Σαλώμ) деп жазылған. Криворучко «Глобализация дәуіріндегі яһуди-грек тілі» еңбегінде яһуди-грек тілінің әрқашан айналасындағы христиан қауымы қолданған грек тілінің ауызша түрімен алмастырылатынын, бірақ оның әртүрлі географиялық және хронологиялық түрлерінде бірнеше ерекшеліктері болғанын айтады (мысалы, Крит [† 1945] және Константинопольдің яһуди-грек тілі). Яһуди-грек тілі мен Стандартты қазіргі грек тілі арасындағы аз ғана фонетикалық айырмашылықтардан басқа, ең көп кездесетін айырмашылық – яһуди және арамей тілдерінен алынған қарыз сөздердің қолданылуы. Нью-Йорктегі романоттық иммигранттардың екінші және үшінші буыны грек тілін жақсы біледі. 21-шы ғасырдың басында 90% грек тілін түсінетінін, ал 40% грек тілінде еркін сөйлей алатынын мәлімдеді. Үштен бір бөлігі грек тілінде жақсы оқи алады. Грекиядан тыс грек сефардтары тобында грек тілін еркін білетін адамдардың саны әлдеқайда аз.

Романота еврейше

Еврей тілінің романиот айтылысы негізгі ерекшеліктері бойынша қазіргі еврей тілінің әдеттегі айтылысына өте жақын. Дауысты жүйе - сандық немесе сапалық айырмашылықтарсыз қарапайым бес дауысты жүйе. Типикалық ерекшелік - семит тіліндегі [т] және [ṭ] ([ת/ט]), [к] және [q] ([כ/ק]) дыбыстары арасындағы айырмашылықтың болмауы. [s] және [ṣ] (ס/צ) арасындағы айырмашылық [s] және [ts] ретінде сақталады, яғни дауыссыз альвеолалық фрикативке қарсы дауыссыз альвеолалық аффрикат, бұл Византия және ашкеназ айтылыстарына тән; "күшті" және "әлсіз" [t], ([תּ/ת] (t/θ) деп жазылады) ашкеназ айтылысында [t]/[s] ретінде сақталады; велярлық және фарингеялық [ħ] және [χ] ([ח/כ] деп жазылады), екеуі де ашкеназ тіліндегідей [χ] деп айтылады; глоттальдық және фарингеялық [ʔ] және [ʕ] ([ע/א] деп жазылады), екеуі де сөз басында және сөз соңында дерлік толығымен жойылады, бұл ашкеназ дәстүріне тән тағы бір ерекшелік. Романиот еврей тілінде שׁ [s] деп айтылады. Поствокальдық, екі еселенбеген ежегі еврей тіліндегі b, d, g, p, t, k гомоорганикалық фрикативтерінің спирантизация ережесінің жоғалуы (бұл ереже Балқан немесе Солтүстік Африка сефард диаспорасында кездеспейді) романиот практикасымен байланысты болуы мүмкін (бұл идиш еврей тілінде және бір тілді еврей мәтіндерінің ашкеназ айтылысында ішінара байқалады). [ז] [z] және [ד] [ð] деп айтылады, бұл стандартты қазіргі грек тілінің типикалық дыбыстары. Еврей палеографиясы, яғни еврей эпиграфиясы грек тілінде сөйлейтін елдердің соферлері арасында дамыған еврей әліпбиінің ерекше "византиялық" немесе "романиот" қолжазба жүйесін таниды. Көп жағдайда Византия империясынан немесе кейінгі кездерден шыққан романиот қолжазбаларын, егер оларда колофон (басылым туралы мәлімет) немесе басқа анықтамалық белгілер болмаса, палеография ғылымы арқылы ғана романиот деп анықтауға болады.

Холокост және одан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияны нацистік Германия басып алғанда, грек еврейлерінің 86 пайызы, әсіресе нацистік Германия мен Болгария басып алған аймақтардағылар, өлтірілді. Кейбір гректер депортацияларға қатысты немесе яһудилердің мүлігін тартып алды; аздағандары Грекия православие шіркеуінің ынталандыруымен яһудилерге пана берді. Салоникадан ғана шамамен 49 000 яһуди – руманиоттар мен сефардтар депортацияланып, өлтірілді. Көптеген грек яһудилері өлім лагерлеріне өз қаражатымен бара алмады. Крит аралының дерлік барлық руманиот яһудилері, сондай-ақ бірқатар қарсылық күресшілері 1944 жылғы 9 маусымда британдық HMS Vivid суасты кемесі торпедалаған «Танаис» кемесінде қаза тапты. Неміс оккупациясы кезінде руманиоттардың грек тілінде сөйлеу қабілеті, ладино тілінде сөйлейтін сефард яһудилерінен гөрі, неміс депортацияларынан жақсы жасырынуға мүмкіндік берді. Холокосттан аман қалған руманиоттардың көпшілігі соғыс аяқталғаннан кейін Израильге немесе АҚШ-қа көшті. 1948 жылы Израиль мемлекетінің құрылуы, грек азаматтық соғысының (1946–1949 жж.) зорлық-зомбылығы мен тәртіпсіздігі руманиоттардың Израильге көшіп кетуіне себеп болды. 1953 жылы Закинтос аралында болған күшті жер сілкінісінен кейін, аралда қалған соңғы руманиот яһудилері Афинаға көшті. Руманиоттардың басым көпшілігі Израиль мен АҚШ-қа қоныс аударды, ал әлемдегі ең ірі қауым Нью-Йоркте орналасқан.

Қазіргі күн

Бүгінде Грецияда шамамен 4500-6000 яһуди қалды. Олардың ішінде аз ғана саны романиоттар, олар негізінен Салоники, Иоаннина, Халкис және Афина қалаларында тұрады. Афинада қазір шамамен 3500 яһуди, ал Салоникиде тағы 1000-ға жуық яһуди тұрады. Корфу аралында романиоттар мен апулиялық яһудилердің аралас қауымы әлі де тұрып жатыр.

Афина

Иоанниотики синагогасы Афина еврей қауымы кеңсесінің #8 Мелидони көшесіндегі ғимаратында орналасқан. Бұл Афинадағы жалғыз рома синагогасы. 1906 жылы салынған, қазір тек Құрбан айт мерекесінде ғана қызмет көрсетеді, бірақ еврей қауымы кеңсесі арқылы сұраныс бойынша келушілерге ашылуы мүмкін. Ежелгі Афина Агорасының қазбаларында табылған тағы бір ғимараттың еврейлік екендігі күмәнді. 1930 жылы Хефестион (Тезион) төбесінің етегінде ашылған Метроон ғимараты IV ғасырдың соңында (396–400) салынған кезде синагога ретінде пайдаланылған деп саналады. Бұл пікірді Афинадағы Америка классикалық зерттеулер мектебінің археологы Х. Томпсон білдірген, бірақ оны толыққанды теорияға дамытуға келген жоқ. Метроонның еврейлік сәйкестігі Метроонның жанынан табылған кішкентай мәрмәр тасқа бір жағынан екі еврейлік символдар ойылып салынғандығымен және ғимараттың Кіші Азиядағы Сардис синагогасына ұқсас болуымен байланысты.

Шалқи

Халкис рома еврей қауымы Грекиядағы ең көне қауым емес, бірақ ол Еуропада 2500 жылдан бері үзіліссіз бір қалада тұрып келе жатқан жалғыз қауым, және қауым қаланың өмірінде әлі де белсенді. Қауымда маңызды және ескі жазулары бар синагога мен зират бар. Синагога Коцу көшесінде орналасқан. Халкистегі алғашқы синагоганың қашан салынғаны белгісіз. 1854 жылы Қасиетті аптада үлкен өрт синагоганы қиратты. 1855 жылы ол Плесанс герцогинясы Софи де Марбуа Лебрун ұсынған қаражат есебінен бұрынғыдай қайта жаңартылды. Синагога әр жұма күні кешке және кейде Шаббат күні таңертең ашылады.

Иоаннина

Иоаннинада рома қауымы 50-ге дейін азайды, олардың көпшілігі қарт адамдар. Кехила Кедоша Яшан синагогасы көбінесе Құрбан айт мерекесінде немесе хазан келген кезде, немесе сұраған жағдайда келушілерге ашылады. Көшіп кеткен романдар әр жазда ескі синагогқа оралады. Ұзақ үзілістен кейін 2000 жылы синагогта бар-мицва (баланың ересек болуын тойлауға арналған еврейлік рәсім) өтті, бұл қауым үшін ерекше оқиға болды. Синагог қаланың ескі бекінілген бөлігі Кастрода, Юстиниану көшесі, 16-да орналасқан. Оның аты "Ескі синагог" дегенді білдіреді. Ол 1829 жылы, бәлкім, ескірек синагогтың орнында салынған. Оның архитектурасы Османдық дәуірге тән, тастан салынған үлкен ғимарат. Синагогтың ішкі бөлігі рома стилінде жасалған: Бима (Тора оқылатын орын) батыс қабырғадағы көтеріңкі тұғырда, Арон хаКодеш (Тора сақталатын орын) шығыс қабырғада, ал ортасында кең дәліз бар. Холокост кезінде қаза болған Иоаннина яхудилерінің есімдері синагог қабырғаларына тасқа қашалған. Иоаннинадағы Бет-Хайм зираты қауымға тиесілі.

Айналымдар

Волос қауымдастығында сефардтық дәуірге дейінгі романот дәстүрлері кең таралған. Қоғам құрамына романоттар, сондай-ақ сефардтар (әсіресе Ларисадан) және корфиоттар кіреді. Ежелгі тарихи мәтіндерде яһудилердің біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Магнезия, Фессалия аймағында және әсіресе көршілес Альмирос қаласында тұрғандығы айтылады. Тарихшылар яһудилердің ежелгі Димитрияда б.з. 2-ші ғасырынан бері өмір сүргенін мәлімдейді. Сонымен қатар, көршілес Фтиотид Фива қаласында б.з. 325–641 жылдарға дейінгі ежелгі еврей зират тастары да табылды. Моше Песах – Волос раввині, ол Холокост кезінде грек яһудилерін құтқарды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Волос қауымын нығайтуға көмектесті.

Израиль

Израильдегі көптеген Романиоттар Тель-Авивте тұрады. Израильде екі Романиот синагогасы бар: Тель-Авивтегі Закинтос синагогасы және Иерусалимдегі Нахлаоттағы Бейт Авраам Ве'охель Сара лиКехилат Иоанина. Иерусалимдегі Христиан кварталындағы бұрынғы Романиот Янина синагогасы қазір қолданылмайды. Иерусалимдегі Бейт Авраам Ве'охель Сара лиКехилат Иоанинада бүгінгі дұғалар сефард дәстүрі бойынша оқылады, бірақ олар Романиот дәстүрінен бірнеше пиютимдерді сақтап қалған.

Америка Құрама Штаттары

Батыс жарты шарда жұмыс істейтін жалғыз рома синагогасы бар: Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігінде, 280 Брум көшесінде орналасқан Кехила Кедоша Джанина. Ол рома эмигранттарының қауымдастығы қолданып жүрген жер. Ол 3000 рома отбасысының тізімін ұстап тұрады, олардың көп бөлігі үш штаттық аймақта тұрады. Ол әр сенбі күні таңертең, сондай-ақ барлық маңызды еврей мерекелерінде қызмет көрсетеді. Синагогада грек яһудилеріне арналған мұражай да бар және жексенбі күндері келушілерге экскурсиялар ұйымдастырылады. Сонымен қатар, Иоаннина және Закинф рома қауымдастықтарына негізделген генеалогиялық зерттеулер жүргізілуде. Ашкеназ яһудилерінің аутосомалық ДНҚ-сының шамамен 4/5 бөлігі рома яһудилерінің ДНҚ-сымен байланысты. Рома яһуди еркектерінің Y хромосомалық гаплогруппаларының E1b1b1, G, J, Q, R1a және R1b түрлеріне жататыны анықталды.