Кіріспе

Грузин еврейлері – Грузияға б.з.д. VI ғасырда Вавилон тұтқындығы кезінде көшіп келген еврейлер қауымы. Бұл аймақтағы ең көне қауымдардың бірі. Олар Грузияның Ресейге қосылуынан кейін келген Грузиядағы ашкенази еврейлерінен де айрықша ерекшеленеді. 1801 жылы Ресей империясы Грузияны қосып алғанға дейін грузин еврейлерінің 2600 жылдық тарихы антисемитизмнің дерлік толық жоқтығымен және грузин тілі мен мәдениетіне көрінетін сіңісумен ерекшеленді. Грузин еврейлері көршілес тау еврейлерінен этникалық және мәдени тұрғыдан ерекшеленді. 1990-шы жылдардағы үлкен эмиграция толқынының нәтижесінде грузин еврейлерінің көп бөлігі қазір Израильде тұрады, ал әлемдегі ең ірі қауым Ашдод қаласында орналасқан.

Тарих

Грузиндік яһудилер дәстүрлі түрде қоршаған грузиндерден ғана емес, сонымен қатар Тбилисидегі ашкенази яһудилерінен де бөлек өмір сүрді, олардың әдеттері мен тілі ерекше болған. 1970 жылдарға дейін шамамен 60 000 адамды құраған осы қауым көбінесе Израиль, АҚШ, Ресей Федерациясы және Бельгияға (Антверпен) көшіп кетті. 2014 жылғы мәлімет бойынша, Грузияда бар болғаны 1500 грузиндік яһуди қалды. 2002 жылғы Грузияның бірінші жалпы ұлттық санағына сәйкес, елде 3541 яһуди дінге сенуші бар. Мысалы, грузиндік яһудилердің Лезгишвили тармағының туыстары Израиль, Мәскеу, Баку, Дюссельдорф және АҚШ-тың Огайо штатындағы Кливленд қалаларында тұрады. Нью-Йорк аймағында, әсіресе Нью-Йорк қаласы мен Лонг-Айлендте бірнеше жүз грузиндік яһуди отбасылары өмір сүреді.

Шығу тегі

Грузия тілінде сөйлейтін еврейлер – әлемдегі ең көне еврей қауымдастықтарының бірі. Грузиялық яһудилердің Колхидада шамамен 2600 жылдық тарихы бар. Грузиндік яһудилердің шығу тегі, сондай-ақ Гуржим немесе картвели ебраэлеби деп аталатындар, талқыланады. Ең көп таралған пікір бойынша, алғашқы еврейлер оңтүстік Грузияға б.з.д. 586 жылы Навуходоносордың Иерусалимді басып алуынан және Вавилонға жер аударуынан кейін келген. Бұл пікірді ортағасырлық грузин тарихшысы Леонти Мровелидің еңбегі растайды, ол былай деп жазады: «Содан кейін Навуходоносор Иерусалимді басып алды. Одан қашқан яһудилер Картлиге келіп, Мцхета аймағының мамасахлисинен (жергілікті билеуші) салық алу шартымен жер сұрады. Ол оларға Арагви өзені бойында, Занави деп аталатын бұлақ жанында жер берді, ол кейіннен яһудилер кварталы – Занави деп аталды». Грузин агиографиясына сәйкес, 1 ғасырда Грузияда яһуди қауымдары болған. Грузиялық яһуди Элиас Исаның айыпталған кезінде Иерусалимде болды және Исаның киімін Грузияға әкеліп қайтқан. Ол оны Голгофадағы римдік сарбаздан алған еді. Яһудилер грузин тілінде сөйлеген, ал кейін еврей саудагерлері Киврули немесе Юдей грузин диалектін жасады, ол көптеген иврит сөздерін қамтыды. 7 ғасырдың екінші жартысында мұсылман империясы кең грузин аумағын жаулап алды, ол араб халифатының провинциясына айналды. Араб әмірлері Грузияның астанасы Тбилиси және айналасындағы аумақтарды шамамен 500 жыл бойы, 1122 жылға дейін басқарды. Грузиялық яһудилерге қатысты жүргізілген генетикалық зерттеулер басқа еврейлермен, әсіресе ирактық және парсылық яһудилермен тығыз генетикалық байланысты көрсетті. Бұл Парсыдан Грузияға еврейлердің көшіп келгені туралы тарихи мәліметтерді растайтын сияқты.

Орта ғасырлар

Араб үстемдігі кезінде грузин еврейлері туралы көптеген құжаттар сақталмаған. 9 ғасырдың соңында Әбу Имран Мұса әз-Зафарани (кейін Әбу Имран әл-Тифлиси деп белгілі болды) 300 жылдан астам сақталған "Тифлис сектасы" ("Тифлиситтер") деп аталатын яһудилік Карай сектасын құрды. Бұл секта неке және кашрут салтында раввиндік халахадан өзгеше болды. Алайда, бұл секта грузин еврейлерінің көпшілігін құраған жоқ, олар Бағдат және Ирактың басқа еврейлерімен тығыз діни байланыс сақтай отырып, дәстүрлі раввиндік иудаизмді ұстанды. Грузин еврейлерінің раввиндік заңды сақтау ерекшеліктерін Бенжамин Тудела және Абрахам бен Давид (сондай-ақ RABAD немесе RAVAD деп танылған) атап көрсеткен.

Тәуелсіздік және Грузияның қазіргі жағдайы

2008 жылғы Оңтүстік Осетия соғысы салдарынан шамамен 200 грузин еврейі Еврей агенттігінің көмегімен Израильге қоныс аударды.

Демография

1897 жылғы Ресей империясының санағына сәйкес, қазіргі Грузияның көп бөлігін қамтыған екі провинцияда ана тілі "еврей" болған 12 194 адам тіркелді: Тифлис генерал-губернаторлығы (5 188 адам) және Кутаис генерал-губернаторлығы (7 006 адам). Кутаиси қаласында 3419 еврей (халықтың 10,5%-ы), Тифлисте 2935, Батумиде 1064 адам болды. Грузия халқы 1926 мен 1970 жылдар арасында шамамен екі есеге өсті, бірақ содан кейін 1970-ші және 1990-шы жылдары күрт азаюды бастан өтті, себебі көптеген грузин яхудилері басқа елдерге, әсіресе Израильге көшіп кетті.

Исраилдегі белгілі адамдар

Қазір көптеген грузиндік яһудилер Израильде тұрады. Израильде грузиндік яһудилердің көпшілігі Лод, Бат-Ям, Ашдод және Холон сияқты жағалау қалаларына қоныстанды. Иерусалимде де грузиндік яһудилер бар, онда бірнеше танымал синагог бар.