Кіріспе

Чили саяси қайраткері Герман Риеско Эразуриз (28 мамыр 1854 – 8 желтоқсан 1916) – чилилік саяси қайраткер, 1901 және 1906 жылдар аралығында Чили президенті қызметін атқарды.

Ерте өмір

Ол Ранкагуа қаласында испан саудагері Маурисио Риеско мен Баск тайпасынан шыққан президент Федерико Эрразуриз Заньяртудың әпкесі Карлота Эрразуриз Заньяртудың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Семинарио Консилиарда және Чили университетінде оқыды. 17 жасында (заңгер дипломын алуға төрт жыл қалғанда) ол отбасын қаржылық тұрғыдан қолдау көрсету үшін Әділет министрлігінде клерк болып жұмысқа орналасты. 19 сәуірде 1875 жылы заңгер мамандығын аяқтады және 1880 жылы министрліктің бас хатшысы болып тағайындалды. Сол жылы ол туысы Мария Эразуриз Эхаурренге үйленді, осылайша болашақ президент Федерико Эразуриз Эхаурреннің қайнағасы болды. 1891 жылы Сантьяго апелляциялық сотының хатшысы, ал 1897 жылы Жоғарғы соттың хатшысы болды. 1898 жылы сот жүйесінен кетіп, жеке практикамен айналысуға кірісті.

Төрағалық

Герман Риесконың саясатқа алғашқы қадамы 1900 жылы Талкадан сенатор болып сайлануымен басталды. Президент Федерико Эразуриз Эхаурреннің күрт қайтыс болуынан және президенттік сайлаудың жақын болуынан кейін, 1901 жылдың 8 наурызында Либералдық альянс оны кандидат деп жариялады. Бұл альянсты радикалдар, демократтар, балмаседистер және либералдар құрады, тіпті Риеско Эразуриз консерватор саналса да. Оның кандидатурасына діншіл консервативтік топтар бастапқыда-ақ қарсылық көрсетті. Олардың "El Porvenir" газеті оны "дінге қарсы қатер" деп айыптап, үгіт жүргізді. Бірақ, ол көп дауыспен сайланды, себебі оның саяси өмірі шамалы болды, өйткені өмірінің көп бөлігін сот жүйесінде өткізді. Ол өзінің сәттілігін ешкімге де қауіпті емес екендігімен түсіндірді. Ол 1901 жылдың 18 қыркүйегінде қызметке кірісті.

Мемлекеттік саясат

Президент Риеско парламенттік дағдарыстарға тап болды. Ол кемінде 17 түрлі үкімет тағайындауға мәжбүр болды, олардың әрқайсысы шамамен үш жарым ай ғана қызмет етті. Ол Либералдық Альянстың қолдауымен сайланғанымен, олар оны қолдаудан бас тартып, Консервативтік Коалицияға (бұрынғы қарсыластарына) жүгінуге мәжбүр болды. Ақырында, өзінің мерзімін аяқтау үшін ол екі топ арасында ауысып отыруға шарасыз болды. Өзінің парламентте көпшілігі болмағандықтан, ол тиімділігі мен тұрақтылығы жоқ, уақытша министрлерді тағайындауға мәжбүр болды. Бұрынғы сот қызметкері болғандықтан, оның басты күш-жігері құқықтық реформаларға бағытталды. Ол 1902 жылы қолданыстағы Азаматтық процессуалдық кодекс пен 1906 жылы шамамен 100 жыл бойы қолданылған Қылмыстық процессуалдық кодекс жасауға қол жеткізді. 1905 жылы ол Жоғарғы соттың жаңа ғимаратын салуды бастады, ол 1911 жылы аяқталды. Сантьяго қаласының кәріз жүйесі және жаңа электр трамвай желісі сияқты бірнеше маңызды мемлекеттік жобаларды аяқтады. Орта білім беруді, әсіресе қыздар үшін білім беруді кеңейтті және жаңа мұғалімдерді дайындау үшін Нормальдық мектептердің санын екі есеге арттырды. Күшейіп келе жатқан инфляцияға байланысты ол металл айналымына қайта оралудан бас тартып, қағаз ақшаның жаңа шығарылымын рұқсат етуге мәжбүр болды. Бұл шара валюта бағамының күрт құлдырауына және инфляцияның өсуіне әкелді, бұл өз кезегінде әлеуметтік наразылықтарға жол ашты.

Халықаралық жағдай

Халықаралық аренада 1901 жылдың соңында Чили мен Аргентина шекаралық даулардың нәтижесінде соғысқа қадам тастауға жақын болды. Теңіз қарулану жарысы жүріп жатты, екі ел де резервтегі әскерін шақырып алды. Бірақ дипломатия үстемдік етті, және екі ел 1902 жылдың 28 мамырында Май келісімдеріне қол қойды, одан кейін сол жылдың 20 қарашасында Патагония мәселесі төрелікке берілді. Бұл келісімдер екі елдің телеграф желілерін біріктірумен, тарифтерді үйлестіру арқылы толықтырылды. Ол 1904 жылдың 20 қазанында Боливиямен соғыс аяқтаған бейбіт келісімге қол қойып, Тынық мұхиты соғысына ресми тоқтатты. 1906 жылы Перумен дипломатиялық қатынастарды қайта жаңартып, Такна мен Арика дауының шешілуіне жол ашты; сондай-ақ Антарктидаға құқық талғамын қоюға бастама берді, ол үшін мұндағы итшабақ аулауды реттейтін заң шығарды.

Әлеуметтік тәртіпсіздіктер

Оның басшылығы кезінде, әлеуметтік мәселе деп аталатын мәселе кенеттен өте маңызды болып кетті. 1903 және 1905 жылдар аралығында елдің әртүрлі аймақтарында көптеген ереуілдер болды: елдің солтүстігінде шахтерлер, кемеге жүк тиеушілер және теміржол қызметкерлері; Сантьягода үй бояушылар, былғары өңдеушілер, пошта қызметкерлері, полицейлер, қоқыс жинаушылар және автобус жүргізушілері; Ла Калера, Лебу, Лота және Коронелдегі көмір шахтерлері, Вальпараисодағы кемеге жүк тиеушілер. Олардың көпшілігі наразылық білдірушілердің қаза болуымен және жарақаттануымен аяқталды.

Ет көтерілісі

1905 жылы 22 қазанда Сантьягодағы ең кедей адамдар ет бағасының қымбаттығына наразылық білдіру үшін шеру ұйымдастырды. Үкімет Аргентинадан ірі қара мал импортына арнайы тариф салып, сондай-ақ жоғары инфляцияны пайдаланып, жергілікті өндірушілерді қорғау ниетімен ет бағасын жасанды түрде жоғары ұстады. Бұл факторлар нәтижесінде, халықтың көп бөлігі үшін ет өнімін сатып алу мүмкін болмай қалды. Шеру Ла Монедаға бейбіт түрде жеткенде және президент Риескомен кездесуді сұрағанда, олардың саны 25-30 мыңға дейін жетті. Президент пайда болмағандықтан, халық ашуланып, полиция таратуға тырысқанда, олар қарсылық көрсетіп, президенттік сарайға шабуыл жасауға әрекеттенді. Полиция жауап ретінде халыққа оқ атып, тәртіпсіздіктер басталды. Қақтығыстарға бір аптаға жуық уақыт бойы кеңінен тараған көтерілістер мен тонаулар араласқан "Ет көтерілісі" немесе "қызыл апта" деп аталды. Осы оқиға кезінде 200-250-ге жуық наразылық білдіруші қаза тапты. Бұл көтеріліс әлеуметтік мәселелердің билік органдары есептегеннен гөрі әлдеқайда ауыр екенін көрсетті.

Антофагаста жалпы ереуілі

Бірнеше айдан кейін Антофагастада ұқсас көтеріліс болды. Антофагаста-Боливия темір жолы үшін рельстер төсеген жұмысшылар басшылыққа талаптар қағазын ұсынды, бірақ компания оны толығымен қабылдаудан бас тартты. Осының салдарынан, жалпы ереуіл жарияланды. Бұрынғы "Ет қырқынының" тәжірибесі үкіметті ескертті, ол жергілікті күштерді нығайту үшін "Эсмеральда" полкін және "Бланко Энкалада" круиздік кемесін жіберуге шешім қабылдады. 1906 жылдың 6 ақпанында Антофагаста қаласының орталық алаңында шамамен 3 мың жұмысшы өз талаптарын қолдау үшін наразылық акциясына жиналды. Әскерлер қарусыз жұмысшыларға атыс ашып, шамамен 58 адамды қаза қылды және 300-ден астам адамды жарақаттады.

Вальпараисо жер сілкінісі

Жер сілкінісін он күн бұрын Әскери-теңіз метеорологиялық басқармасының бастығы хабарлаған еді. 1906 жылдың 16 тамызы күні ауа райы өте ашық болды, бірақ түстен кейін жаңбыр басталып кетті. Күн батқанда, көптеген адамдар кешкі асын ісіп жатқанда, бірінші дүмпуіл болды. Ол шамамен 4 минутқа созылды. Бірінші дүмпуілден кейін адамдар аман қалғандарды іздеуге кірісті. Шамамен он бес минуттан соң екінші дүмпуіл портыға жетті. Бұл біріншісінен қысқа, шамамен бір минут, бірақ әлдеқайда күшті болды. Ол қаланың толық қирауына себеп болды және көптеген құрбандықтарға әкелді. Қаланың көп бөлігі тегіс болды, сондай-ақ тонау оқиғалары да болды. Губернатор әскери жағдай режимін жариялады және тонаушылар ұсталған бойда дереу атып тасталды. Байланыс толығымен үзілгендіктен, қала оқшауланды. Алғашқы хабар Сантьягоға (іш жағында, тек 120 шақырым қашықтықта орналасқан) 17-сі күні түстен кейін жетті. Үш күннен кейін, 20-сы күні, Ішкі істер және Соғыс министрлері портқа жетуге мүкіндік алды. Президент Риеско және жаңадан сайланған Педро Монт 25-сі күні келді. Олар пойызда, жаяу және атпен қираған портқа жету үшін сапар жасауға мәжбүр болды.

Өлім

1916 жылғы 8 желтоқсанда Сантьягода 62 жасында жүрек сырқатынан қайтыс болды.