Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1643-1645 жылдар аралығында Швеция мен Дания-Норвегия арасындағы қақтығыс
Conflict between Sweden and Denmark–Norway from 1643 to 1645
Торстенсон соғысы 1643-1645 жылдар аралығында Швеция мен Дания-Норвегия арасында болды. Бұл соғыс атауы швед генералы Леннарт Торстенсонның есімімен байланысты. Дания 1629 жылғы Любек шарты арқылы Отыз жылдық соғыстан шығып кеткен. Соғыстағы жеңістерінен кейін Швеция, Дания-Норвегияның Швецияға қатысты географиялық орналасуының тиімділігіне байланысты, оған шабуыл жасау қажет деп санады. Швеция екі жылдық қысқа соғыс барысында шабуыл жасады. Соғысты аяқтаған Бромсеброның екінші шарты (1645) бойынша Дания-Норвегия үлкен аумақтық жеңілдіктерге келісуге және Швецияны Эресунн шығанағы үшін алым төлеуден босатуға мәжбүр болды, бұл де-факто Данияның Балтық теңізіндегі билігінің аяқталуын мойындады. Данияның Екінші Солтүстік, Скания және Ұлы Солтүстік соғыстарында осы нәтижені өзгерту әрекеттері сәтсіз аяқталды.
The Torstenson War was fought between Sweden and Denmark–Norway from 1643 to 1645. The name derives from Swedish general Lennart Torstenson. Denmark had withdrawn from the Thirty Years' War in the 1629 Treaty of Lübeck. After its victories in the war, Sweden felt it had to attack Denmark Norway due to its advantageous geographical position in relation to Sweden. Sweden invaded in a short two year war. In the Second Treaty of Brömsebro (1645), which concluded the war, Denmark Norway had to make huge territorial concessions and exempt Sweden from the Sound Dues, de facto acknowledging the end of the Danish dominium maris baltici. Danish efforts to reverse this result in the Second Northern, Scanian and Great Northern wars failed.
Өмірбаян
Швеция Отыз жылдық соғыста үлкен табысқа қол жеткізді, Германиядағы императорлық әскерлерді жеңіп, Густав Адольф басшылығымен және оның қайтысынан кейін Швецияның Лорд-канцлері граф Аксель Оксенстернаның басшылығымен маңызды жеңістерді қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Швеция Дания-Норвегия тарапынан үнемі қауіп-қатерге ұшырады, олар Швецияны оңтүстіктен (Блекинге, Скания және Халланд), батыстан (Бохуслен) және солтүстік-батыстан (Жемтланд және Херједален) дерлік толық қоршап алды. Дания тізгін ақысы да тура мазалаған мәселе болып, соғысқа себепкер болды. 1643 жылдың көктемінде шведтік құпия кеңесі өздерінің әскери күштерінің арқасында Дания-Норвегия есебінен аумақтық пайда табудың мүмкін екенін анықтады. Граф соғыс жоспарын жасады және мамыр айында Данияға көп майданнан күтпеген шабуыл жасады.
Sweden had been highly successful in the Thirty Years' War, having defeated Imperial armies in Germany and seen substantial victories under Gustavus Adolphus and after his death, under the leadership of Count Axel Oxenstierna, Lord High Chancellor of Sweden. At the same time, Sweden was continually threatened by Denmark–Norway, which almost completely encircled Sweden from the south (Blekinge, Scania and Halland), the west (Bohuslän) and the north west (Jämtland and Härjedalen). The Danish Sound Dues were also a continuing source of irritation and a contributing factor to the war. In the spring of 1643 the Swedish Privy Council determined that their military strength made territorial gains at the expense of Denmark Norway likely. The Count drew up the plan for war and directed a surprise multi front attack on Denmark in May.
Кіріспе
Швед фельдмаршалы Леннарт Торстенссон Данияға қарсы жорыққа шығуға бұйрық алды. Моравиядан аттанып, оның әскерлері 12 желтоқсанда Голштейн арқылы Дания аумағына енді, ал 1644 жылдың қаңтар айының соңына қарай Ютландия түбегі оның бақылауына көшті. 1644 жылдың ақпан айында швед генералы Густав Хорн 11 000 сарбаздан тұратын әскерімен Данияның Халланд және Скания провинцияларының көп бөлігін, Мальмё бекінісінен басқасын басып алды.
Swedish Field Marshal Lennart Torstensson was ordered to march against Denmark. Proceeding from Moravia, his forces entered Danish territory in Holstein on 12 December and by the end of January 1644 the Jutland peninsula was in his possession. In February 1644, the Swedish General Gustav Horn with an army of 11,000 men occupied much of the Danish provinces of Halland and Scania, except for the fortress town of Malmø.
Дания
Бұл шабуыл Дания мен Норвегияны күтпеген жерден шағып, оларды нашар дайындалған күйде ұстады, бірақ король Кристиан IV есін жиыстырып, сабырлылық танытты. Ол өз аралдарын қорғау үшін флотына сенім артты, 1644 жылдың 1 шілдесінде Колбергер Хайде шайқасында жеңіске жетті, бірақ 1644 жылдың 13 қазанында Фемарн шайқасында швед флотына, соның ішінде Мертен Анкархиелм (бұрынғы Маerten Thijssen) басқаратын жалдама голланд кемелеріне қарсы шешулі жеңіліске ұшырады. Ол сондай-ақ Норвегия күштерінің Норвегия-Швеция шекарасы бойымен Швецияға шабуыл жасап, Сканниядағы Дания провинцияларына жасалған қысымды жеңілдетуге үміттенді.
This attack caught Denmark Norway unaware and poorly prepared but King Christian IV retained his presence of mind. He placed his confidence in the fleet to protect the home islands, just winning the Battle of Colberger Heide on 1 July 1644 but suffering a decisive defeat in the Battle of Fehmarn on 13 October 1644 against the Swedish fleet, including leased Dutch ships under Mårten Anckarhielm (previously Maerten Thijssen). He also counted on the forces of Norway to relieve the pressures on Danish provinces in Scania by attacking Sweden along the Norwegian–Swedish border.
Норвегия
Норвегияны Кристианның күйеу баласы, генерал-губернатор Ганнибал Сехестед басқарды, бірақ ол бұл соғысқа құштар емес еді. Норвегия халқы Швецияға шабуыл жасауына қарсы болды, себебі бұл оларды қарсы шабуылға осал қалдырады. Олардың статхолдер Сехестедтің саясатына қарсылығы күшейді және соғыс "Ганнибал соғысы" деп атала бастады. Данияға қауіп төнген кезде, даниялықтар норвегиялықтардың пікірін ескермеді, ал Якоб Ульфельд Норвегияның Йемтланд аймағынан Швецияға шабуыл жасады. Ол кері шегінді, ал швед әскерлері Йемтландты уақытша басып алды және норвегиялық Эстердалға ілгеріледі, бірақ соңынан кері шегінді. Сехестед өзінің әскерімен және Хенрик Бьелке басқаратын ұқсас әскермен швед Вәрмланд аймағына жорық жасауға дайындық жасады, бірақ Данияның Гетеборгқа шабуыл жасауында корольге көмектесуге бұйрық алды. Сехестед келген кезде король флотқа қосылып, жараланғанына қарамастан, Торстенссон әскерінің Дания аралдарына өтуіне жол бермеу үшін батырлық көрсетті. Норвегия майданында Сехестед шабуылдап, Швецияның жаңа Vänersborg қаласын қиратты. Ол сондай-ақ Джордж фон Рейхвайн басқаратын норвегиялық әскерлерді Вингер және Эйдског шекарасы арқылы, ал Хенрик Бьелке басқаратын әскерлерді швед Дальсландқа жіберді.
Norway, governed by Christian's son in law, Governor General Hannibal Sehested, was a reluctant participant. The Norwegian populace opposed an attack on Sweden, which would only leave them open to counter attack. Their opposition to Statholder Sehested's direction grew bitter and the war was lampooned as the "Hannibal War." The Danes cared little for Norwegian public sentiment when Denmark was threatened and Jacob Ulfeld initiated an attack into Sweden from Norwegian Jemtland. He was driven back and Swedish troops temporarily occupied Jemtland and advanced into the Norwegian Østerdal before being driven back. Sehested had made preparations to advance with his own army and a similar army under Henrik Bjelke into Swedish Värmland but was ordered to relieve the King in the Danish attack on Gothenburg. When Sehested arrived the King joined his fleet and performed heroically, even though wounded, preventing Torstensson's army from moving onto the Danish islands. On the Norwegian front, Sehested attacked and destroyed the new Swedish city of Vänersborg. He also sent Norwegian troops under the command of George von Reichwein across the border from Vinger and Eidskog and troops under Henrik Bjelke into Swedish Dalsland.
Салдары
Кристианның даниялық әскерлері соншалықты шаршаған еді, ол Франция мен Біріккен провинциялардың бейбітшілікке ұсынуына келісуге мәжбүр болды. Бромсебро бейбіт шарты 1645 жылдың 13 тамызында қол қойылды, бұл Дания-Норвегия үшін үлкен ұятқа толы жеңіліс болды. Шведтер Дания аумағы арқылы Балтық теңізіне өту үшін төленетін "Зунд алымынан" босатылды. Дания-Норвегия Швецияға Норвегияның Жемтланд, Герджедален және Идре мен Серна провинцияларын, сондай-ақ Балтық теңізінің орталығындағы стратегиялық маңызы бар Готланд (Данияның Вальдемар Атердаг 1361 жылы Швециядан жаулап алған) және Балтық теңізіндегі Эзель аралдарын берді. Даларнадағы жер басшысы (яғни, губернатор) 200 далекарлиялық шаруа жинап, Сарна аймағын басып алып, оны де-факто швед аймағына айналдырды. Швеция келісімнің кепілі ретінде 30 жылға Данияның Халанд провинциясын және басқа да аумақтарды басып алды. Дания мен Норвегия тағының мұрагері, Верден князь-епископтығының (1634–1645) және Бремен князь-архиепископтығының (1635–1645) әкімшісі Фредерик II отставкаға кетіп, екі князь-епископтық шведтер басып алды. Вестфалия бейбіт шарты бойынша 1648 жылы екі князь-епископтық та Швед тәжіне қарасты феодқа айналды.
Christian's Danish forces were so exhausted that he was forced to accept the mediation of France and the United Provinces in suing for peace. The Peace of Brömsebro was signed on 13 August 1645, a humiliating disaster to Denmark–Norway. The Swedes were exempted from the Sound Dues, the toll for passing through Danish territory into the Baltic Sea. Denmark–Norway ceded to Sweden the Norwegian provinces of Jemtland, Herjedalen and Idre & Serna and the strategically valuable Danish islands of Gotland (Valdemar Atterdag of Denmark had conquered the island from Sweden in 1361) in the center of the Baltic and Øsel in the Baltic Sea. In Dalarna the landshövding (chief of the land i. e. governor) raised a host of 200 dalecarlian farmers who seized the region of Särna, making it de facto Swedish territory. Sweden occupied the Danish province of Halland as well as other territories for 30 years as a guarantee of the treaty. The heir to the thrones of Denmark Norway, Frederick II, Administrator of the Prince Bishopric of Verden (1634–1645) and of the Prince Archbishopric of Bremen (1635–1645), had to resign, with the two prince bishoprics being occupied by the Swedes. According to the Peace of Westphalia both prince bishoprics became a fief of the Holy Roman Empire to the Swedish crown in 1648.
Кейінгі оқиғалар
Дания мен Норвегияның жеңілісі Балтық теңізіндегі тарихи күштер тепе-теңдігін өзгертіп жіберді. Швеция Балтық теңізінде үстемдікке ие болды, Солтүстік теңізге шектеусіз қол жеткізді және енді Дания-Норвегиямен қоршалмады. Күтпеген шабуыл Дания-Норвегияның енді шығындарын өтеу мүмкіндігін іздеуіне, ал Швецияның одан әрі кеңею мүмкіндігін қарастыруына себеп болды, бұл келесі ғасырда Балтық теңізіндегі қақтығыстардың жалғасуына жағдай жасады. Дания-Норвегия соғыстан шыққаннан кейін Торстенсон Галлас басқарған император әскерін Даниядағы Ютландиядан Богемияға дейін оңтүстікке қуды. Праганың жанындағы Янкау шайқасында швед әскері Галлас басқарған император әскерін жеңіп, Богемия жерлерін басып алып, Прагаға және Венаға да қауіп төндірді.
The defeat of Denmark Norway reversed the historic balance of power in the Baltic. Sweden gained domination of the Baltic, unrestricted access to the North Sea and was no longer encircled by Denmark–Norway. The surprise attack assured that Denmark–Norway now looked for an opportunity to recoup their losses, while Sweden looked for opportunities to expand further, setting the stage for continued conflict on the Baltic over the next century. With Denmark–Norway out of the war, Torstenson then pursued the Imperial army under Gallas from Jutland in Denmark south to Bohemia. At the Battle of Jankau near Prague, the Swedish army defeated the Imperial army under Gallas and could occupy Bohemian lands and threaten Prague, as well as Vienna.