Кіріспе
Дениз Байкал (20 шілде 1938 – 11 ақпан 2023) – түрік саясаткері. 1995–1996 жылдары Премьер-министрдің орынбасары және Сыртқы істер министрі болған Республикалық халық партиясының (CHP) мүшесі. Көптеген мемлекеттік лауазымдарда қызмет еткен Байкал 1992 жылдан 1995 жылдың ақпанына дейін, 1995 жылдың қыркүйегінен 1999 жылға дейін және 2000 жылдан 2010 жылға дейін CHP-ны басқарды. 2002–2010 жылдар аралығында Парламенттегі екінші үлкен партияны басқарғандықтан оппозиция көшбасшысы қызметін атқарды. Алғаш рет 1973 жылы Парламентке сайланған Байкал 1974 жылы CHP-МШП коалициясында Қаржы министрі, ал 1978–1979 жылдары Бюлент Ечевиттің үшінші үкіметінде Энергетика және табиғи ресурстар министрі болды. 1980 жылғы түрік төңкерісі кезінде CHP жабылуына байланысты Байкал қысқа мерзімге түрмеге қамалды, бірақ 1987 жылы жаңа Социал-демократиялық халық партиясынан (SHP) қайтадан Парламентке сайланды. Байкал 1992 жылы қайта құрылған CHP-ның жетекші мүшелерінің бірі болды және 1995 жылға дейін партия басшысы қызметін атқарды, содан кейін CHP мен SHP бірікті. 1995 жылдың қыркүйегінде қайтадан басшы болып сайланды, содан кейін Байкал 1995 жылғы жалпы сайлауға қатысып, Тансу Чиллердің «Нағыз жол» партиясымен коалициялық үкімет құрды. 1995–1996 жылдары бір мезгілде Премьер-министрдің орынбасары және Сыртқы істер министрі болды. 1999 жылғы жалпы сайлауда CHP сүресіз жеңіліске ұшырады, партия 10% сайлау шегінен аспағандықтан Парламенттен шығарылды, соның салдарынан Байкал отставкаға кетті. Бірақ ол 2000 жылы қайтадан партия басшысы болып сайланды және 2002 жылғы жалпы сайлауда партияны орташа табысқа жеткізді, соның нәтижесінде оппозиция көшбасшысы атанды. 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлаудан кейін Парламенттегі ең егде жастағы депутат ретінде Байкал қысқа мерзімге Ұлы Ұлттық Ассамблеяның уақытша спикері болды. Ол 2015 жылдың маусым-шілде айларында өткен Түркияның 25-ші Парламенті үшін тұрақты Парламент спикері болуға үміткер болды, бірақ Әділет және даму партиясының (AKP) үміткері Исмет Йылмазға жеңілді. Сайлаудан кейін коалициялық келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін Байкалға AKP басшысы Ахмет Давутоглу құрған уақытша сайлау үкіметінде министрлік лауазым ұсынылды, бірақ ол партия басшылығының шешімімен бас тартты. 2015 жылғы қарашада өткен жалпы сайлаудан кейін Парламенттегі ең егде жастағы депутат болғандықтан, ол 17 қарашада екінші рет уақытша парламент спикері болды. Оның орнына 22 қарашада спикер болып сайланған AKP депутаты Исмаил Кахраман келді.
Deniz Baykal (20 July 1938 – 11 February 2023) was a Turkish politician. A member of the Republican People's Party (CHP) who served as Deputy Prime Minister and Minister of Foreign Affairs from 1995 to 1996. Having served in numerous government positions, Baykal led the CHP from 1992 to February 1995, from September 1995 to 1999 and again from 2000 to 2010. Between 2002 and 2010, he also served as the Leader of the Opposition by virtue of leading the second largest party in the Parliament. First elected to Parliament in 1973, Baykal went on to serve as Minister of Finance in the CHP MSP coalition of 1974 and as Minister of Energy and Natural Resources in the third government of Bülent Ecevit from 1978 to 1979. With the CHP shut down during the 1980 Turkish coup d'état, Baykal was briefly imprisoned before being elected to Parliament once again in 1987 from the new Social Democratic People's Party (SHP). Baykal was one of the leading members of the re established CHP, which was founded again in 1992. He served as the party's leader until 1995, when the CHP and SHP merged during a convention. He was re elected leader in September 1995, after which Baykal contested the 1995 general election and formed a coalition government with Tansu Çiller's True Path Party. He served concurrently as Deputy Prime Minister and Minister of Foreign Affairs between 1995 and 1996. Leading the CHP into a landslide defeat in the 1999 general election, Baykal resigned after the party was entirely ejected from Parliament for failing to surpass the 10% election threshold. Regardless, he was re elected as leader in 2000 and led the party to a moderate success in the 2002 general election, becoming the Leader of the Opposition. As the oldest MP in Parliament following the June 2015 general election, Baykal briefly served as the interim Speaker of the Grand National Assembly. He was the CHP's candidate to become the permanent Parliamentary Speaker for the 25th Parliament of Turkey in the June–July 2015 speaker elections, but lost to Justice and Development Party candidate İsmet Yılmaz. Following a breakdown of coalition talks after the election, Baykal was offered a ministerial position in the subsequent interim election government formed by AKP leader Ahmet Davutoğlu, which he turned down in line with the party executive's decision. He became interim parliamentary Speaker for a second time on 17 November 2015 by virtue of being the oldest MP after the November 2015 general election. He was succeeded by the AKP MP İsmail Kahraman, who was elected Speaker on 22 November 2015.
Алғашқы жылдар
Байкал Анталияда Хюсейн Хилми мен Фериде отбасында дүниеге келген. Ол Анкара университетінің құқық факультетінде білім алған. Кейін Калифорния университеті, Беркли және Колумбия университетінде Рокфеллер стипендиясымен оқыды. Осыдан кейін ол 1963 жылы Анкара университетінің саяси ғылымдар факультетінде саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады. Ол сол факультетте доцент болып жұмыс істеді және 1973 жылға дейін дәріс берді.
Ерте мансап
Байкал алғаш рет 1950-ші жылдары саясатқа қатысты, Аднан Мендерестің Демократиялық партиясы үкіметіне қарсы студенттік қозғалыстарға қатысып. 1965 жылғы жалпы сайлауда партияның жеңілісін терең талдаған еңбегінен кейін CHP-ның жоғары лауазымды өкілдерінің назарына ілікті, бұл еңбек оның доцент атағын алу үшін қорғаған академиялық диссертациясының негізі болды. 1973 жылғы жалпы сайлауда ол Анталия облысынан ХХП депутаты болып сайланды. Сайланған сәтте ол парламенттегі ең жас депутат еді.
Қаржы министрі, 1974 жыл
Нецметтин Ербакан басқаратын Исламдық Ұлттық құтқару партиясымен құрылған Бюлент Ецевиттің қысқа ғұмырлы коалициялық үкіметінде Байкал Қаржы министрі болды. Оның қызметі бір жылға жетпеді, себебі 1974 жылдың қараша айында секулярлық бағытталған ТХП мен ислами бағытталған МҰҚ арасындағы одақ ыдырады.
Энергетика және табиғи ресурстар министрі, 1978-1979
Байкал 1978 жылдың қаңтарынан 1979 жылдың қарашасына дейін Бюлент Ецевиттің үшінші кабинетінде Энергетика және табиғи ресурстар министрі болды. Үкімет парламентте тәуелсіз депутаттар, Демократиялық партия және Республикалық сенім партиясымен бекем коалиция құрмағандықтан, сенім дауысын аз айырымымен жеңіп алды. Үкімет шағын көпшілікті сақтап тұрғанына қарамастан, ТЖП Сенатта және 1979 жылдың қазан айында өткен қосымша сайлауларда үлкен шығынға ұшырады, нәтижесінде Эчевит отставкаға кетті. Энергетика және табиғи ресурстар министрі қызметін атқара жүріп, Байкал ТЖП партиясы кеңесіне сайланды және партияның Орталық атқару комитетінің мүшесі, сондай-ақ бас хатшының орынбасары болып қызмет етті. 1979 жылғы Сенат сайлауы мен қосымша сайлаулардағы көңіл көшпейтін нәтижелерден кейін өткен партия съезінде ол партияның қалыптасқан басшылығына қатысты сын айтты.
1980 жылғы төңкеріс
1970 жылдардағы көптеген саясаткерлер сияқты, Байкал Анкарада тұтқындалып, саяси қызметіне байланысты әскерилердің бес жылдық тыйымына алынды. Байкал 1984 жылы Социал-демократия партиясына (СОДЕП) қосылды. 1987 жылы өткен конституциялық референдумда сайлаушылар төңкеріс кезеңіндегі барлық саяси тыйымдарды жоюға дауыс берді. Осының нәтижесінде, Есевит, Сүлеймен Демирел және 1980 жылға дейінгі кезеңнің басқа да маңызды саясаткерлері Байкалмен бірге саясатқа қайта оралды.
ШЖП дәуірі, 1987 жыл
1987 жылы СОДЕП Халық партиясымен (SHP) бірікті, ал Байкал 1987 жылғы жалпы сайлауда Анталиядан депутат болып қайта сайланды. 1988 жылы ол Социал-демократиялық Халық партиясының екінші төрағасы болып сайланды және партияның парламенттік фракциясының жетекшісі қызметін атқарды. 1990 жылдың 10 қыркүйегінде бас хатшы болып тағайындалды, содан кейін партия төрағасы Ердал Инонуге қарсы үш рет кандидат болды, бірақ ешқайсысында жеңіске жете алмады. Ол партия ішіндегі оппозицияның жетекшісіне айналды. Осы кезеңде ол Түркия-Еуропалық Одақ парламентаралық комитетінің тең төрағасы және Парламенттің сыртқы саясат комитетінің мүшесі болды.
ТЭЦ-ті қайта құру, 1992 жыл
1992 жылы бұрынғы саяси партияларды қайта құруға тыйым салатын заңдар жойылғаннан кейін, ол маңызды қозғалысты бастап, 1980 жылғы әскери режим тарапынан жабылып қойылған тарихи Республикалық халық партиясын (CHP) қайта құрды. Ол партия төрағасы болып сайланды. 1994 жылғы жергілікті сайлауға CHP партиясы солшыл күштердің CHP, SHP және Бюлент Ецевиттің Демократиялық солшыл партиясы (DSP) арасында бөлініп кеткен кезде қатысты. 1995 жылдың ақпан айында өткен партиялық құрылтайда CHP ресми түрде SHP-мен бірікті, ал DSP бірігу туралы ұсынысты қарастырудан бас тартты. Байкал осы құрылтайда төрағалыққа кандидат болмады, оның орнына Хикмет Четин жаңадан кеңейтілген CHP-нің төрағасы болып сайланды.
Коалициялық үкімет дәуірі
1995 жылы қыркүйекте өткен съезде Байкал ТЖП төрағасы болып қайта сайланды. Ол Дұрыс Жол партиясымен (ДДП) коалиция құрды, ДДП төрағасы Тансу Чиллер премьер-министр болды. Байкал одан кейін Премьер-министрдің орынбасары және Сыртқы істер министрі қызметтерін атқарды. Оның коалицияға түсуінің басты шарты – 1995 жылғы желтоқсан айында өткен мерзімінен бұрынғы сайлау болды. CHP бұл сайлауда 10,71% дауыс алып, бесінші орынға ие болды, ал ДДП-ТЖП коалициясы Парламентте көпшілігін жоғалтты. Нашар сайлау нәтижелеріне қарамастан, Байкал 1998 жылғы 27 ақпандағы ТЖП съезінде қайтадан төраға болып сайланды. 1999 жылғы жалпы сайлауда CHP Парламентке өту үшін қажетті 10% сайлау шегінен төмен көрсеткіш көрсетті, нәтижесінде барлық ТЖП депутаттары Парламенттен шығарылды. Байкал осыдан кейін төрағалық лауазымынан қанағаттады, ал оның орнына Алтан Оймэн сайланды. Бірақ ол 2000 жылғы ерекше съезде Оймэнға қарсы төрағалыққа қайта үміткерлік етіп, үшінші рет ТЖП төрағасы болып сайланды.
Оппозиция басшысы, 2002-2010
Байкал 2002 жылғы жалпы сайлауда ХХП-ге басшылық етті, партия 19,38% дауыс алып екінші орынға шықты. Жаңа құрылған Әділет және даму партиясы (АҚП) парламентте үлкен көпшілікке ие болып, жылдар бойы тұрақсыз коалициялық үкіметтерге нүкте қойды. Байкал кейіннен оппозиция көшбасшысы болды, парламенттегі жалғыз оппозициялық партияны басқарды. Басқа барлық партиялар 10% шегінен өте алмады, нәтижесінде АҚП-да 363, ал ХХП-да 178 орын қалды. Байкал АҚП-ға партияның тыйым салынған басшысы Режеп Тайyip Ердоғанның парламентке кіруіне мүмкіндік беру үшін заңды өзгертуге көмектесті. Ердоған діни төзімсіздікке байланысты мемлекеттік қызметтен шеттетілген еді, ал заңды Ердоғанның пайдасына өзгерту үшін АҚП-ға парламентте 367 дауыс қажет болды. ХХП бұл өзгерісті қолдады және Ердоған 2003 жылы парламентке сайланды, кейіннен Абдулла Гүлден премьер-министр лауазымын иеленді. Байкал әрқашан терроризмге қатаң жауап беруді қолдады. 2004 жылғы жергілікті сайлауда партияны жетектеп, ХХП дауыс үлесін арттырды, бірақ Анталияны, Байкалдың туған қаласын, АҚП-ға жоғалтты. Нәтижесінде, 2005 жылғы қаңтарда Стамбулдың Шишли ауданының әкімі Мустафа Сарыгүл Байкалға төтенше съезде көшбасшылыққа таласты. Байкал сайлауда жеңіске жетсе де, съезде екі кандидаттың жақтастары арасында зорлық-зомбылық болды, содан кейін Сарыгүл партиядан шығарылды. Ол алдымен ДСП-ға қосылды, бірақ 2009 жылы Түрік өзгерістер қозғалысын құрды. Байкал 2007 жылғы президенттік сайлауда АҚП-ның Абдулла Гүлді кандидат ретінде ұсынғанына наразылық білдірді, себебі Гүлдің саяси ислам тарихы бар еді. ХХП парламенттік процеске қарсы бірнеше республикалық митингілер ұйымдастырды, ХХП депутаттары сайлау процесін бойкоттады. Президент сайлау үшін қажетті кворум 67% болғандықтан, АҚП ХХП қатыспаса Гүлді сайлай алмады. Нәтижесінде 2007 жылғы шілдеге кезектен тыс жалпы сайлаулар тағайындалды. Байкал 2007 жылғы жалпы сайлауға дейін ДСП-мен сайлау одағын құрды, бірақ екі партияның біріктірілген нәтижесі 2002 жылғы көрсеткіштен азырақ болды, дауыс берудің 20,88% -ын жеңіп алды. Ұлттық қозғалыс партиясы (ҰҚП) 10% шегінен асып өткендіктен, ХХП-ның орындары 178-ден 112-ге дейін азайды. 112 депутаттың 13-і ДСП-дан болды, яғни ХХП парламентте 99 депутаттан өкілдік етті. Алайда, көптеген ДСП депутаттары сайланғаннан кейін ХХП-ға қосылды. ҰҚП мен ДСП-нің көмегімен Гүл президент болып сайланды, олар орындарының үлесін азайтты (363-тен 341-ге дейін), себебі бұл жолы кворум 67% болды. 2009 жылғы қаңтарда Байкал түрік тілінде хабар тарататын TRT 6 телеарнасының құрылуын сынады, өйткені ол Түркияға тек белгілі бір топтың этникалық талаптарына жауап берсе ешқандай пайдасы болмайды деп есептеді. ХХП-ның дауыс үлесін орташа арттыруы 2009 жылғы жергілікті сайлауда жалғасты, онда партия 23,08% дауыс жинады және Анталияны қайтадан жеңіп алды. АҚП 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысының салдарынан сайлауға бір жыл қалғанда одан әрі жеңіліске ұшырады. 2002 жылдан бері өткен барлық сайлауларда ХХП-ның дауыс үлесін арттырса да, ол ешқайсысында жеңіске жетпеді. 2010 жылдың 10 мамырында ХХП төрағасы лауазымынан кетті. Бұл оның жеке өміріне қатысты сынға ұшырауына байланысты болды, өйткені оның бұрынғы хатшысы және парламент депутаты Несрин Байтокпен бір бөлмеде түскен видеожазба бұқаралық ақпарат құралдарына тарады. Ол 2010 жылғы кезекті съезде қайтадан төрағалыққа үміткер болуды жоспарлаған, өйткені Орталық Атқару Комитетінің көптеген мүшелері оның лауазымға қайта оралуын талап етті. Алайда, ХХП-ның көптеген облыстық бөлімшелерінің басшылары Кемаль Кılıçdaroğlu-н қолдағандықтан, Байкал қайта сайлауға түсуден бас тартты және Кılıçdaroğlu қарсылықсыз сайланды.
2010 жылдан бері саяси қызмет
Байкал 2011 жылы және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауда депутаттыққа қайта сайланды. 2015 жылғы сайлаудан кейін жаңа сайланған Парламенттің ең үлкен мүшесі болғандықтан, ол 2015 жылдың 23 маусымында уақытша парламент спикері болды. Ол Түркияның 25-ші Парламентіне тұрақты Парламент спикері болу үшін ХХП (CHP) кандидаты болды. 2015 жылдың маусым-шілде айларында өткен спикер сайлауында қатысты, бірақ соңғы турда Әділет және даму партиясының (АДП) кандидаты Исмет Йылмазға қарсы жеңіліп, 1 шілдеде Йылмазға 258 дауысқа қарсы 182 дауыс берді. Байкал 2015 жылдың тамызында Әділет және даму партиясының басшысы Ахмет Давутоглудың ұсынған бес ХХП саясаткерінің бірі болды. Давутоглуға президент Режеп Тайып Ердоған коалициялық келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін, және мерзімінен бұрын сайлау жариялағаннан кейін уақытша сайлау үкіметін құру тапсырылған еді. Уақытша үкімет құрылған кезде ХХП-де 131 депутат болғандықтан, партия кабинетте 5 министрлікке құқылы болды, бірақ Кılıçdaroğlu ХХП қатыспайтынын және өздерінің бес министрлігін тәуелсіз саясаткерлерге беретінін мәлімдеді. Байкал кейін Давутоглудың ұсынысын қабылдамады, сондай-ақ министрлік лауазымдары ұсынылған ХХП-нің басқа төрт депутаты да қабылдамады. Оның бас тарту хаты үш беттен тұратын және ол өзі оны "тарихи құжатқа тең" деп сипаттады. 2015 жылдың қарашасында өткен жалпы сайлауда депутаттыққа қайта сайланған Байкал Түркияның жаңадан сайланған 26-шы Парламентінің ең үлкен депутаты болды және оның орнына 17 қарашада уақытша Парламент спикері болды. Оның орнын 22 қарашада үшінші турда сайланған АДП спикері Исмаил Кахраман иеленді. Бұл жолы ХХП кандидаты бұрынғы президент Исмет Инонудің немересі Айше Гүлсін Билгехан болды.
Жеке өмір және өлім
Байкал 2023 жылдың 11 ақпанында 84 жасында дүние салды. Оны әйелі Олкай сағат 05:00-де төсегінде өлі күйде тапты. Оның қызы Асыл Байкал әкесінің жүрек талмасынан қайтыс болғанын хабарлады. Ол Анкарадағы Түрік мемлекеттік зиратында, Ахмет Хамди Аксэки мешітінде өткен жаназадан кейін жерленді.