Кіріспе
Эстониядағы арал. Эстонияның Сааре округіндегі Саарема қауымында орналасқан Вильсанди аралы Балтық теңізінде жатыр. Оның ауданы шамамен 9 шаршы километрді құрайды және Эстонияның ең батысқа орналасқан, халқы бар аралы болып табылады. Айналасындағы сулар жақсы көрінбейтін тасты және саяз, сондықтан Балтық теңізімен жүретін көптеген кемелер осы маңайда сүңгіп кеткен. Вильсанди аралына қайықпен, көліктің тиісті биіктігі болса, немесе Сааремадан жаяу өту арқылы жетуге болады. Аралдың көп бөлігі қазір 1910 жылы құрылған құстар қорығынан өскен Вильсанди ұлттық паркінің құрамына кіреді. Көптеген көшпенді құстардың көбеюі мен ұя салуы үшін пайдаланылатын орын болғандықтан, бұл өте нәзік экожүйе. Аң аулауға қатаң тыйым салынған. Бұл саябақ жергілікті эстондықтардың ғана емес, сонымен қатар Эстонияға барып-келіп жүрген финдердің де танымал туристік орны болып табылады.
The island of Vilsandi in Saaremaa Parish of Estonia's Saare County is located in the Baltic Sea. It covers an area of some 9 square km and is the westernmost populated island in Estonia. The surrounding waters are shallow and rocky and many ships travelling the Baltic have perished nearby. The island of Vilsandi can be reached by boat, by truck having suitable clearance or on foot by wading from Saaremaa. Much of the island is now part of Vilsandi National Park, which grew from a bird reserve founded in 1910. It is a highly sensitive ecosystem due to the use of the area by many migratory birds as a breeding and nesting ground. Hunting is absolutely prohibited. This park is a popular tourist destination not only for local Estonians, but also people of Finland who are visiting Estonia in greater and greater numbers.
Тарих
1703 жылы голландиялық Иоганн Доллға тиесілі кеме Балтық теңізінде жағаға тіреліп, батып кетті. Долл жақын маңдағы аралға шығып, оны «Felsland» – тасты арал деп атады. Ол сол жерде тұрып, уақыт өте келе Доллдың шаруашылығы эстон тілінде Толли талу (шаруашылық) деп, ал Фелсланд Вильсанди деп атала бастады. Теңіз сауда жолының бойында орналасқандықтан, Вильсанди кеме апаттарынан аман қалғандарға пана бергені теңізші елдер үшін маңызды болды. Бұл әсіресе Ресей патшасы үшін маңызды еді және аралдағы алғашқы пана 1806 жылы салынды. Одан кейін 1809 жылы 37 метрлік маяк салынды. 1859 жылы маяк жанында құтқару станциясы, ал 1883 жылы телеграф желісі орнатылды, негізінен кемелердің жағаға тірелуі туралы жаңалықты жеткізу үшін. Ең алғашқы белгілі отбасы 1826 жылы Вильсандиге қоныстанды және 1896 жылы бұл отбасы Мэндэр тегін алды. Уақыт өте келе, «ä» әрпі аймақтағы эстондық емес теңізшілерге таныс болмағандықтан, кейбір отбасы мүшелері Мэндэрді Мендер деп өзгертті, себебі оны жазу оңайырақ болды. 1860 жылы аралда 18 отбасы тұрды. 1934 жылғы халық санауы бойынша Вильсандиде 32 отбасы және 169 адам тұрды, олар негізінен балық аулау (камбала, треска, лосось) және теңізшілікпен айналысты. Айналасындағы мұхит тереңдігі әртүрлі, кейбір жерлері… 1931 жылы Вильсандиде теңіз құстары мұражайы салынды және Екінші дүниежүзілік соғысқа (1939–1945 жж.) дейін аралда 200-ге жуық тұрақты тұрғын және жаз айларында 3000–5000-ға жуық турист болды. 1870 жылы британдық «Адмирал» кемесі Вильсанди маңында жағаға тіреліп, жаңа өнім – мұнайдың көптеген баррелі жағаға шықты. Мұнай экономикасы әлі қалыптаспаған кезде, олар Вильсандидің маяктары мен үйлерінде отын ретінде, отын және зығыр майының орнына пайдаланылды. Артур Тум (1884–1942) 1906 жылы Вильсанди маягын басқаруға тағайындалды және ол 1910 жылы Вильсандидің солтүстік-батысындағы кішкентай Вайка аралдарын теңіз құстары қорығы деп жариялауға белсенді түрде атсалысты. Бұл аралдар – көшіп-қонушы құстардың көбеюі мен ұя салуы үшін пайдаланатын, сезімтал теңіз экожүйесін құрайды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1917 жылдың қазан айында Германия 300-ден астам кеме мен 25 000 сарбаздан тұратын «Альбион» операциясын бастады. Мақсаты – Сааремаа және басқа Балтық аралдарын басып алып, сол кезде Эстонияны басқарып отырған Ресейді қарсы тұрудан айыру. Шабуыл Вильсандиден басталды, ал оны алғашқы болып Вильсанди маякшысы Артур Тум байқады. 1941 жылы Тумды ресейліктер тұтқындап, контрреволюциялық қызмет көрсеткені және капиталистік елдерге тыңшылық жасағаны айыпталды. Ол Сталиндік еңбек лагеріне жіберілді, онда 1942 жылы қайтыс болды. Вильсанди тұрғындарының бірі – белгілі теңізші және кеме жасаушы, аралдағы ең ірі кеме иесі Жаен Тьар болды. Ол өмірінің соңына дейін, 1925 жылға дейін өмірді сақтап қалу станциясын басқарды. Жаен Тьардың немересі Жаан Элмар Тьер 1930 жылдың 24 желтоқсанында Курсаареде дүниеге келді. 1941 жылы Сааремаа астанасы Курсааредегі Епископ сарайында ұсталған Жаан Тьердің әкесі мен ағасы атылып өлтірілді. Вильсанди 16 кеме капитаны немесе теңіз саяхаттарын жасаған шеберлерді тәрбиеледі, олардың кейбіреулері жақын маңдағы Луналайд аралының белгілі тұрғыны Питер Оллмен (1829–1898) туысқандық байланыста болды. Осындай капитанға Питер Мендер, Иоганн Кальмар, Сиим Рус және Йоханнес Мандэр жатады. Кальмар, Мендер және Рус Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ресейдің Шығыс аймағында және Қытайда жұмыс істеді, ал 1930 жылы «Merilaid & Co» эстондық кеме компаниясын бірлесіп құрды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1944 жылдың 19 қыркүйегінде Вильсандидің 155 тұрғынынан шамамен 40 адам Kriegsmarine жүргізген блокададан қашып, қайықпен Швецияға жетті. Мәліметтерге сәйкес, 1944 жылы соғыс кезінде Вильсандиден 96 адам қашып кеткен, кейін 1956 жылы біреуі, ал 1959 жылы тағы біреуі қашып кеткен. Сол кезде аралда бар болғаны 46 адам қалды. Ресейден қашып құтылғандардың көп бөлігі Швецияға қоныстанды, ал қалғандары Канада мен АҚШ-қа кетті. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес Одағы Вильсандиді қоршаған барлық аралдарды ұлттық қауіпсіздік мақсатымен, халыққа жабық шектеулі аймақ деп жариялады.
Бүгін
1990 жылдардың басында Вильсанди Эстонияның ұлттық паркінің құрамына кірді, ал қазірде онда жыл бойы тұратын адамдар санаулы ғана. Жаз айларында көптеген туристер келеді, олардың бір бөлігі парк құрайтын шамамен 100 кішкентай аралды каякпен аралайды. Он мыңдаған су құстары және Балтық теңізінің көпшілігі серік тұлпарлары ұлттық паркте көшіп өтеді немесе көбейеді.
Климат
Вильсанди Эстониядағы теңіз климатының (Cfb) біріне ие, сондықтан Эстонияның басқа аймақтарына қарағанда жаздары көбінесе салқын, қыстары жұмсақ болады және жылдық температура ауқымы кішідірек. Вильсанди сонымен қатар, Эстониядағы бір жыл ішінде ең көп күн сәулесі түсетін аймақ болып табылады, ал оның метеостанциясы Эстониядағы ең көп күн сәулесі тіркелген орын ретінде статистикалық деректерде көрсетілген.