Кіріспе

Экспрессиондық педаль – көптеген музыкалық аспаптарда, соның ішінде орган, электрондық клавиатуралар және педальді сталь гитарада кездесетін маңызды басқару құралы. Музыкант педальды дыбыстың әртүрлі аспектілерін, көбінесе дыбыс күшін басқару үшін пайдаланады. Гитара күшейткішіне немесе эффекттер блогына жеке экспрессиондық педальдарды жиі қосуға болады және тонның көптеген жақтарын басқару үшін қолданылады. Құбырлы орган мен электрондық орган үшін қуат көзі органшыдан туындамайды, сондықтан бұл аспаптардың дыбыс күші кілттеріне немесе педальдарына қаншалықты күшпен басқанға байланысты емес; яғни, орган кілтті немесе педалды жұмсақ немесе қатты басса да бірдей дыбыс күшін шығарады. Сонымен қатар, дыбыс кілтті немесе педалді көтергенше өзгермейді, содан кейін ғана тоқтайды. Экспрессиондық педаль органшыға аспаптың сыртқы қуат көзін, яғни дыбыс күшін басқару мүмкіндігін береді, сонымен қатар қолдарын бос ұстауға мүмкіндік береді. Бұл динамикалық басқару жүйесі тоқтатуларды қосу (құбырлы органдар үшін) немесе көбірек тартқыштарды тарту (орган мен синтезаторлар үшін) әрекеттерінен толыққандай өзгеше. Бұдан өзге, экспрессиондық педаль ойналып жатқан нотаның дыбыс күшіне (және, аздаған дәрежеде, тембріне) әсер етуі мүмкін; басқа аспаптардан айырмашылығы, онда нота әдетте алғашқы дыбыс бергеннен кейін әлсірейді, органшы экспрессиондық педальға басымды арттыру арқылы аккордтың немесе нотаның күшін арттыра алады. Орган экспрессиондық педалі әдетте үлкен педаль болып келеді, ол үлкен автомобильдің газ педаліне ұқсайды және орган консоліне жартылай немесе толыққандай кіріп, органның педаль тақтасының тікелей үстінде немесе оң жағында орналасқан. Педальді аяқпен алға итеру арқылы дыбыс күші артады; ал табанмен төмен басу арқылы дыбыс күші төмендейді. Электрондық клавиатуралармен, күшейткіштермен және эффекттермен қолданылатын жеке экспрессиондық педаль әдетте металл немесе пластиктен жасалған кішкентай педаль болып табылады, оны еденге қоюға болады және аспап кабелі арқылы құрылғыға қосуға болады.

Құбырлы мүшелер

Тоғызыншы ғасырдан бастап, орган құбырларының бір немесе бірнеше бөлімдері ағаш қорапқа орналастырылатын болды, оның кем дегенде бір жағы венециялық жалюзи сияқты ашылып, жабылатын палитралардан тұратын. Механикалық (кейін электрлік) механизм қорапты педальмен байланыстырды, осы педальды қолданып, органшы жақтауларды ашып-жауып, дыбыстың күшін реттейтін. Қорап жабық болғанда, залға аз дыбыс жеткізіледі. Америка және Ұлыбритания органдарында жабық бөлім әдетте Swell деп аталады, ал құбырларды қоршаған қорапты әдетте swell қорабы деп атайды. Сондықтан экспрессия педалі кейде swell pedal немесе swell shoe деп те аталады. Кейде бұл педальді неміс тілінде schweller деп атайды. Ірі органдарда екі немесе одан да көп экспрессия педалі болуы мүмкін, бұл әртүрлі бөлімдердің дыбыс деңгейін жеке-жеке басқаруға мүмкіндік береді. Swell қорабы қаншалықты жақсы жасалса да, құбырлардың дыбысы олардың жабылуынан өзгереді. Тіпті жақтаулар толық ашылғанда да, құбырлар бөлмеде олар ашық болғандағыдай анық естілмейді. Кейбір жағдайларда, әсіресе романтикалық орган музыкасын орындау кезінде, экспрессия камерасында орналастыру орган құбырларының өткірлігін азайтуы мүмкін. Романтикалық аспаптар көбінесе экспрессиямен басқарылатын бірнеше бөлімнен (клавиатурадан) тұрады. Құбырлы органда экспрессия педалін crescendo педалімен шатастыруға болмайды, ол ашылғанда біртіндеп тіректерін қосып, пианодан фортиссимоға дейін дыбысты күшейтеді.

Ретшельді өрлеу рычаг

Тарихи тұрғыдан алғанда, палитралар консольдің жанындағы аяқпен басқарылатын тіреуіш арқылы реттелді. Тіреуіштің екі немесе үш әртүрлі тірегіш ойығы болды, ол тіреуіштің және оның арқылы жалюзилердің орнын бекітетін. Жалюзилердің орнын өзгерту үшін тіреуіш жаңа позицияға жылжуына мүмкіндік беру үшін бүйірге итерілді. Тіреуіш салмақты болғандықтан, оның бастапқы орны жоғарыда, жалюзилер жабық күйде болды. Тіреуіш төмендетілгенде, жалюзилер ашылатын.

Теңгерімді толтыру педалы

Теңгерілген толтыру педалі (жоғарыда суреттелгендей) он тоғызыншы ғасырдың соңында әзірленді, осылайша қораптың ашылуы кез келген бұрышта тоқтатылуы мүмкін болды (әдеттегі решетті толтырудағы екі-үш опция ғана емес). Бұл педаль педаль тақтасының ортасынан жоғары орнатылады. Ол әдетте тік ("жабық") күйден шамамен 90 градусқа дейін көлденең ("ашық") күйге қарай және кері айналады. Педаль теңгерілгендіктен, оны қолмен ұстап тұрудың қажеті жоқ, ол қозғалысының кез келген нүктесінде өздігінен тұра алады. Бұған қоса, көптеген экспрессия педальдарының осы орны – педаль тақтасының ортасынан жоғары – қажет болған жағдайда екі аяқпен де пайдалануға ыңғайлы (дегенмен көбінесе оң аяқпен басқарылады).

Салыстыру: ракеталық рычаг пен теңгерімді педальдер

1916 жылы «The Musical Times» журналына жазылған хаттар, экспрессияның екі жүйесі – ратчетті рычаг пен теңгерілген педальдің де артықшылықтарын талқылайды. Бір автор теңгерілген экспрессия педальдарының тым сезімтал немесе жеткілікті сезімтал емес екенін, сондай-ақ тиімді sforzando-ны жасауға қабілетсіз екенін айтады (бірақ бұл хат жазылғаннан бері көптеген жақсартулар енгізілді), және ол теңгерілген экспрессия педальдарын алып тастаған көптеген органшыларды біледі. Өзгеріске ең көңілді органшының пікірінше, ратчеттік өрлеу рычагымен нақты крещендо мен диминуэндо жасау мүмкін емес, себебі ұсынылған тіректер қажетті динамикалық деңгейден әрқашан сәл төмен немесе жоғары болады. Бұдан әрі, ол теңгерілген экспрессия педалінің екі аяқпен де қолдануға ыңғайлы екенін, ал бұрынғы автор педаль тақтасының екі жағында орналасқан екі ратчеттік рычагты қалаған.

Басқа экспрессиялық технологиялар

1933 жылы Обри Томпсон Аллен Генри Уиллис III, Генри Уиллис әкесінің немересінің еңбектеріне негіздеме жасап, "Шексіз жылдамдық және біртіндеп өзгеретін дыбыс күшейткішін" (толқу қозғалтқышын) құрастырды. Бұл механизм дыбыс күшейткіштің жалюзилерін шексіз баяу, сондай-ақ бірден ашуға және жабуға мүмкіндік берді. Серіппелі экспрессиялық педаль әдеттегі теңгерілген педальде жартылай ашық күйде орналасқан. Механизм экспрессиялық педаль қаншалықты басылса, соғұрлым жылдамдығымен жалюзилерді ашады. Бұл сирек кездесетін құрылғыға теңгерілген экспрессиялық педальге қарағанда мүлдем басқаша ойнау техникасы қажет. Ол өте сирек органдарда ғана кездеседі.

Қамыс мүшелері мен гармониялар

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы саз орган мен гармонияларда аспаптың негізінде екі сопақша педаль болған. Педальдарды жоғары-төмен басса, органның қамыстары арқылы ауа өтіп, дыбыс тудыратын. Бұл мүмкіндік гармонияны үйлерге және шағын шіркеулерге қолжетімді етті, бірақ динамикалық диапазоны шектеулі болды (органшы сорғылаудан шаршамайтынын айтпау керек). Дегенмен, бұл еркін қамыс органның дыбысының күшін және экспрессиясын бақылаудың бірнеше тәсілдері болды. Құбырлы органнан өзгеше, қамыс органның ауа қысымын тікелей басқаруға болады, яғни аяқтармен басқарылатын сопақшалардың жылдамдығын өзгерту арқылы жұмсақ немесе күшті дыбыстарды шығаруға болады. Гармонияларда (мұнда сопақшалар оң қысым жасаған) көбінесе көп тоқтаулар қолданылғанда сопақшаларды басуға жұмсалатын күшті азайту үшін ауа жинағыш болған. Бірақ кейбір аспаптарда орындаушыға тікелей басқару қажет болған жағдайда жинағышты айналып өту жүйесі де қарастырылған. Саз органның көбінесе дыбыс күшін реттеу механизмі болған. Оның құрамында сопақшалар мен қамыстар орналасқан ағаштан жасалған жақтау болған. Осы жақтауды жабу арқылы дыбыс күшейткіш қорап құрылатын. Органның ішкі жағындағы қораптың үстіндегі бір жалюзи дыбыстың күшін реттеуге мүмкіндік берген. Орындаушының аяқтары сопақшаларды басқаруға қажет болғандықтан, жалюзи тізесімен басқарылатын тетік арқылы иықталған. Тетік көлденең бағытта жұмыс істеген, ал орындаушы жалюзиді ашу үшін тізесін аспаптың қабырғасына қарай итерген. Тетік серіппе арқылы бастапқы "жабық" күйіне оралған, немесе жалюзиді ашық ұстау үшін құлыптау механизмі қосылған. Кейіннен электр қуатымен жұмыс істейтін саз орган, ал одан кейін электронды орган сопақша педальдарын экспрессия педалімен алмастыруға мүмкіндік берді, бұл органшыға қолмен сорғыланған аспаппен салыстырғанда дыбыс күшін әлдеқайда оңай өзгертуге мүмкіндік берді.

Электрондық органдар

ХХ және ХХІ ғасырлардағы джаз сияқты танымал орган музыкасының стилі өте динамикалық және классикалық орган әдебиетінен мүлдем өзгеше түрде экспрессиялық педальді үнемі пайдалануды қажет етеді. Бұл тенденция спинет-орган мен қазіргі заманғы синтезаторлардың пайда болуымен күшейді, олар экспрессиялық педальдің орнын ауыстырып, педаль тақтасының мөлшерін кішірейтті. Бұл өзгерістер органшыға оң аяғын экспрессиялық педалде тұрақты ұстауға, ал педаль тақтасын тек сол аяғымен ойнауға мүмкіндік берді. Бұл мүмкіндік органшыларды ойнау барысында экспрессиялық педальді жиірек қолдануға ынталандырды. Осы ойнау стилін пайдалану үшін, заманауи электронды органдардың кейбір экспрессиялық педальдары саусақ қосқыштарымен жабдықталған, бұл органшыға педальден аяғын көтермей-ақ тіркеуді жылдам өзгертуге мүмкіндік береді. Экспрессиялық педальдердің реакциясы сызықты болмауы мүмкін, яғни қысымның шағын өзгерістері толық басудан гөрі көлемде үлкен пропорционалды өзгеріске алып келуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, әр орган өзінің ерекшеліктерімен көзге түседі.

Гитаралар және сандық эффекттер

Электр гитарасы үшін арналған көптеген электрондық эффекттер блогы эффектті қосу және өшіру үшін аяқпен басқарылатын түрлендіргіштерді пайдаланады, бірақ вах, вибрато және суэлл сияқты кейбір гитара эффекттері пернетақтадағы экспрессия педалына ұқсас, өзгермелі педальды басқаруды қолданады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай эффекттер әрқайсысы үшін жеке педальдарға орнатылған, бірақ қазіргі заманғы цифрлық күшейткіштер мен процессорлар көптеген әртүрлі эффекттерді бір, кішкентай еденге қойылатын немесе тіреуге орнатылатын құрылғыға біріктіруге мүмкіндік береді. Бұл құрылғылармен бірге арнайы орнатылған немесе қосылатын экспрессия педальдарын пайдалануға болады, бұл бір экспрессия педалымен бірнеше эффекттерді басқаруға мүмкіндік береді. Экспрессия педалын пайдаланып, музыкант вах сияқты арнайы эффекттерді ғана емес, сонымен қатар дыбыс деңгейі, тон, эхо қайталануы, эффект жылдамдығы және т.б. сияқты кез келген өзгермелі параметрді нақты уақытта басқара алады. Кейбір гитара экспрессия педальдарында кейбір электрондық орган сияқты интеграцияланған аяқпен басқарылатын түрлендіргіштер бар. Бұл түрлендіргіштер одан да көп басқару мүмкіндігін береді, музыкантқа эффекттерді қосуға және өшіруге, сондай-ақ әртүрлі күшейткіштер арасында ауысуға мүмкіндік береді. Технологияның жетістіктерінің арқасында экспрессия педальдарынан басқа да әдістер пайда болды, кішкентай және қашықтан басқарылатын құрылғылар қолжетімді болды. Қозғалыспен басқарылатын экспрессия құрылғылары, сондай-ақ инерциялық аудио эффекттер контроллері деп аталатындар, экспрессия педалының қызметін атқарады, бірақ оларға қосымша икемділік, қозғалыс динамикасы және мүмкіндіктер қосылған.

Синтезаторлар

Экспрессиондық педальдер әдетте синтезатор функцияларын және эффект параметрлерін нақты уақытта басқару үшін қолданылады. Ең көп таралған педаль түрінде қарапайым потенциометр болады, ол педаль механизміне механикалық түрде жалғанады және синтезаторға электрлік түрде қосылады, көбінесе 1/4 дюймдік TRS штепсель арқылы. Мұндай педальдардың жұмыс істеуі үшін құрылғыда аналогтық педальді қосу мүмкіндігі болуы керек, немесе оларды MIDI немесе USB форматына түрлендіріп, компьютерде жұмыс істейтін бағдарламалық синтезаторлармен пайдалану үшін коммерциялық педаль интерфейстерінің бірін қолдану қажет.