Кіріспе

Кілтпен жұмыс істейтін идиофон Celesta /s///'/l//ɛ//s//t//ə/ немесе celeste /s///'/l//ɛ//s//t/, сондай-ақ қоңырау фортепиано деп аталады, – бұл клавиатурамен жұмыс істейтін идиофон. Ол тік пианиноға (төрт немесе бес октава) ұқсас, бірақ кішірек пернелері мен әлдеқайда кіші шкафы немесе үлкен ағаш музыка қорапшасы (үш октава) бар. Пернелер ағаш резонаторлардың үстінде ілінетін металл (әдетте болат) пластиналар немесе сырықтар жиынтығына соққы беретін балғалармен жалғасады. Төрт немесе бес октавалы модельдерде әдетте дыбысты ұстап тұратын немесе басаңдататын тұншықтыратын педаль болады. Үш октавалы аспаптардың шағын "үстел үсті" дизайны болғандықтан, оларда педаль жоқ. Celesta-ны пайдаланатын ең танымал шығармалардың бірі – Пётр Ильич Чайковскийдің "Шәкәрлі алма феясының биі" ("Жұмсақ ошақ") балетынен алынған туындысы. Селестаның дыбысы глокеншпильдің дыбысына ұқсас, бірақ әлдеқайда жұмсақ және нәзік тембрге ие. Осы қасиет аспапқа француз тілінде "аспандық" дегенді білдіретін celeste деген атау берді. Селеста көбінесе басқа аспаппен немесе бөліммен ойналатын әуенді күшейту үшін қолданылады. Оның нәзік, қоңырау сияқты дыбысы толық ансамбльде орындау үшін жеткілікті күшті емес; сонымен қатар, celesta сирек жеке соломен орындалады. Селеста – транспозициялық аспап, ол жазылған биіктіктен бір октава жоғары естіледі. Әр түрлі өлшемдегі аспаптар бар, олардың диапазоны үштен бес жарым октаваға дейін жетеді. Оның төрт октавалық дыбыс диапазоны әдетте C4-тен C8-ге дейін саналады. 4186 Гц негізгі жиілігі оны жиі қолданылатын ең жоғары дыбыстардың біріне айналдырады. Бастапқы француз аспаптары бес октавалық диапазонға ие болған, бірақ ең төменгі октава қанағаттандырмайтындықтан, ол кейінгі модельдерде алынып тасталды, содан кейін технология жақсарған кезде қайта қосылды. Қазіргі кезде симфониялық оркестрлерде стандартты француздық төрт октавалық аспапты біртіндеп үлкен, бес октавалық неміс моделімен алмастыру үрдісі жүріп жатыр. Ол перкуссиялық аспаптар отбасының мүшесі болғанымен, оркестрлік тұрғыдан алғанда, оны клавиатуралық бөлімнің мүшесі деп санау дұрыс және әдетте клавиатурашы ойнайды. Celesta бөлігі әдетте екі тірекпен бекітілген таяқтарға жазылады, бұл үлкен таяқ деп аталады.

Тарих

Селестаны 1886 жылы париждік гармония жасаушы Огюст Виктор Мюстель ойлап тапты. Оның әкесі, Шарль Виктор Мюстель, 1860 жылы селестаның алға құрлысы типофонды жасаған. Бұл аспаптың дыбысы, селестада қолданылатын металл пластиналардың орнына, дыбыс шығару тілшелеріне соғылу арқылы тудырылды. Дулцитон типофонмен бірдей принципте жұмыс істеді және Шотландияда бір уақытта жасалды; олардың жасаушылары бір-бірінің аспаптарынан хабардар болған-болмағаны белгісіз. Типофон/дульцитонды қолдану оның төмен дыбыстылығымен шектелді, толық оркестрде естілу үшін тым үнсіз болды. Пётр Ильич Чайковский әдетте толық симфониялық оркестрге арналған шығармада осы аспапты қолданған алғашқы атақты композитор ретінде еске алынады. Ол оны алғаш рет "Воевода" симфониялық поэмасында пайдаланды, премьерасы 1891 жылдың қарашасында өтті. Келесі жылы ол "Щелкунчик" балетінде (Op. 71, 1892), әсіресе "Қантты қалампырдың биі" (Variation de la Fée Dragée) атты бөлімінде, балетмейстер Мариус Петипаның "су тамшылары фонтандардан шашылып шығады" деген талабына жауап ретінде селестаны қолданды. Алайда, Эрнест Шоссон Чайковскийден бұрын 1888 жылдың желтоқсанында шағын оркестрге арналған "La tempête" музыкалық қосымшасында селестаны пайдаланды (Уильям Шекспирдің "Темпест" пьесасының француз тіліне аудармасы, авторы Морис Бушур). Селеста Гюстав Малердің 6-шы симфониясында да маңызды рөл атқарады, әсіресе 1-ші, 2-ші және 4-ші бөлімдерінде, сондай-ақ 8-ші симфониясында және "Жер туралы жырда". Кароль Шимановский оны 3-ші симфониясында пайдаланды. Густав Холст 1918 жылғы оркестрлік "Планеталар" шығармасында, әсіресе соңғы бөлімінде, "Нептун, Мистик" аспапты қолданды. Ол Бела Бартоктың 1936 жылғы "Струналар, соққы аспаптары және селестаға арналған музыка" шығармасында да маңызды орын алады. Отторино Респиги оны көптеген шығармаларында, әсіресе "Римдік триптих" атты поэмалық оркестрлік туындыларында қолданды. Джордж Гершвин "Париждегі америкалық" шығармасына селестаның жеке орындауын қосты. Ферде Гроф сонымен қатар "Grand Canyon Suite" шығармасының үшінші бөлімінде аспапқа арналған кеңейтілген каденция жазды. Дмитрий Шостакович өзінің он бес симфониясының жетісінде селестаға арналған партиялар қосты, оның ішінде 4-ші симфонияның кодисінде ерекше орын алды. ХХ ғасырдың американдық композиторы Мортон Фельдман "Crippled Symmetry" және "For Philip Guston" сияқты ірі камералық шығармаларында селестаны пайдаланды, сондай-ақ оның оркестрлік музыкасы мен басқа да шығармаларында да қолданды. Кейбір шығармаларда, мысалы "Бес фортепианода" орындаушылардың бірі селестада да ойнайды. Селеста Карл Орфтың 1936 жылғы "Carmina Burana" кантатасында және "Der Rosenkavalier" (1911) операсындағы "Күміс гүл" көрінісі сияқты 20-ғасыр операларында қолданылады. Моцарттың "Солғай флейта" операсындағы клавиатуралық глокеншпиль партиясын қазіргі уақытта көбінесе селеста орындайды.

Жаз

1928 жылы Эрл Хайнс қолданғаннан бері басқа джаз пианистері де кейде celesta-ны балама аспап ретінде пайдаланады. 1930 жылдары Фатс Уоллер оң қолымен celesta, ал сол қолымен пианинода бірдей ойнайтын. Celesta-ны кейде ойнаған танымал джаз пианистерінің қатарында Мемфис Слим, Мид "Люкс" Льюис, Вилли "Арыстан" Смит, Арт Татум, Дьюк Эллингтон, Телониус Монк, Бадди Греко, Оскар Петерсон, Маккой Тайнер, Сун Ра, Кит Джаррет және Герби Хэнкок бар. Celesta Луи Армстронгтың RCA үшін жазған "Someday You'll Be Sorry" әніне кіріспе береді және туындының өзінде маңызды рөл атқарады. Пианист Рас Фримен Chet Baker Sings альбомындағы тректерде (мысалы, My Ideal және I Get Along Without You Very Well (Except Sometimes)) celesta-ны қолданады. Фрэнк Синатраның 1940 жылдары Columbia үшін жазған көптеген жазбаларында (мысалы, I'll Never Smile Again) бұл аспап кездеседі, сондай-ақ 1950 жылдары Capitol үшін жазған көптеген альбомдарында да (In the Wee Small Hours, Close to You және Songs for Swingin' Lovers) қолданылған.

Саундтрек

Селеста ондаған жылдар бойы кинода кеңінен қолданылып келеді. 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейінгі фильмдердің көптеген саундтректерін толықтырудан өзге, селеста кейде есімді қозғайтын, көңілді әуе тудыру үшін ерекше назарға алынды. Мысалы, «Пиноккио» (1940) фильмінде Көк Шаңырақ пайда болатын немесе сиқыр қолданған кезде селестада шағын мотив пайдаланылады. Селеста сондай-ақ 1971 жылғы «Вилли Вонка және шоколад фабрикасы» фильміндегі Джин Уайлдер орындаған «Таза қиял» әнінің бастапқы бөлігін де көрсетеді. Композитор Джон Уильямстың алғашқы үш «Гарри Поттер» фильміне жазған музыкасында бұл аспап жиі пайда болады, әсіресе алғашқы екі фильмде «Хедвигтің тақырыбы» қайта-қайта орындалады. Селеста балалар телесериалы «Мистер Роджерстің көршілері» музыкасында да маңызды рөл атқарды. Ол ең әйгілі бағдарламаның тақырып әні «Won't You Be My Neighbor» әнінің кіріспесінде естілді, ол аспаптағы арманды сазбен басталды. Әнді Фред Роджерс орындап, Джонни Коста сазгерлік етті. Бұл аспап бағдарламаның басқа да музыкалық бөлімдерінде де қолданылды, мысалы, «Көршілес троллейбус» «Мейк Блев» ауданына кіргенде және одан шыққанда естілді. W. G. Snuffy Walden жазған «The West Wing» телесериалының толық оркестрлік нұсқасының тақырып әнінде де селеста қолданылады.

Орналастырғыш заттар

Егер ансамбль немесе оркестрде челеста болмаса, көбінесе оның орнына фортепиано, синтезатор немесе сэмплер мен электрондық пернетақталар пайдаланылады.