Музыкалық аспаптар пернелері

Кіріспе

Музыкалық аспаптардың бөліктері
Музыкалық аспаптардағы пернетақталар

Музыкалық пернетақта – музыкалық аспаптағы жанында орналасқан, басылатын тетіктер немесе пернелердің жиынтығы. Пернетақталар әдетте батыс музыкалық шкаласының он екі нотасын ойнау үшін, үлкен, ұзын және кіші, қысқа пернелердің октава аралығында қайталанататын комбинациясын қамтиды. Пернетақтадағы пернелерді басу арқылы аспап дыбыс шығарады – механикалық түрде ішек немесе тілді соғу (акустикалық және электрлі пианино, клавикорд), ішекті тарту (клавесин), құбырлы орган арқылы ауа ағынын қамтамасыз ету, қоңырауды соғу (карильон) немесе электрондық тізбекті қосу (синтезатор, цифрлық пианино, электрондық пернетақта). Ең көп кездесетін пернетақта аспабы – фортепиано, сондықтан пернетақтаның орналасуы көбінесе фортепиано пернетақтасы немесе жай ғана фортепиано пернелері деп аталады.

Сипаттама

Батыстық музыка шкаласының он екі нотасы сол жақтағы ең төменгі нотамен орналастырылған. Ұзын кілттер (C мажор шкаласының жеті "табиғи" нотасы: C, D, E, F, G, A, B) алға қарай шығып тұрады. Бұл кілттер дәстүрлі түрде піл сүйегімен қапталғандықтан, оларды көбінесе ақ ноталар немесе ақ кілттер деп атайды. C мажор шкаласының құрамына кірмейтін қалған бес нотаның (яғни C/D, D/E, F/G, G/A, A/B) кілттері жоғарырақ және қысқа. Бұл кілттер аз тозығысқа ұшырайтындықтан, көбінесе қара түсті ағаштан жасалады және қара ноталар немесе қара кілттер деп аталады. Қара кілттер пентатоникалық шкаланы құрайды. Бұл үлгі октава интервалымен қайталанады. C мажор үшін ұзын кілттердің және аралық жарты тон үшін қысқа кілттердің орналасуы 15 ғасырға дейін жетеді. 19 ғасырдан бұрынғы көптеген клавиатуралық аспаптар, мысалы, клавесин мен құбырлы органдар, кілттердің түсі кері орналасқан клавиатураға ие: ақ ноталар эбен ағашынан, ал қара ноталар жұмсақ ақ сүйектен жасалған. 1960 жылдардан бастап бірнеше электрлік және электрондық аспаптар да осылай жасады; 1960 жылдардағы Vox электронды органдары, Farfisa FAST портативті органдары, Hohner Clavinet L, Korg Poly 800 синтезаторының бір нұсқасы және Roland цифрлық клавесиндері. 1960 жылдардағы кейбір электронды органдар кері түстерді немесе сұр диездерді немесе табиғи ноталарды екі бөлікке бөлінген бір клавиатураның төменгі бөлігін (немесе бөліктерін) көрсету үшін пайдаланды, олардың әрқайсысы әртүрлі тіркеуді немесе дыбысты басқарады. Мұндай клавиатуралар екінші мануалдың қажеттілігінсіз әуенді және контрастты сүйемелдеуді қамтамасыз етеді және испан және кейбір ағылшын органдарының ренессанс және барокко дәуірлерінде кең таралған еді. Бөлінген клавиатуралар 1842 жылы гармониямен қайта пайда болды, бөліну E4/F4 кезінде болды. Hammond B3, C3 және A100 сияқты кері түсті кілттер – бұл алдын ала орнатылған дыбыстарды таңдау үшін құлыптағыш радио түймелері.

The twelve notes of the Western musical scale are laid out with the lowest note on the left. The longer keys (for the seven "natural" notes of the C major scale: C, D, E, F, G, A, B) jut forward. Because these keys were traditionally covered in ivory they are often called the white notes or white keys. The keys for the remaining five notes—which are not part of the C major scale—(i. e., C/D, D/E, F/G, G/A, A/B) (see Sharp and Flat) are raised and shorter. Because these keys receive less wear, they are often made of black colored wood and called the black notes or black keys. Black keys form a pentatonic scale. The entire pattern repeats at the interval of an octave. The arrangement of longer keys for C major with intervening, shorter keys for the intermediate semitones date to the 15th century. Many keyboard instruments dating from before the nineteenth century, such as harpsichords and pipe organs, have a keyboard with the colours of the keys reversed: the white notes are made of ebony and the black notes are covered with softer white bone. A few electric and electronic instruments from the 1960s and subsequent decades have also done this; Vox's electronic organs of the 1960s, Farfisa's FAST portable organs, Hohner's Clavinet L, one version of the Korg Poly 800 synthesizer and Roland's digital harpsichords. Some 1960s electronic organs used reverse colors or gray sharps or naturals to indicate the lower part (or parts) of a single keyboard divided into two parts, each controlling a different registration or sound. Such keyboards accommodate melody and contrasting accompaniment without the expense of a second manual, and were a regular feature in Spanish and some English organs of the renaissance and baroque eras. The break was between middle C and C sharp, or outside of Iberia between B and C. Broken keyboards reappeared in 1842 with the harmonium, the split occurring at E4/F4. The reverse colored keys on Hammond organs such as the B3, C3 and A100 are latch style radio buttons for selecting pre set sounds.

Өлшемі және тарихи өзгеруі

Пернетақта аспаптарының хроматикалық диапазоны (сонымен қатар компас деп те аталады) кеңейюге бейім. 18-шы ғасырда клейпциндрлердің диапазоны бес октавадан (>60 пернеден) асып кеткен, ал 1870 жылдан бері жасалған көптеген пианинолар 88 пернелі болып келеді. 88 пернелі пианиноның ең төменгі ырғағы (жиілігі: 27.5 Гц) диапазон аталымындағы субконтрабасқа тең келеді. Кейбір заманауи пианиноларда одан да көп ноталар бар (Bösendorfer 290 "Империал" 97 пернелі, ал Stuart & Sons үлгісі 108 пернелі). Қазіргі синтезаторлардың пернетақталары әдетте 61, 76 немесе 88 пернелі болады, ал кішкентай MIDI контроллерлері 25 пернелі болып шығады (цифрлық жүйелер октаваларды, ырғақты және диапазонды динамикалық түрде өзгертуге мүмкіндік береді, бұл кейбір жағдайларда арнайы пернелердің қажеттілігін азайтады. Дегенмен, кішкентай пернетақталар музыкалық ноталарды ойнау мүмкіндігін шектейді). Органның әр мануалында әдетте 61 перне болады, бірақ кейбір спинет үлгілерінде 44 немесе 49 перне бар. Орган педаль тақтасы – органшының аяқтарымен ойнайтын ұзын педальді пернетақта. Педаль тақталарының мөлшері 12-ден 32 нотаға дейін немесе Камерон Карпентер қолданатын гастрольдік органда 42 нотаға дейін жетеді. Типтік пернетақта орналасуында қара пернелердің ені біркелкі, ал ақ пернелердің ені біркелкі және пернетақтаның алдыңғы жағында арақашықтығы бірдей болады. Қара пернелер арасындағы үлкен кеңістіктерде C, D және E табиғи ноталарының ені F, G, A және B пернелерінің енінен сәл өзгешеленеді. Бұл әр октавада 12 перненің біркелкі арақашықтығын қамтамасыз етеді, сонымен қатар октавадағы жеті "табиғи" перненің біркелкілігін сақтайды. Соңғы үш жүз жыл ішінде тарихи пернетақта аспаптарында (органдар, клавесин, клавикорд, клейпциндрлер және пианинолар) кездесетін октава аралығы өте кеңейді. Қазіргі заманғы пианино пернетақталарының октава аралығы әдетте , нәтижесінде қара пернелердің ені орташа және ақ пернелердің ені пернетақталар арасындағы кеңістікті ескермей шамамен болады. Соңғы жылдары кішкентай қолы бар пианиношылар мен қол немесе қолға қатысты жарақаттар арасындағы байланыс анықталды. Осы пианиношылар үшін бірнеше кішірейтілген өлшем стандарттары ұсынылды. 1970-ші жылдары канадалық Кристофер Донисон 7/8 өлшемді (октава аралығы) пернетақта жасады. Бұл өлшем, сондай-ақ 15/16 өлшемді (октава аралығы) және кішкентай өлшемді (130 мм (5,1 дюйм) октава аралығы) Steinbuhler & Company компаниясы Пенсильванияда жасап, сатуға шығарды. Бұл үш өлшем DS6.0, DS5.5 және DS5.1 деп тіркелді. Компания 2018 жылы коммерциялық емес DS Standard Foundation болып қайта құрылды. Hailun USA DS Standard Foundation-мен келісім бойынша DS6.0 және DS5.5 өлшемдерінде пианинолар шығарады. 2013 жылдан бері пианиношылар, оқытушылар және сахналық өнер саласының денсаулық сақтау мамандарынан құралған жаһандық желі ірі компаниялардың пианино пернетақталарын жасаудағы "барлығына бірдей өлшемді" тәсілді өзгертуді үнемі қолдап келеді. Бұл желі PASK (Pianists for Alternatively Sized Keyboards) деп аталады. АҚШ-тың пианиношысы Ханна Рейманн тар октавалы пианино пернетақталарын насихаттайды және қазіргі пианиноларды әр түрлі өлшемдегі алмастырылатын пернетақталармен жабдықтау әдістері мен құралдарына АҚШ патентын алған. Steinway & Sons USA жаңа рояльдерде немесе ескі рояльдерді жаңартуда тар пернетақталарды ұсынады. Техникалық және музыкалық мәселелерді шешу үшін пернетақта дизайнында өзгерістер енгізілді. Пернетақтаның алғашқы үлгілері григориан әнінде қолданылатын ноталарға негізделген (жеті диатоникалық нота және B♭) және олар B және B екеуін де диатоникалық "ақ ноталар" ретінде қамтыды, B пернетақтаның сол жағында, ал B оң жағында орналасқан. Осылайша, октавада сегіз "ақ перне" және төрт "қара перне" болды. Бұл сегіз нотаға баса назар аудару "жеті және бес" жүйесі қабылданғаннан кейін бірнеше ғасыр бойы қысқа октава түрінде сақталды: жоғарыда аталған сегіз нота пернетақтаның сол жағында орналастырылды және E мен C арасындағы пернелерде қысылды (сол кезде мұндай төменгі кездейсоқтықтар сирек кездесетін, сондықтан қажеттілік болмады). 16-шы ғасырда аспаптар көбінесе меантондық темпераментпен күйленген кезде, кейбір клавесиннің G және E пернелері екіге бөлінді. G пернесінің бір бөлігі G-ге, екіншісі A-ға, ал E пернесінің бір бөлігі E-ге, екіншісі D-ға күйленген сырғаны басқарды. Бұл пернетақта орналасуы, энгармониялық пернетақта деп белгілі, клавесиннің мүмкіндіктерін кеңейтті, композиторларға "қасқа бұрыш" (G-диезден E-бемольге) гармониясы бар музыка жазуға мүмкіндік берді, бірақ тыңдаушыларға ыңғайсыздық тудырмады (Split sharp қараңыз). Аталған қысқа октаваның нұсқасы болып табылатын "бұзылған октава" да қысқа октавадан шығарылған кездейсоқтықтарды қосу үшін бөлінген пернелерді пайдаланды. Пернетақта дизайнының басқа мысалдарына Jankó пернетақтасы және хроматикалық аккордеондағы және бандонеондағы хроматикалық пернетақта жүйелері жатады.

The chromatic range (also called compass) of keyboard instruments has tended to increase. Harpsichords often extended over five octaves (>60 keys) in the 18th century, while most pianos manufactured since about 1870 have 88 keys. The lowest pitch (frequency: 27.5 Hz) of an 88 key piano is equivalent to a sub contrabass in the range name. Some modern pianos have even more notes (a Bösendorfer 290 "Imperial" has 97 keys, and a Stuart & Sons model has 108 keys). While modern synthesizer keyboards commonly have either 61, 76 or 88 keys, small MIDI controllers are available with 25 keys (digital systems allow shifting octaves, pitch, and "splitting" ranges dynamically, which, in some cases, reduce the need for dedicated keys. However, smaller keyboards will typically limit which musical scores can be played). Organs normally have 61 keys per manual, though some spinet models have 44 or 49. An organ pedalboard is a keyboard with long pedals played by the organist's feet. Pedalboards vary in size from 12 to 32 notes or 42 on a touring organ used by Cameron Carpenter. In a typical keyboard layout, black note keys have uniform width, and white note keys have uniform width and uniform spacing at the front of the keyboard. In the larger gaps between the black keys, the width of the natural notes C, D and E differ slightly from the width of keys F, G, A and B. This allows close to uniform spacing of 12 keys per octave while maintaining uniformity of seven "natural" keys per octave. Over the last three hundred years, the octave span distance found on historical keyboard instruments (organs, virginals, clavichords, harpsichords, and pianos) has ranged from as little as to as much as
Modern piano keyboards ordinarily have an octave span of , resulting in the width of black keys averaging and white keys about at the base, disregarding space between keys. In recent years, there has been evidence of a correlation between pianists with smaller hand spans and hand or arm injuries. Several reduced size standards have been proposed for these pianists. A 7/8 size ( octave span) keyboard was developed by Canadian Christopher Donison in the 1970s. This size, along with the 15/16 size ( octave span) and a smaller size (130 mm (5.1 in) octave span) have since been developed and marketed by Steinbuhler & Company in Pennsylvania. These three sizes are registered as DS6.0, DS5.5 and DS5.1. The company was converted to the non profit DS Standard Foundation in 2018. Hailun USA manufactures pianos in the two alternative DS6.0 and DS5.5 sizes through an agreement with the DS Standard Foundation. Since 2013, a global network of pianists, teachers and performing arts health professionals has been increasingly advocating for change to the 'one size fits all' approach to piano keyboard manufacturing by major companies. This network is known as PASK (Pianists for Alternatively Sized Keyboards). U. S. pianist Hannah Reimann has promoted piano keyboards with narrower octave spans and has a U. S. patent on the apparatus and methods for modifying existing pianos to provide interchangeable keyboards of different sizes. Narrower keyboards are available from Steinway & Sons USA in new grand pianos or as a retrofit to existing pianos. There have been variations in the design of the keyboard to address technical and musical issues. The earliest designs of keyboards were based heavily on the notes used in Gregorian chant (the seven diatonic notes plus B flat) and as such would often include B and B both as diatonic "white notes", with the B at the leftmost side of the keyboard and the B at the rightmost. Thus, an octave would have eight "white keys" and only four "black keys". The emphasis on these eight notes would continue for a few centuries after the "seven and five" system was adopted, in the form of the short octave: the eight aforementioned notes were arranged at the leftmost side of the keyboard, compressed in the keys between E and C (at the time, accidentals that low were very uncommon and thus not needed). During the sixteenth century, when instruments were often tuned in meantone temperament, some harpsichords were constructed with the G and E keys split into two. One portion of the G key operated a string tuned to G and the other operated a string tuned to A, similarly one portion of the E key operated a string tuned to E, the other portion operating a string tuned to D. This type of keyboard layout, known as the enharmonic keyboard, extended the flexibility of the harpsichord, enabling composers to write keyboard music calling for harmonies containing the so called wolf fifth (G sharp to E flat), but without producing aural discomfort in the listeners (see Split sharp). The "broken octave", a variation of the aforementioned short octave, similarly used split keys to add accidentals left out of the short octave. Other examples of variations in keyboard design include the Jankó keyboard and the chromatic keyboard systems on the chromatic button accordion and bandoneón.

Электрондық пернетақталар

Қарапайым электронды пернетақталарда әр перненің астында қосқыштар болады. Пернеге бассаңыз, тізбек қосылып, дыбыс тудырады. Көптеген пернетақталар пернетақта матрицалық схемасын қолданады, онда 8 қатар және 8 баған сымдары кесіп өтеді. Осылайша, 16 сым 8 × 8 = 64 кесісу нүктесін қамтамасыз етеді, оларды пернетақта контроллері қай перне басылғанын анықтау үшін сканерлейді. Бұл жүйенің кемшілігі – ол әр перне үшін тек қарапайым екілік «қосулы/өшірулі» сигналын ғана береді. Жақсы электронды пернетақталар әр перне үшін екі жиынға бөлінген, сәл ығысқан қосқыштарды қолданады. Бірінші және екінші қосқыштардың белсенділігі арасындағы уақытты анықтау арқылы пернеге басу жылдамдығын анықтауға болады, бұл пернетақтаның орындау динамикасын едәуір жақсартады. Ең жақсы электронды пернетақталарда әр перне үшін жеке схемалар болады, олар полифониялық сенсорлық әсерді қамтамасыз етеді. Күрделі электронды пернетақталар жүздеген пернелік сезім деңгейін ұсынып, көптеген фортепиано сияқты 88 пернеге ие болуы мүмкін.

Ойын техникасы

Көзбен көруге ұқсас болса да, әртүрлі клавиатуралы аспаптар әртүрлі ойнау тәсілдерін қажет етеді. Фортепианоның механикалық балғасы пернеге қаншалықты жылдам басылса, дауыс тағы да қаттырақ естіледі, ал клавесиннің тілшесінің механизмі пернеге тигізетін әсерге қарамастан, нотаның дыбыс күші айқын түрде өзгермейді. Құбырлы органның дыбысы мен тембрі, ыстық ауаның мөлшерімен және музыканттың алдын ала таңдаған тоқтауларымен басқарылады. Сондықтан, осы аспаптарды ойнаушылар дыбыстың өрнегін өзгерту үшін әртүрлі тәсілдерді қолданады. Аранжировкалық клавиатура түрлі дауыстарды, сондай-ақ соққылы дыбыстарды және сол қолмен ойналатын аккордтарға жауап беретін басқа да қосымша дыбыстарды шығару үшін алдын ала бапталуы мүмкін. Пернетақта құрылымы қарапайым болғанымен және барлық ноталар қол жетімді болғанымен, ойнау үшін шеберлік қажет. Кәсіби ойнаушы музыкалық аспапты дәл және ырғақты ойнау үшін көп жаттығудан өтеді. Жаңа бастағандар тіпті қарапайым пьесаны да техникалық дайындықтарының жетіспеуінен лайықты орындай алмайды. Ойнаушының қолдарының қозғалысының тізбегі өте күрделі болуы мүмкін. Мәселелерге кішкентай қолы бар адамдар үшін қиын болатын кең аралықтағы аккордтар, бастапқыда қолайсыздық тудыратын ерекше қол позицияларын қажет ететін аккордтар, сондай-ақ жылдам гаммалар, трельдер мен арпеджиолар жатады. Жылдамдыққа сезімтал (немесе динамикалық) пернетақталарда ойнау (яғни, ойнау жылдамдығына әртүрлі жауап беретін) саусақтардың тәуелсіздігін қажет етеді, сондықтан кейбір саусақтар "қаттырақ", ал басқалары жұмсақ ойнайды. Пианистер осыны жанасу жылдамдығын реттеу деп атайды (бұл пианино шеберінің балғалардың қаттылығын өзгерту арқылы пианиноны "реттеуінен" ерекшеленеді). Клавиатурашылар қаттырақ немесе жұмсақ, немесе күштірек немесе әлсіз ойнау туралы айтады. Бұл ойнаушының сезімін дәл сипаттауы мүмкін, бірақ пернетақтаның механизмінде жылдамдық музыкалық динамиканы басқарады. Ойнаушы пернеге қаншалықты жылдам басса, дауыс тағы да қаттырақ естіледі. Ойнаушылар екі қолды үйлестіруді және оларды тәуелсіз пайдалануды үйренуі керек. Көптеген музыкалық шығармалар екі қолға арналған; әдетте оң қол жоғары регистрде мелодияны ойнайды, ал сол қол төменгі регистрде бас ноталары мен аккордтарымен сүйемелдейді. Сол қолға арналған музыканың мысалдарына Леопольд Годовскийдің Шопеннің этюдтері бойынша 53 зерттеуі, Морис Равельдің Сол қолға арналған фортепиано концерті және Сергей Прокофьевтің Сол қолға арналған 4-ші фортепиано концерті жатады. Контрапунктты музыкада екі қол бір уақытта әртүрлі мелодияларды орындайды.

Despite their visual similarity, different keyboard instrument types require different techniques. The piano hammer mechanism produces a louder note the faster the key is pressed, while the harpsichord's plectrum mechanism does not perceptibly vary the volume of the note with different touch on the keyboard. The pipe organ's volume and timbre are controlled by the flow of air from the bellows and the stops preselected by the player. Players of these instruments therefore use different techniques to color the sound. An arranger keyboard may be preset to produce any of a range of voices as well as percussion and other accompaniments that respond to chords played by the left hand. Even though the keyboard layout is simple and all notes are easily accessible, playing requires skill. A proficient player has undertaken much training to play accurately and in tempo. Beginners seldom produce a passable rendition of even a simple piece due to lack of technique. The sequences of movements of the player's hands can be very complicated. Problems include wide spanned chords, which can be difficult for people with small hands, chords requiring unusual hand positions that can initially be uncomfortable, and fast scales, trills and arpeggios. Playing instruments with velocity sensitive (or dynamic) keyboards (i. e., that respond to varying playing velocity) may require finger independence, so that some fingers play "harder" while others play more softly. Pianists call this control of touch velocity voicing (not to be confused with a piano technician's "voicing" of a piano by modifying the hardness of the hammers). Keyboardists speak of playing harder and softer, or with more or less force. This may accurately describe the player's experience—but in the mechanics of the keyboard, velocity controls musical dynamics. The faster the player depresses the key, the louder the note. Players must learn to coordinate two hands and use them independently. Most music is written for two hands; typically the right hand plays the melody in the treble range, while the left plays an accompaniment of bass notes and chords in the bass range. Examples of music written for the left hand alone include several of Leopold Godowsky's 53 Studies on Chopin's Etudes, Maurice Ravel's Piano Concerto for the Left Hand and Sergei Prokofiev's Piano Concerto No. 4 for the left hand. In music that uses counterpoint technique, both hands play different melodies at the same time.

Басқа қолданыстар

Ксилофон, маримба, вибрафон немесе глокенспиль сияқты бірнеше соққы аспаптарындағы элементтер пернетақта түрінде орналасқан. Орындаушы әдетте пернелерді басудың орнына әр элементті (мысалы, металл немесе ағаш таяқшаны) соққымен ойнатады. Музыкалық емес құрылғыларда да пернетақта орналасуына ұқсас мысалдар бар. Мысалы, ең алғашқы телеграф машиналарын жасағанда, олар фортепиано пернетақтасына ұқсас орналасуды қолданған.

Қалталық пернетақталар

Кейбір клавиатураларда октавасына 12-ден артық немесе азырақ пернелер болады, олар көбінесе микротонды музыкада қолданылады. Бұл музыкант және изобретатель Джулиан Каррильоның (1875–1965) жаңалықтары мен теориялық жетістіктерінен кейін пайда болды. Аккордеон және үнді гармониялары сияқты еркін тілшелі аспаптардың кейбір клавиатураларында микротонды дыбыстар бар. Электрондық музыканың пионері Паулин Оливерос мұндай аспапта ойнаған. Мысырлық бишілер, мысалы Хасам Рамзи, дәстүрлі әуендерді ойнау үшін арнайы реттелген аккордеондарды пайдаланады. Әзірбайжан музыкасында қолданылатын кішкентай Гармон аккордеонында кейде "shift" пернесін басқанда микротонды дыбыстарды шығаратын пернелер болады.