Клавакорд: Тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Музыкалық аспап

Клавикорд – негізінен Кейінгі Орта ғасырдан бастап, Ренессанс, Барокко және Классикалық дәуірлерде кеңінен қолданылған, тіктөртбұрышты, клавишалы ішекті аспап. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол көбінесе жаттығу құралы ретінде және шығармалар жазуға көмек ретінде пайдаланылды, себебі үлкен концерттерге арналғандай дыбыстық қуаты жеткіліксіз болды.

Қиындықтар

Сызық көпірден тек қана тангенске дейін дірілдегендіктен, бір ғана сапқа бірнеше тангенсті, демек, бірнеше пернені тағайындауға болады. Бұл – күйзеліс деп аталады. Ертедегі клавикордтарда әрбір сапта жиі көптеген ноталар ойнатылатын, тіпті тек бір саптан тұратын аспап – пернелі монокордқа дейін де созылған, бірақ көптеген клавикордтар үш немесе екі күйзеліспен жасалған. Әрбір сапта бір уақытта тек бір нота ойнатыла алатындықтан, күйзеліс схемасы әдетте бірге жиі естілмейтін ноталардың (мысалы, До және До) бір сап жұбын бөлісуі үшін таңдалады. Бұл жүйенің фретсіз аспаптармен (төменде қараңыз) салыстырғандағы артықшылықтары: салыстырмалы түрде оңай күйге келтіру (күйге келтіруді қажет ететін шамамен екі есе аз сап бар), үлкен дыбыс (бірақ бұл камералық музыкада қолдануға әлі де жеткіліксіз), және айқын, тікелей дыбыс. Кемшіліктері: темпераментті тангенттерді бүкпестен қайта орнату мүмкін емес; сондай-ақ, ойнау үшін қосымша шеберлік қажет, себебі бір сапты бөлісетін ноталарды тікелей бірінен соң бірін ойнағанда, дыбыстың жағымсыз өшігіп қалуын болдырмау үшін сәл бөліп ойнау қажет, бұл легато линиясын бұзуы мүмкін. Кейбір клавикордтар әрбір нотаға бір жұп саптан құралған. Бірінші рет мұндай аспап туралы 1693 жылы Иоганн Шпет айтқан, ал ең ертедегі қол қойылған және даталанған клавикорд 1716 жылы Иоганн Михаэль Хайниц жасаған. Мұндай аспаптар фретсіз деп аталады, ал бірнеше нота үшін бірдей сапты пайдаланатын аспаптар күйзелісті деп аталады. Фретсіз аспаптардың артықшылықтарының арасында күйлеудің икемділігі (темпераментті оңай өзгертуге болады) және «жаман» ноталар туралы алаңдамай, жазылғандай нақты музыка ойнау мүмкіндігі бар. Кемшіліктері: кішкентай дыбыс, тіпті көптеген немесе көпшілігі фретсіз аспаптар фретті аспаптарға қарағанда айтарлықтай үлкен болады; және күйге келтіруді қажет ететін көптеген саптар. Көп саптардың салдарынан көпірге түсетін үлкен жүктемеге байланысты фретсіз аспаптар көбінесе тәттірек, азырақ өткір дыбысқа ие болады, бірақ үлкен, кешкі (19 ғасырдың басындағы) швед клавикордтары тарихи клавикордтардың ең қаттылары болып табылады.

Since the string vibrates from the bridge only as far as the tangent, multiple keys with multiple tangents can be assigned to the same string. This is called fretting. Early clavichords frequently had many notes played on each string, even going so far as the keyed monochord—an instrument with only one string—though most clavichords were triple or double fretted. Since only one note can be played at a time on each string, the fretting pattern is generally chosen so that notes rarely heard together (such as C and C) share a string pair. The advantages of this system compared with unfretted instruments (see below) include relative ease of tuning (with around half as many strings to keep in tune), greater volume (though still not really enough for use in chamber music), and a clearer, more direct sound. Among the disadvantages: temperament could not be re set without bending the tangents; and playing required a further refinement of touch, since notes sharing a single string played in quick succession had to be slightly separated to avoid a disagreeable deadening of the sound, potentially disturbing a legato line. Some clavichords have been built with a single pair of strings for each note. The first known reference to one was by Johann Speth in 1693 and the earliest such extant signed and dated clavichord was built in 1716 by Johann Michael Heinitz. Such instruments are referred to as unfretted whereas instruments using the same strings for several notes are called fretted. Among the advantages to unfretted instruments are flexibility in tuning (the temperament can be easily altered) and the ability to play any music exactly as written without concern for "bad" notes. Disadvantages include a smaller volume, even though many or most unfretted instruments tend to be significantly larger than fretted instruments; and many more strings to keep in tune. Unfretted instruments tend to have a sweeter, less incisive tone due to the greater load on the bridge resulting from the greater number of strings, though the large, late (early 19th century) Swedish clavichords tend to be the loudest of any of the historic clavichords.

Педальді клавикорд

Клавикордтар әдетте бір мануалды аспаптар болғанмен, оларды тігіп, бірін-бірің үстіне орнату арқылы бірнеше мануалды қамтамасыз етуге болады. Төменгі ноталар үшін педальді мануал қосылғанда, клавикордты орган репертуарын жаттығу үшін пайдалануға болады. Көбінесе педальді мануалды қосу, педальді мануалдың пернелерін жіп арқылы қолмен ойнатылатын клавикордтың төменгі ноталарына жалғауды қамтиды, сонда төменгі ноталарды аяқпен ойнатуға болады. Құбырлы органдар дәуірінде, олар бірнеше адамдармен жұмыс істеуді қажет ететін және шіркеулер тек қана қызмет кезінде жылытылатын болғандықтан, органшылар жаттығу үшін педальді клавесиндер мен педальді клавикордтарды қолданды (қараңыз: педальді фортепиано). Орган үшін жазылған кейбір шығармалар педальді клавикорд үшін жазылған болуы мүмкін деген пікір бар. Мысалы, Бахтың "Сегіз кішкентай прелюдиясы мен фугасы", қазір нақты емес деп есептелсе де, шынайы болуы мүмкін деген қызықты тұжырым жасалды. Пернетақтадағы жазу органда ойнауға қолайсыз сияқты, бірақ Спирстра олардың педальді клавикордта өте жақсы ойналатынын айтады. Спирстра және басқа да зерттеушілер Бахтың органға арналған алты триолық сонатасының (BWV 525–530) пернетақталық бөлімдерінің диапазоны көбінесе тенор C-ден төмен түспейтінін атап көрсетеді, сондықтан оларды бір мануалды педальді клавикордта сол қолды октавамен төмен жылдырып, 18 ғасырдағы әдеттегі практика бойынша ойнауға болар еді.

Репертуар

1400–1800 жылдардағы клавесин мен органға арналған музыкалық репертуардың көп бөлігі клавикордта ойнатылуы мүмкін; алайда, камералық музыкаға қатысу үшін оның (көшейткішсіз) дыбыс деңгейі жеткіліксіз, мүмкін, жұмсақ барокко флейтасына, блокфлейтаға немесе жеке әншіге сүйемелдеуден басқа. Бахтың ұлы Карл Филипп Эммануэль Бах осы аспаптың жақтаушысы болды, ал оның неміс замандастарының көпшілігі оны орындау, оқыту, шығарма жазу және жаттығу үшін негізгі клавиатуралық аспап деп санады. Клавикордтың пернеленуі кейбір репертуар үшін жаңа қиындықтар тудырады, бірақ зерттеулер көрсеткендей, бұл қиындықтар Бахтың «Жақсы темперленген клавиатурасында» еңсерілмейді. «Эмпатиялық стиль» немесе «Сезімтал стильдің» көрнекті өкілдерінің бірі К.Ф.Э. Бах шығармаларында эмоционалдық тереңдік пен көркемдікке ерекше мән берді. Клавикорд осы ерекшеліктерді жеткізуде өте табысты болды. Ерекше дыбысы, сезімталдығы және ең нәзік нюанстарды жеткізу қабілетімен клавикорд К.Ф.Э. Бахтың ең сүйікті аспабына айналды. К.Ф.Э. Бах фортепианоны да шығармаларында қолданды, бірақ оны клавикордтың техникалық мүмкіндіктері көбірек қызықтырды. Ол бұл туралы өзінің кітабында («Clavier ойнау өнері туралы тәжірибе», Карл Филипп Эммануэль Бах, Берлин, 1759): «Көптеген клавиатуралық аспаптардың арасында, олардың көпшілігі кемшіліктеріне немесе әлі кеңінен таныстырылмағандықтарына байланысты көп белгілі емес, ең танымал екеуі – клавесин және клавикорд. Біріншісі көбінесе күшті музыкада қолданылады, екіншісі – жеке орындауда. Жақында пайда болған фортепианолар, егер олар берік және сапалы жасалған болса, көптеген артықшылықтарға ие, бірақ олардың сезімталдығын мұқият реттеу қажет, бұл оңай емес. Олар жеке және шағын ансамбльдерде жақсы дыбысталады. Дегенмен, жақсы клавикорд, оның әлсіз дыбысынан басқа, фортепианоның тартымдылығымен тең дәрежеде және сонымен қатар, мен әрбір соққыдан кейін қосымша қысыммен шығаратын вибрато (Bebung) және portato (Tragen der Töne) мүмкіндіктеріне ие деп санаймын. Клавиатураны ойнаушының шеберлігін клавикордта ең дәл бағалауға болады». Соңғы клавикорд жазбаларының ішінде Кристофер Хогвудтың («Сыр Бах», «Сыр Хендель» және «Сыр Моцарт») жазбалары жаңа көтеріліс жасады. Хогвуд өзінің жазбаларында бұл композиторлар әдетте үйлерінде жеке өмірде клавикордта ойнайтынын атап өтті. Англияда композитор Герберт Хоуэллс (1892–1983) клавикордқа арналған екі маңызды шығармалар жинағын жазды («Ламберт клавикорды» және «Хоуэллс клавикорды»), ал Стивен Доджсон (1924–2013) екі клавикорд сюитасын жазды. Вольфганг Амадей Моцарттың әйелі Констанца Моцарттың (1761–1842) жазбасында, Моцарттың клавикордының ішінде табылған, Моцарттың «Солдат флейтасы», «Ла Клеменца ди Тито», «Реквием» және «Масондық кантата» сияқты шығармаларын осы клавикордта жазғаны айтылған. Хайдн өзінің шедеврлерінің бірі «Жаратылыс» шығармасының көп бөлігін клавикордта жазды. Ол дауысқа сүйемелдеу үшін клавикордты қолданды.

Much of the musical repertoire written for harpsichord and organ from the period circa 1400–1800 can be played on the clavichord; however, it does not have enough (unamplified) volume to participate in chamber music, with the possible exception of providing accompaniment to a soft baroque flute, recorder, or single singer. J. S. Bach's son Carl Philipp Emanuel Bach was a great proponent of the instrument, and most of his German contemporaries regarded it as a central keyboard instrument, for performing, teaching, composing and practicing. The fretting of a clavichord provides new problems for some repertoire, but scholarship suggests that these problems are not insurmountable in Bach's Well Tempered Clavier. C. P. E. Bach, one of the leading representatives of the 'Empfindsamer stil' or 'Sensitive Style,' emphasized emotional depth and expressiveness in his compositions. The clavichord was very successful in conveying these characteristics. With its unique sound, touch sensitivity, and ability to convey the most delicate nuances, the clavichord became C. P. E. Bach's most preferred instrument. C. P. E. Bach also used the fortepiano in his compositions, but he was much more interested in the technical features provided by the clavichord. He mentioned this in his book (Versuch über die wahre, Art das Clavier zu spielen, Carl Philipp Emanuel Bach, Berlin, 1759. ):
"Of the many keyboard instruments, many of which are little known because of defects, or because they have not yet been introduced everywhere, there are two which have been most widely acclaimed, the harpsichord and the clavichord. The former is used mainly in louder music, the latter alone. The more recent pianofortes, when they are durable and well built, have many advantages, although their touch must be carefully worked out, a task which is not without difficulties. They sound well by themselves and in small ensembles. Yet, I hold that a good clavichord, except for its weaker tone, shares equally in the attractiveness of the pianoforte and in addition features the vibrato (Bebung) and portato (Tragen der Töne) which I produce by means of added pressure after each stroke. It is at the clavichord that a keyboard player may be most exactly evaluated." Among recent clavichord recordings, those by Christopher Hogwood (The Secret Bach, The Secret Handel, and The Secret Mozart), break new ground. In his liner notes, Hogwood pointed out that these composers would typically have played the clavichord in the privacy of their homes. In England, the composer Herbert Howells (1892–1983) wrote two significant collections of pieces for clavichord (Lambert's Clavichord and Howells' Clavichord), and Stephen Dodgson (1924–2013) wrote two clavichord suites. In a note written by Wolfgang Amadeus Mozart's wife, Constanze Mozart (1761–1842), found inside Mozart's clavichord, it is mentioned that Mozart composed his works, including The Magic Flute, La Clemenza di Tito, The Requiem, and a Masonic Cantata, on this clavichord. Haydn composed the greater part of "The Creation", one of his masterpieces, on the clavichord. He used the clavichord to accompany the voice.