Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қыллы клавишті аспап
Plucked string keyboard instrument
Клавесин ( ; ; Cembalo; lang es; cravo; клавеси́н; klavecimbel; klawesyn) – клавишалар арқылы ойналатын музыкалық аспап. Ол, бірнеше рычагтарды іске қосып, сымдарды қауырсын немесе пластиктен жасалған кішкентай тілшемен шабады. Сымдар дыбыс тақтасында тартылып бекітілген, ал дыбыс тақтасы ағаш корпусқа орнатылған; дыбыс тақтасы сымдардың дірілісін күшейтеді, соның арқасында тыңдаушылар оны ести алады. Үрмелі орган сияқты, клавесиннің бірнеше клавишті панелі және тіпті педаль тақтасы болуы мүмкін. Клавесиндерде қосымша октаваларды қосатын немесе алып тастатын тоқтату түймелері де болуы мүмкін. Кейбір клавесиндерде «буф-стоп» болады, ол сымдарға былғары немесе басқа материалдан жасалған жолақты тигізеді, осылайша олардың дыбысын басаңдатып, қылдан тартылған лютняның дыбысын имитациялайды. Бұл термин ұқсас клавишті аспаптардың бүкіл отбасын білдіреді, соның ішінде кішкентай виргиналдар, муселар және спинеттер де бар. Клавесин Ренессанс және Барокко дәуіріндегі музыкада ынтымақтастық аспап ретінде де, солистік аспап ретінде де кеңінен қолданылды. Барокко дәуірінде клавесин continuo тобының қалыпты бөлігі болды. Бассо континуо бөлігі осы дәуірдегі көптеген музыкалық шығармалардың негізін құрады. 18 ғасырдың соңында фортепианоның (содан кейін 19 ғасырда фортепианоның кеңінен қолданылуымен) клавесин музыкалық аренадан біртіндеп жоғалып кетті (операдан басқа, онда речитативтерге сүйемелдеу үшін қолданыла берді). 20 ғасырда ол қайта жанданып, ескі музыканың тарихи негізде орындалуында, жаңа композицияларда және сирек жағдайларда белгілі бір стильдегі эстрадалық музыкада (мысалы, барокко поп) қолданылды.
A harpsichord (; ; Cembalo; lang es; cravo; клавеси́н; klavecimbel; klawesyn) is a musical instrument played by means of a keyboard. This activates a row of levers that turn a trigger mechanism that plucks one or more strings with a small plectrum made from quill or plastic. The strings are under tension on a soundboard, which is mounted in a wooden case; the soundboard amplifies the vibrations from the strings so that the listeners can hear it. Like a pipe organ, a harpsichord may have more than one keyboard manual, and even a pedal board. Harpsichords may also have stop buttons which add or remove additional octaves. Some harpsichords may have a buff stop, which brings a strip of buff leather or other material in contact with the strings, muting their sound to simulate the sound of a plucked lute. The term denotes the whole family of similar plucked keyboard instruments, including the smaller virginals, muselar, and spinet. The harpsichord was widely used in Renaissance and Baroque music, both as an accompaniment instrument and as a soloing instrument. During the Baroque era, the harpsichord was a standard part of the continuo group. The basso continuo part acted as the foundation for many musical pieces in this era. During the late 18th century, with the development of the fortepiano (and then the increasing use of the piano in the 19th century) the harpsichord gradually disappeared from the musical scene (except in opera, where it continued to be used to accompany recitative). In the 20th century, it made a resurgence, being used in historically informed performances of older music, in new compositions, and, in rare cases, in certain styles of popular music (e. g., Baroque pop).
Тарих
Клювстандар, әрине, орта ғасырдың соңында ойлап табылған. 16 ғасырда Италияда клавесин жасаушылар жеңіл аспаптар жасады, оларда тартылысы төмен жез ішектер қолданылды. 16 ғасырдың соңында Оңтүстік Нидерландыда, әсіресе Раккерс отбасы, басқаша тәсіл қолданды. Олардың клавесиндері ауыр конструкциялы болды және жоғары тартылыс күшіне ие болат ішектер арқасында күшті әрі ерекше дыбыс шығарды. Олардың арасында екі клавиатурасы бар алғашқы клавесиндер де болды, олар транспозиция үшін пайдаланылды. Фламанд аспаптары 18 ғасырда басқа елдерде клавесин құрылысының үлгісі болды. Францияда екі клавиатура түрлі тізімдегі ішектерді басқару үшін бейімделді, бұл аспапты музыкалық жағынан икемдірек етті (сонымен аталатын «экспрессивті екі клавиатуралар»). Француз дәстүрінің шыңына жеткен аспаптар, Blanchet отбасы және Паскаль Таскин сияқты шеберлер жасағандары, барлық клавесиндердің арасында ең танымал және қазіргі заманғы аспаптарды жасау үшін үлгі ретінде жиі қолданылады. Англияда Киркман және Шуди фирмалары үлкен қуатқа және дыбысқа ие болған әсем клавесиндер шығарды. Hieronymus Albrecht Hass сияқты неміс шеберлері аспаптың дыбыстық репертуарын 16 футтық және 2 футтық тізімдерді қосу арқылы кеңейтті; бұл аспаптар соңғы кезде заманауи шеберлер үшін үлгі болып табылады. Алғашқы фортепианода соққылы механизм қолданылды, ішектер былғары қапталған қағаз балғалармен соғылатын. Фортепиано динамикалық дыбыс күшінің өзгеруіне қабілетті, сондықтан оған осылай ат қойылған. Бұл клавесиндікіндей емес. 18 ғасырдың соңында клавесин фортепианомен ығыстырылды және 19 ғасырдың көп бөлігінде көріністен жоғалып кетті: тек операда речитативтерге сүйемелдеу үшін қолданылды, бірақ фортепиано кейде тіпті сол жерде де оны алмастырды. 20 ғасырда клавесинді қайта жаңғыртуға жасалған тыраштандырулар пианино технологиясын қолданатын аспаптармен, ауыр ішектермен және металл рамалармен басталды. 20 ғасырдың ортасынан бастап клавесин жасау туралы түсініктер үлкен өзгерістерге ұшырады, өйткені Франк Хаббард, Уильям Дауд және Мартин Сковронек сияқты шеберлер барокко дәуірінің құрылыс дәстүрлерін қайта жаңғыртуға тырысты. Осы типтегі тарихи негізде жасалған клавесиндер қазіргі сахнада басымдық құптайды.
The harpsichord was most likely invented in the late Middle Ages. By the 16th century, harpsichord makers in Italy were making lightweight instruments with low tension brass stringing. A different approach was taken in the Southern Netherlands starting in the late 16th century, notably by the Ruckers family. Their harpsichords used a heavier construction and produced a more powerful and distinctive tone with higher tension steel treble stringing. These included the first harpsichords with two keyboards, used for transposition. The Flemish instruments served as the model for 18th century harpsichord construction in other nations. In France, the double keyboards were adapted to control different choirs of strings, making a more musically flexible instrument (so called 'expressive doubles'). Instruments from the peak of the French tradition, by makers such as the Blanchet family and Pascal Taskin, are among the most widely admired of all harpsichords, and are frequently used as models for the construction of modern instruments. In England, the Kirkman and Shudi firms produced sophisticated harpsichords of great power and sonority. German builders such as Hieronymus Albrecht Hass extended the sound repertoire of the instrument by adding sixteen foot and two foot choirs; these instruments have recently served as models for modern builders. The early fortepiano uses percussion, the strings being struck with leathered paper hammers instead of being plucked. The fortepiano is capable of changes in dynamic volume, giving it its name. This is unlike the harpsichord. By the late 18th century the harpsichord was supplanted by the piano and almost disappeared from view for most of the 19th century: an exception was its continued use in opera for accompanying recitative, but the piano sometimes displaced it even there. Twentieth century efforts to revive the harpsichord began with instruments that used piano technology, with heavy strings and metal frames. Starting in the middle of the 20th century, ideas about harpsichord making underwent a major change, when builders such as Frank Hubbard, William Dowd, and Martin Skowroneck sought to re establish the building traditions of the Baroque period. Harpsichords of this type of historically informed building practice dominate the current scene.
Механизм
Клавесиннің өлшемі мен пішіні әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың барлығында бірдей негізгі механизм болады. Ойыншы кілттің ортасында орналасқан тіреу нүктесінде шайқалатын бөлігіне басады. Кілттің екінші ұшы – кішкентай плектрді (21-ші ғасырда көбінесе пластиктен жасалған, қауырсын тәрізді) ұстап тұратын, жіпті тартып алатын джак (ұзын ағаш жолақ) көтереді. Ойыншы кілтті босатқанда, оның алыс жағы тынығу орнына оралады, ал джак кері құлайды; тілге орнатылған механизм плектрдің жіпті қайта тартып алмауы үшін артқа бұрылуына мүмкіндік береді. Кілт тынығу орнына жеткенде, джак үстіндегі демпфер (сөндіргіш) жіптің дірілісін тоқтатады. Осы негізгі принциптер төменде егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Кілт – кілт арқылы бұрғыланған тесіктен өтетін тепе-теңдік тірегінде қозғалатын қарапайым тіреу нүктесі. Джак – кілттің ұшында тік тұрған, жұқа, тіктөртбұрышты ағаш бөлік. Джактарды тіркемелер ұстап тұрады. Бұл екі ұзын ағаш тас (жоғарғысы жылжымалы, төменгісі бекітілген), олар қабырға және ішкі жақтау арасындағы кеңістікте орналасқан. Тіркемелерде тіктөртбұрышты ойықтар болады, арқылы джактар жоғары және төмен қозғала алады. Тіркемелер джактарды жіпті тарту үшін қажетті нақты орналастыруда ұстап тұрады. Джактағы плектр көлденеңге қарай шығып тұрады (әдетте плектр жоғары қарай сәл бұрышта болады) және жіптің астынан өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, плектрлер құстың қауырсынынан немесе былғарыдан жасалған; көптеген қазіргі заманғы клавесиндерде пластик (делрин немесе целкон) плектрлер қолданылады. Кілттің алдыңғы жағына басқанда, кілттің артқы жағы көтеріледі, джак көтеріледі және плектр жіпті тартады. Джактардың тік қозғалысы содан кейін джак рельсімен (кейде жоғарғы рельс деп те аталады) тоқтатылады, ол соққыны жұмсарту үшін жұмсақ демпфермен жабылған. Кілт босатылғанда, джак өзінің салмағымен төмен түседі және плектр қайтадан жіптің астынан өтеді. Бұл плектрді тілге бекітіп, оны айналмалы және серіппелі тірек арқылы джак корпусына жалғау арқылы мүмкін болады. Плектрдің төменгі беті көлбеу кесілген; сондықтан төмен түсетін плектр жоғарыдан жіпке тиген кезде, бұрышты төменгі беті тілді артқа итеруге жеткілікті күш береді. Джак толық төменгі күйге жеткенде, демпфер жіпке тиіп, нотаның дыбысын тоқтатады.
Harpsichords vary in size and shape, but all have the same basic mechanism. The player depresses a key that rocks over a pivot in the middle of its length. The other end of the key lifts a jack (a long strip of wood) that holds a small plectrum (a wedge shaped piece of quill, often made of plastic in the 21st century), which plucks the string. When the player releases the key, the far end returns to its rest position, and the jack falls back; the plectrum, mounted on a tongue mechanism that can swivel backwards away from the string, passes the string without plucking it again. As the key reaches its rest position, a felt damper atop the jack stops the string's vibrations. These basic principles are explained in detail below. The keylever is a simple pivot, which rocks on a balance pin that passes through a hole drilled through the keylever. The jack is a thin, rectangular piece of wood that sits upright on the end of the keylever. The jacks are held in place by the registers. These are two long strips of wood (the upper movable, the lower fixed), which run in the gap between pinblock and bellyrail. The registers have rectangular mortises (holes) through which the jacks pass as they can move up and down. The registers hold the jacks in the precise location needed to pluck the string. In the jack, a plectrum juts out almost horizontally (normally the plectrum is angled upwards a tiny amount) and passes just under the string. Historically, plectra were made of bird quill or leather; many modern harpsichords have plastic (delrin or celcon) plectra. When the front of the key is pressed, the back of the key rises, the jack is lifted, and the plectrum plucks the string. The vertical motion of the jack is then stopped by the jackrail (also called the upper rail), which is covered with soft felt to muffle the impact. When the key is released, the jack falls back down under its own weight, and the plectrum passes back under the string. This is made possible by having the plectrum held in a tongue attached with a pivot and a spring to the body of the jack. The bottom surface of the plectrum is cut at a slant; thus when the descending plectrum touches the string from above, the angled lower surface provides enough force to push the tongue backward. When the jack arrives in fully lowered position, the felt damper touches the string, causing the note to cease.
Стерналар, күйге келтіру және дыбыс тақтасы
Әрбір жіптің ойыншыға жақын орналасқан ұшында күйлеу шынасы (сонымен қатар, күрес шынасы деп те аталады) болады. Ауыстырмалы кілтті немесе күйдіретін балғамен айналдырғанда, күйдіретін шынақ жіптің кернеуін реттеп, оның дұрыс дыбыс беруін қамтамасыз етеді. Күйдіретін шыналар қатты ағаштан жасалған тіктөртбұрышты тақтайшаға (шынаға) бұрғыланған тесіктерде тығыз бекітіледі. Күйдіретін шынадан кейін жіп алдымен ұшқышқа тиеді, ол қатты ағаштан жасалған өткір жиек және әдетте шынаға бекітіледі. Ұшқыштан тыс жіп бөлігі оның тербеліс ұзындығын құрайды, ол тартылып дыбыс тудырады. Тербеліс ұзындығының екінші ұшында жіп тағы бір қатты ағаштан жасалған өткір жиек – көпірдің үстінен өтеді. Ұшқыш сияқты, көпір бойындағы жіптің көлденең орналасуы көпірге орнатылған тік металл шынамен анықталады, жіп соған сүйенеді. Көпірдің өзі дыбыс тақтасына орналасқан, ол әдетте қарағайдан, шыршадан немесе кейбір итальяндық клавесин аспаптарында кипаристен жасалған жұқа ағаш панель. Дыбыс тақтасы жіптердің тербелісін ауадағы тербеліске тиімді түрде жеткізеді; дыбыс тақтасы болмаса, жіптер өте әлсіз ғана дыбыс шығарар еді. Жіптің алыс ұшындағы ілмек арқылы ілмекке байланып, корпусқа бекітілетін ілмек шынасы болады.
Each string is wound around a tuning pin (also known as a wrest pin) at the end nearest the player. When rotated with a wrench or tuning hammer, the tuning pin adjusts the tension so that the string sounds the correct pitch. Tuning pins are held tightly in holes drilled in the pinblock or wrestplank, an oblong hardwood plank. Proceeding from the tuning pin, a string next passes over the nut, a sharp edge that is made of hardwood and is normally attached to the wrestplank. The section of the string beyond the nut forms its vibrating length, which is plucked and creates sound. At the other end of its vibrating length, the string passes over the bridge, another sharp edge made of hardwood. As with the nut, the horizontal position of the string along the bridge is determined by a vertical metal pin inserted into the bridge, against which the string rests. The bridge itself rests on a soundboard, a thin panel of wood usually made of spruce, fir or—in some Italian harpsichords—cypress. The soundboard efficiently transmits the vibrations of the strings into vibrations in the air; without a soundboard, the strings would produce only a very feeble sound. A string is attached at its far end by a loop to a hitchpin that secures it to the case.
Бірнеше нұсқаулықтар мен аспаптар хоры
Көптеген клавесиндерде әр нотаға бір сап бар болса, күрделі клавесиндерде әр нотаға екі немесе одан да көп сап болуы мүмкін. Әр нотада бірнеше сап бар болса, бұл қосымша саптар "хорлар" деп аталады. Бұл екі артықшылықты қамтамасыз етеді: дыбыс күшін өзгерту және тональдық сапаны өзгерту мүмкіндігі. Дыбыс күші орындаушының (төменде қараңыз) аспап механизмін реттеуі арқылы арттырылады, сонда бір перне басылғанда бір сымнан артық сыры тартылады. Тональдық сапа екі жолмен өзгертілуі мүмкін. Біріншіден, әртүрлі хорлар әртүрлі тональдық қасиеттерге ие болуы үшін, әдетте, бір жиын сымдарды түйіршікке жақын тартып, жоғары гармонияларды күшейтетін және "науыздық" дыбыс сапасын шығаратын болады. Аспаптың "тоқтағыштар" деп аталатын механизмі (түтік органдағы терминді қолданудан кейін) орындаушыға бір хорды немесе екіншісін таңдауға мүмкіндік береді. Екіншіден, бір перне екі сымды бірден тартса, бұл дыбыс күшін ғана емес, тональдық сапаны да өзгертеді; мысалы, бірдей биіктіктегі екі сым бірдей тартылғанда, нота тек қаттырақ емес, сонымен қатар байып, күрделірек болады. Әсіресе, бір мезгілде тартылған сымдар бір октава бөлек болса, әсері ерекше болады. Клавесиннің хорларын сипаттағанда, олардың құрамын атап өту қалыпты жағдай. Хорлардың биіктігін сипаттау үшін түтік органдар терминологиясы қолданылады. Сегіз футтық (8') сымдар қалыпты күтілетін биіктікте дыбысталады, ал төрт футтық (4') сымдар октава жоғары дыбысталады. Кейде клавесинге он алты футтық (16') хор (сегіз футтан бір октава төмен) немесе екі футтық (2') хор (екі октава жоғары; өте сирек) кіреді. Көптеген хорлар болғанда, орындаушы көбінесе қай хорлардың дыбысталатынын бақылай алады. Бұл әдетте әр хор үшін жақтауыштар жиынтығы және әр топты "өшіру" механизмі арқылы жасалады, көбінесе жоғарғы тіркемені (жақтауыштардың сырғанауы арқылы) жағына қысқа қашықтыққа жылжыту арқылы, олардың плектралары сымдарды жіберіп алады. Қарапайым аспаптарда бұл тіркемелерді қолмен жылжыту арқылы жасалады, бірақ клавесин дамыған сайын, құрылысшылар тіркемені оңай өзгерту үшін рычагтарды, тізе рычагтарын және педаль механизмдерін ойлап тапты. Бірден көп клавиатурасы бар клавесиндер (әдетте екі клавиатураны білдіреді, бірін екіншісінің үстіне қадамдық түрде орналастырылған, түтік органдар сияқты) қай сымдарды ойнатуды таңдауға икемділік береді, өйткені әр клавиатура әртүрлі сымдарды тартуды басқаруға болады. Бұл ойыншының, мысалы, 8' клавиатурасы мен 4' клавиатурасын пайдалануға дайын болуы мүмкін дегенді білдіреді, бұл оған жоғары (немесе төмен) биіктіктерді немесе әртүрлі тональдық сапаны алу үшін олардың арасында ауысуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай клавесиндерде көбінесе механизм ("жалғау") болады, ол клавиатураларды біріктіреді, сонда бір клавиатура екі сымдар жиынтығын ойнайды. Ең икемді жүйе - француздық "итеру жалғауы", онда төменгі клавиатура алға және артқа жылжытылады. Артқа жылжыған кезде төменгі клавиатураның жоғарғы бетіне бекітілген "тістіктер" жоғарғы клавиатура кілттерінің төменгі бетін ұстап тұрады. Клавиатура мен жалғаудың орналасуына байланысты, орындаушы "4-суретте" A, B және C деп белгіленген немесе олардың барлығын таңдай алады. Ағылшын "көк аяқ" жақтау жүйесі (Барокко Фландриясында да қолданылады) жалғауды қажет етпейді. 5-суреттегі A деп белгіленген жақтаулар "көк аяқ" пішініне ие, бұл екі клавиатураның да A ойнауына мүмкіндік береді. Егер орындаушы жоғарғы 8' тек жоғарғы клавиатурадан ойнағысы келсе, төменгі клавиатурадан емес, тоқтау тұтқасы A деп белгіленген жақтауларды ажыратып, оның орнына "лют тоқтау" деп аталатын жақтаулардың баламалы қатарын (суретте көрсетілмеген) қосады. Лют тоқтауы люттың жұмсақ дыбысын еліктеу үшін қолданылады. Клавесинде бірнеше клавиатураны қолдану бастапқыда қай сымдардың дыбысталатынын таңдаудың икемділігі үшін емес, аспапты әртүрлі тональдықтарда ойнау үшін транспозициялау үшін қарастырылған (клавесин тарихын қараңыз). Кейбір ерте клавесиндер ең төменгі тіркеме үшін қысқа октаваны қолданған. Бұл жүйенің себебі ерте музыкада төменгі F және G ноталары сирек қажет болды. Терең бас ноталары әдетте аккордтың түбірін құрайды, ал F және G аккордтары сол кезде сирек қолданылды. Керісінше, төменгі C және D, екі кең таралған аккордтардың түбірі, ең төменгі кілті E клавесині клавиатура орналасуына сәйкес келтіргенде қатты жоғалады. Ғалымдар осы қысқа октавамен аспаптардың биіктік диапазонын анықтағанда, "C/E" деп жазады, яғни ең төменгі нота C, әдетте E дыбысталатын кілтте ойналады. Басқа бір орналасуда, "G/B" деп белгіленгенде, ең төменгі кілт B G-ға, ал C-диез және D-диез A және B-ге сәйкес келтіріледі.
While many harpsichords have one string per note, more elaborate harpsichords can have two or more strings for each note. When there are multiple strings for each note, these additional strings are called "choirs" of strings. This provides two advantages: the ability to vary volume and ability to vary tonal quality. Volume is increased when the mechanism of the instrument is set up by the player (see below) so that the press of a single key plucks more than one string. Tonal quality can be varied in two ways. First, different choirs of strings can be designed to have distinct tonal qualities, usually by having one set of strings plucked closer to the nut, which emphasizes the higher harmonics, and produces a "nasal" sound quality. The mechanism of the instrument, called "stops" (following the use of the term in pipe organs) permits the player to select one choir or the other. Second, having one key pluck two strings at once changes not just volume but also tonal quality; for instance, when two strings tuned to the same pitch are plucked simultaneously, the note is not just louder but also richer and more complex. A particularly vivid effect is obtained when the strings plucked simultaneously are an octave apart. This is normally heard by the ear not as two pitches but as one: the sound of the higher string is blended with that of the lower one, and the ear hears the lower pitch, enriched in tonal quality by the additional strength in the upper harmonics of the note sounded by the higher string. When describing a harpsichord it is customary to specify its choirs of strings, often called its disposition. To describe the pitch of the choirs of strings, pipe organ terminology is used. Strings at eight foot pitch (8') sound at the normal expected pitch, strings at four foot pitch (4') sound an octave higher. Harpsichords occasionally include a sixteen foot (16') choir (one octave lower than eight foot) or a two foot (2') choir (two octaves higher; quite rare). When there are multiple choirs of strings, the player is often able to control which choirs sound. This is usually done by having a set of jacks for each choir, and a mechanism for "turning off" each set, often by moving the upper register (through which the jacks slide) sideways a short distance, so that their plectra miss the strings. In simpler instruments this is done by manually moving the registers, but as the harpsichord evolved, builders invented levers, knee levers and pedal mechanisms to make it easier to change registration. Harpsichords with more than one keyboard (this usually means two keyboards, stacked one on top of the other in a step wise fashion, as with pipe organs) provide flexibility in selecting which strings play, since each manual can be set to control the plucking of a different set of strings. This means that a player can have, for instance, an 8' manual and a 4' manual ready for use, enabling him to switch between them to obtain higher (or lower) pitches or different tone. In addition, such harpsichords often have a mechanism (the "coupler") that couples manuals together, so that a single manual plays both sets of strings. The most flexible system is the French "shove coupler", in which the lower manual slides forward and backward. In the backward position, "dogs" attached to the upper surface of the lower manual engage the lower surface of the upper manual's keys. Depending on choice of keyboard and coupler position, the player can select any of the sets of jacks labeled in "figure 4" as A, or B and C, or all three. The English "dogleg" jack system (also used in Baroque Flanders) does not require a coupler. The jacks labeled A in Figure 5 have a "dogleg" shape that permits either keyboard to play A. If the player wishes to play the upper 8' from the upper manual only and not from the lower manual, a stop handle disengages the jacks labeled A and engages instead an alternative row of jacks called "lute stop" (not shown in the Figure). A lute stop is used to imitate the gentle sound of a plucked lute. The use of multiple manuals in a harpsichord was not originally provided for the flexibility in choosing which strings would sound, but rather for transposition of the instrument to play in different keys (see History of the harpsichord). Some early harpsichords used a short octave for the lowest register. The rationale behind this system was that the low notes F and G are seldom needed in early music. Deep bass notes typically form the root of the chord, and F and G chords were seldom used at this time. In contrast, low C and D, both roots of very common chords, are sorely missed if a harpsichord with lowest key E is tuned to match the keyboard layout. When scholars specify the pitch range of instruments with this kind of short octave, they write "C/E", meaning that the lowest note is a C, played on a key that normally would sound E. In another arrangement, known as "G/B', the apparent lowest key B is tuned to G, and apparent C sharp and D sharp are tuned to A and B respectively.
Іс
Ағаш корпус барлық маңызды құрылымдық элементтерді бекітеді: шынақ, дыбыс тақтасы, ілмектер, пернетақта және механикалық бөлім. Ол әдетте берік түбін және ішкі тіреулерді қамтиды, бұл корпус жіптердің кернеуінен бұрмаланбай тұрақты пішінде сақталуын қамтамасыз етеді. Корпустар салмағы мен беріктігі жағынан әртүрлі болуы мүмкін: итальяндық клавесин аспаптары көбінесе жеңіл конструкциялы болады, ал фламанд аспаптары мен олардан жасалғандары ауыррақ болып келеді. Корпус клавесиннің сыртқы түрін анықтап, аспапты қорғайды. Ірі клавесин белгілі бір мағынада жиһаз болып табылады, өйткені ол аяқтарда тұрып, өз заманы мен орнының басқа жиһаздарының стилінде безендірілуі мүмкін. Ал ерте итальяндық аспаптар соншалықты жеңіл болғандықтан, оларды скрипка сияқты қарастырып, қорғау үшін арнайы корпуспен сақтап, ойнар алдында үстелге қоятын. Мұндай үстелдер көбінесе биік болған, 18 ғасырдың соңына дейін адамдар көбінесе тұрып ойнаған. Клавесиндер өздігінен корпусқа ие болғаннан кейін де, олар көбінесе жеке тіреулермен қолдауға алынды, ал кейбір заманауи клавесиндер тасымалдауды жеңілдету үшін жеке аяқтарымен жабдықталған. Көптеген клавесиндерде көтерілетін қақпақ, пернетақтаны жабатын қақпақ және ноталар мен партитураларға арналған нота тірегі бар. Клавесиндер әртүрлі әдістермен безендірілген: қарапайым бояумен (мысалы, кейбір фламанд аспаптарында), өрнектермен басылған қағазбен, былғары немесе барқытпен қапталған, шығыс стиліндегі суреттермен немесе кейде өте күрделі бояумен салынған суреттермен.
The wooden case holds in position all of the important structural members: pinblock, soundboard, hitchpins, keyboard, and the jack action. It usually includes a solid bottom, and also internal bracing to maintain its form without warping under the tension of the strings. Cases vary greatly in weight and sturdiness: Italian harpsichords are often of light construction; heavier construction is found in the later Flemish instruments and those derived from them. The case also gives the harpsichord its external appearance and protects the instrument. A large harpsichord is, in a sense, a piece of furniture, as it stands alone on legs and may be styled in the manner of other furniture of its place and period. Early Italian instruments, on the other hand, were so light in construction that they were treated rather like a violin: kept for storage in a protective outer case, and played after taking it out of its case and placing it on a table. Such tables were often quite high – until the late 18th century people usually played standing up. Even after harpsichords became self encased objects, they often were supported by separate stands, and some modern harpsichords have separate legs for improved portability. Many harpsichords have a lid that can be raised, a cover for the keyboard, and a music stand for holding sheet music and scores. Harpsichords have been decorated in a great many different ways: with plain buff paint (e. g. some Flemish instruments), with paper printed with patterns, with leather or velvet coverings, with chinoiserie, or occasionally with highly elaborate painted artwork.
Қыздар
Виргинал – әр нотаға бір ғана ішек бар, кішірек және қарапайым тіктөртбұрышты формадағы клавесин. Ішектер корпустың ұзын жағында орналасқан пернетақтаға параллель жүреді.
The virginal is a smaller and simpler rectangular form of the harpsichord having only one string per note; the strings run parallel to the keyboard, which is on the long side of the case.
Спиннет
Спиннет – клавесиннің бір түрі, онда сымдар клавиатураға шамамен 30 градус бұрышпен орналастырылған. Сымдар бір-біріне тым жақын болғандықтан, иілгіштер (джактар) олардың арасына сыймайды. Оның орнына, сымдар жұптарға бөлініп орналасады, ал иілгіштер жұптар арасындағы кеңірек аралықтарда орналасады. Әрбір аралықта екі иілгіш қарама-қарсы бағытта орналасқан, және әрқайсысы сол аралыққа жақын сымды тартып ойнатады. Ағылшын күнделік жазушысы Сэмюэл Пеппс өзінің "трианглы" туралы бірнеше рет айтады. Бұл бүгінгі күні үшбұрыш деп аталатын соқпалы аспап емес, үшбұрышты пішінді октавалық спинеттерді білдіреді.
A spinet is a harpsichord with the strings set at an angle (usually about 30 degrees) to the keyboard. The strings are too close together for the jacks to fit between them. Instead, the strings are arranged in pairs, and the jacks are in the larger gaps between the pairs. The two jacks in each gap face in opposite directions, and each plucks a string adjacent to the gap. The English diarist Samuel Pepys mentions his "tryangle" several times. This was not the percussion instrument that we call triangle today; rather, it was a name for octave pitched spinets, which were triangular in shape.
Клавицитерий
Клавицитерий – дыбыс тақтасы мен ішектері ойнаушыға қарай тік орналасқан клавесин, бұл тік пианино сияқты орынды үнемдеу принципін қолданады. Клавицитерийде, тілшелер гравитацияның көмегінсіз көлденең қозғалады, сондықтан клавицитерийдің механизмі басқа клавесиндерге қарағанда күрделірек болады.
A clavicytherium is a harpsichord with the soundboard and strings mounted vertically facing the player, the same space saving principle as an upright piano. In a clavicytherium, the jacks move horizontally without the assistance of gravity, so that clavicytherium actions are more complex than those of other harpsichords.
Оттавино
Оттавини – төрт футтық пианино немесе клавикордтың кішкентай түрі. Ренессанс дәуірінің басында октавалық пианинолар жиі кездесетін, бірақ кейіннен олардың танымалдылығы азайды. Дегенмен, оттавини 19 ғасырға дейін Италияда үй шаруашылығында қолданылатын аспап ретінде өте танымал болды. Нидерландта оттавиноны әдетте үлкен аспаптың резонаторлық тақтасының астындағы кішкентай қуысқа орналастырылған 8' клавикордпен жұптастыратын. Оттавиноны алып тастап, клавикордтың үстіне қоюға болады, нәтижесінде екі мануалды аспап пайда болады. Мұндай аспаптар кейде "ана мен бала" немесе "қос" клавикорд деп аталады.
Ottavini are small spinets or virginals at four foot pitch. Harpsichords at octave pitch were more common in the early Renaissance, but lessened in popularity later on. However, the ottavino remained very popular as a domestic instrument in Italy until the 19th century. In the Low Countries, an ottavino was commonly paired with an 8' virginals, encased in a small cubby under the soundboard of the larger instrument. The ottavino could be removed and placed on top of the virginal, making, in effect, a double manual instrument. These are sometimes called 'mother and child' or 'double' virginals.
Педальді клавесин
Кейде клавесиндер жасалды, олардың астында тағы бір немесе бірнеше ішек жинағы орналастырылып, аяқпен басқарылатын педальді клавиатура арқылы ойнатылатын. Бұл педаль клавесиннің ең төменгі пернелерін тартып ойнауға мүмкіндік берді. 18 ғасырға дейін немесе одан бұрын жасалған педальді клавесиндердің қалдықтары табылмаса да, Адлунгтың (1758) мәліметінше, әдеттегі 8' ішектерінен тұратын төменгі жиынтық, қалыпты клавесин сияқты жасалған, бірақ тек екі октавадан тұрады. Механизмдері ұқсас, бірақ екі [бас] октавасы қалыпты клавесинде төрт октаваға тең орын алатындықтан, оларды бір-біріне қарама-қарсы орналастыру тиімді. 1980 жылға дейін Кит Хилл педальді клавесиннің дизайнын ұсынғанға дейін, көптеген педальді клавесиндер 19 ғасырдағы педальді пианинолардың дизайны негізінде жасалды, онда аспаптың ені педаль тақтасының енімен бірдей болды. Бұл аспаптар көбінесе органшыларға жаттығу үшін арналған болса да, бірнеше шығармалар педальді клавесин үшін арнайы жазылған деп саналады. Дегенмен, педаль жинағы E. Power Biggs-тің бірнеше альбомында көрсетілгендей, аспапта орындалатын кез келген туындының дыбысын күшейте алады.
Occasionally, harpsichords were built which included another set or sets of strings underneath and played by foot operated pedal keyboard which trigger the plucking of the lowest pitched keys of the harpsichord. Although there are no known extant pedal harpsichords from the 18th century or before, from Adlung (1758): the lower set of usually 8' strings " is built like an ordinary harpsichord, but with an extent of two octaves only. The jacks are similar, but they will benefit from being arranged back to back, since the two [bass] octaves take as much space as four in an ordinary harpsichord Prior to 1980 when Keith Hill introduced his design for a pedal harpsichord, most pedal harpsichords were built based on the designs of extant pedal pianos from the 19th century, in which the instrument is as wide as the pedalboard. While these were mostly intended as practice instruments for organists, a few pieces are believed to have been written specifically for the pedal harpsichord. However, the set of pedals can augment the sound from any piece performed on the instrument, as demonstrated on several albums by E. Power Biggs.
Басқа нұсқалар
XVI ғасырда салынған архисембало ерекше клавиатуралық орналасуға ие болды, ол композициялық тәжірибе мен теориялық зерттеулердің қажеттілігіне байланысты әртүрлі күйлеу жүйелерін қабылдау үшін жасалған. Көбінесе, сол заманғы күйлеу жүйелеріне бейімделген, бөлінген дірілдері бар аспаптар да қолданылды. Ал қалпақша клавесин – оны жинап алуға болатын, соның арқасында саяхаттауға ыңғайлы аспап еді.
The archicembalo, built in the 16th century, had an unusual keyboard layout, designed to accommodate variant tuning systems demanded by compositional practice and theoretical experimentation. More common were instruments with split sharps, also designed to accommodate the tuning systems of the time. The folding harpsichord was an instrument that could be folded up to make it more compact, thus facilitating travelling with it.
Компас және соққы диапазоны
Жалпы алғанда, ертедегі клавесиндердің диапазоны кейінгілерге қарағанда кішірек, бірақ көптеген ерекшеліктер бар. Ең үлкен клавесиннің диапазоны бес октавадан сәл асады, ал ең кішкентайларының диапазоны төрт октавадан кем. Әдетте, ең қысқа клавиатуралар төменгі регистрде "қысқартылған октавамен" кеңейтілген диапазонға ие болған. 5 октавалық аспаптың дәстүрлі дыбық қатары F1–F6 (FF–f‴) болып табылады. Күйлендіру биіктігі көбінесе A4 = 415 Гц деп есептеледі, бұл қазіргі заманғы стандартты концерттік биіктіктен шамамен жарты тонға төмен, A4 = 440 Гц. Француз барокко репертуары үшін қабылданған ерекшелік – a = 392 Гц, бұл тағы да шамамен жарты тонға төмен. Француз барокко күйлендіруі туралы түсінік алу үшін Жан-Филипп Рамоның "Гармония туралы трактаты" (1722) [Dover Publications], бірінші кітап, бесінші тарауын қараңыз; "Орган мен басқа да осыған ұқсас аспаптарды күйлендіруде осы жартылай тонның көпшілігі қажет болғандықтан, келесі хроматикалық жүйе құрастырылды". Бүгінгі таңда аспапты күйлендіру әдетте А дыбысынан басталады; тарихи тұрғыдан алғанда, ол С немесе F дыбысынан басталатын. Кейбір заманауи аспаптарда клавиатуралар бүйірлік бағытта жылғалатынымен жабдықталған, бұл ойнаушыға механизмді A = 415 Гц немесе A = 440 Гц жиілігіндегі ішектермен сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Егер тең темпераменттен өзге күйлендіру қолданылса, клавиатура жылғалысынан кейін аспапты қайта күйлендіру қажет.
On the whole, earlier harpsichords have smaller ranges than later ones, although there are many exceptions. The largest harpsichords have a range of just over five octaves, and the smallest have under four. Usually, the shortest keyboards were given extended range in the bass with a "short octave". The traditional pitch range for a 5 octave instrument is F1–F6 (FF–f‴). Tuning pitch is often taken to be A4 = 415 Hz, roughly a semitone lower than the modern standard concert pitch of A4 = 440 Hz. An accepted exception is for French baroque repertoire, which is often performed with a = 392 Hz, approximately a semitone lower again. See Jean Philippe Rameau's Treatise on Harmony (1722) [Dover Publications], Book One, chapter five, for insight into French baroque tuning; "Since most of these semitones are absolutely necessary in the tuning of organs and other similar instruments, the following chromatic system has been drawn up." Tuning an instrument nowadays usually starts with setting an A; historically it would commence from a C or an F. The harpsichord uses the bass clef (F clef). Some modern instruments are built with keyboards that can shift sideways, allowing the player to align the mechanism with strings at either A = 415 Hz or A = 440 Hz. If a tuning other than equal temperament is used, the instrument requires retuning once the keyboard is shifted.
Классикалық кезең
Клавесинге арналған стандартты репертуардың басым бөлігі оның алғашқы тарихи гүлдену кезеңінде, Ренессанс және Барокко дәуірлерінде жазылды. Клавесинге арнап жазылған алғашқы музыка шамамен 16 ғасырдың басында жарық көрді. Барлық Барокко дәуірінде, Италия, Германия, Англия және Франция сияқты Еуропа елдерінде клавесинге соло музыка жазған көптеген композиторлар болды. Соло клавесин туындыларына би сюиталары, фантазиялар және фугалар кіреді. Клавесинге шығарма жазған ең танымал композиторлардың арасында Ренессанс дәуірінің соңындағы ағылшын виржинал мектебінің өкілдері, әсіресе Уильям Бёрд (1540–1623) болды. Францияда Франсуа Куперин (1668–1733) төрт «ордерлер» кітабына жинақталған көптеген ерекше соло туындылары жазылды. Доменико Скарлатти (1685–1757) мансабын Италияда бастады, бірақ көптеген соло клавесин туындыларын Испанияда жазды; оның ең танымал туындысы – 555 клавесин сонатасынан тұратын сериясы. Клавесинге шығарма жазған ең белгілі композиторлардың бірі – Георг Фридрих Гендель (1685–1759), ол клавесинге көптеген сюиталар жазды, және әсіресе Иоганн Себастьян Бах (1685–1750), оның соло туындылары («Жақсы Темперленген Клавир» және «Гольдберг Вариациялары» сияқты) көбінесе фортепианода жиі орындалады. Бах клавесин концертінің де пионері болды, ол осы жанрдағы туындыларында және өзінің Бесінші Бранденбург концертінде клавесин бөлігінде көрініс тапты. Классикалық дәуірдің ең көрнекті композиторларының екеуі – Йозеф Гайдн (1732–1809) және Вольфганг Амадей Моцарт (1756–1791) клавесин музыкасын жазды. Екеуі үшін де бұл аспап мансаптарының бастапқы кезеңінде маңызды рөл атқарды.
The great bulk of the standard repertoire for the harpsichord was written during its first historical flowering, the Renaissance and Baroque eras. The first music written specifically for solo harpsichord was published around the early 16th century. Composers who wrote solo harpsichord music were numerous during the whole Baroque era in European countries including Italy, Germany, England and France. Solo harpsichord compositions included dance suites, fantasias, and fugues. Among the most famous composers who wrote for the harpsichord were the members of English virginal school of the late Renaissance, notably William Byrd ( 1540–1623). In France, a great number of highly characteristic solo works were created and compiled into four books of ordres by François Couperin (1668–1733). Domenico Scarlatti (1685–1757) began his career in Italy but wrote most of his solo harpsichord works in Spain; his most famous work is his series of 555 harpsichord sonatas. Perhaps the most celebrated composers who wrote for the harpsichord were Georg Friedrich Händel (1685–1759), who composed numerous suites for harpsichord, and especially J. S. Bach (1685–1750), whose solo works (for instance, The Well Tempered Clavier and the Goldberg Variations), continue to be performed very widely, often on the piano. Bach was also a pioneer of the harpsichord concerto, both in works designated as such, and in the harpsichord part of his Fifth Brandenburg Concerto. Two of the most prominent composers of the Classical era, Joseph Haydn (1732–1809) and Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791), wrote harpsichord music. For both, the instrument featured in the earlier period of their careers,
Жаңғыру
XIX ғасырда клавесинге фортепиано толыққанды түрде басымдық қойды. XX ғасырда композиторлар қолда бар дыбыстардың әртүрлілігін іздеп, қайтадан осы аспапқа назар бұрды. Арнольд Долметштің ықпалымен клавесинші Виолет Гордон Вудхаус (1872–1951) және Францияда Ванда Ландовска (1879–1959) аспаптың қайта жандануының алғашқы қадамдарында болды. Франсис Пуленк (Концерт-шамптер, 1927–28) және Мануэль де Фалла осы аспапқа арналған концерттер жазды. Эллиотт Картердің қос концерті клавесин, фортепиано және екі камералық оркестр үшін жазылған. Қайта жаңғырған клавесинге арналған музыка туралы толық мәлімет алу үшін, «Қазіргі клавесин» деген мақалаға жүгініңіз.
Through the 19th century, the harpsichord was almost completely supplanted by the piano. In the 20th century, composers returned to the instrument, as they sought out variation in the sounds available to them. Under the influence of Arnold Dolmetsch, the harpsichordists Violet Gordon Woodhouse (1872–1951) and in France, Wanda Landowska (1879–1959), were at the forefront of the instrument's renaissance. Concertos for the instrument were written by Francis Poulenc (the Concert champêtre, 1927–28), and Manuel de Falla. Elliott Carter's Double Concerto is scored for harpsichord, piano and two chamber orchestras. For a detailed account of music composed for the revived harpsichord, see Contemporary harpsichord.