Ливанның Солтүстік Губернаториясының Зғарта қаласы

Кіріспе

Солтүстік Ливан провинциясындағы қала, Ливан Жарта (زغرتا,), сондай-ақ Жорта деп те жазылады, Солтүстік Ливандағы қала, шамамен 50 000 тұрғыны бар. Солтүстік Ливанның Триполиден кейінгі екінші ірі қаласы. Жарта ресми түрде Жарта-Эхден муниципалитеті болып табылады. Жарта теңіз деңгейінен 150 метр биіктікте, Жоут және Рашейн өзендерінің арасында орналасқан. Ол Эдденнен 23 шақырым, Триполидің жағалау қаласынан 11 шақырым, Ливанның астанасы Бейруттен 88,7 шақырым және Сирияның ең жақын қаласы Тартустан 82 шақырым қашықтықта орналасқан. Ехден ауылының тарихы мен халқымен тығыз байланысты. Жарта тұрғындарының көпшілігінің Эхденде жазғы үйлері бар. Бұл Қадағ Жағрта ауданының (Qadaa' Zgharta) орталығы және астанасы. Жарта таудағы Эдден қаласымен тығыз байланысты, көбінесе халық саны бірдей. Жыл сайын жаз мезгілінде Жарта тұрғындарының көпшілігі жазда Эхденге көшіп кетеді, ал қыс мезгілінде Эхденге көшіп кетеді, ол қыста дерлік тоқтап қалады. Жарталықтар ливан диалектісінде ерекше акцентпен, араб тілінде қолданылған түпнұсқа сирия акцентімен сөйлейді. Сирия тілі жергілікті мектептерде 1900 жылдардың ортасына дейін оқытылды. Жартада Ливанның екі президенті болды: Сулейман Франгие және Рене Моуад, сондай-ақ көптеген көрнекті саясаткерлер: Юсеф Салим Карам, Хамид Франгие, тарихшы Жавад Булос Макари, Семан Эль Дуайхи, Сулейман Франгие-младший, Найла Моуад, Эстефан Эль Дуайхи (бұрынғы депутат), Салим Бей Карам, Тони Франгие (қазіргі депутат), Мишель Моуад (қазіргі депутат) (1670-1704) – және Осман дәуірінің ұлтшыл көшбасшысы Юсеф Бей Карам түрік билігіне қарсы көтеріліске жетекшілік етті. Жарта ауданындағы саяси билікті қаладан бірнеше бәсекелес отбасы бағалап жүр: Карам, Франгие, Дуайхи, Моавад және Макари. Дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы жергілікті экономиканың маңызды бөлігі болды, Жартаның айналасында зәйтүн майы үшін зәйтүн өсірілді, ал Эдденнің айналасында алма бақтары орналасқан. Соңғы кезде қызмет көрсету (әсіресе туризм және демалыс) және өндіріс секторлары айтарлықтай өсімді көрсетті.

City in North Governorate, Lebanon

Zgharta (زغرتا, ), also spelled Zghorta, is a city in North Lebanon, with an estimated population of around 50,000. It is the second biggest city in Northern Lebanon after Tripoli. Zgharta is officially the Zgharta Ehden municipality. Zgharta is about 150 metres above sea level and lies between the rivers of Jouit and Rashein. It is 23 kilometres from Ehden, 11 kilometres from the coastal city of Tripoli, 88.7 kilometres from the capital of Lebanon, Beirut, and 82 kilometres from the nearest Syrian city, Tartous. Its history and people are closely associated with the village of Ehden. Most of the citizens of Zgharta have summer houses in Ehden. It is the seat and the capital of the Zgharta District (Qadaa' Zgharta). Zgharta is closely related to the mountain town of Ehden, essentially sharing the same population. Each summer, most of the people in Zgharta move to spend their summer in Ehden; this is reversed in winter when Ehden is practically deserted. Zghartawis speak the Lebanese dialect with a distinctive accent, the original Syriac accent applied on Arabic language. Syriac was taught in local schools till the mid 1900s. Zgharta had two Presidents of Lebanon: Suleiman Frangieh and René Moawad, and many prominent politicians: Youssef Salim Karam, Hamid Frangieh, Historian Jawad Boulos Makary, Semaan El Douaihy, Suleiman Frangieh Jr, Nayla Moawad, Estephan El Douaihy (ex MP), Salim Bey Karam, Tony Frangieh (current MP), Michel Moawad (current MP) (1670 1704) – and an Ottoman era nationalist leader Youssef Bey Karam who led a rebellion against Turkish rule. Political power in Zgharta district is dominated by a few rival families from the town: the Karam, Frangieh, Douaihy, Moawad and Makary. Traditionally, agriculture was a large portion of the local economy, with olives grown for olive oil around Zgharta and apple orchards around Ehden. Recently, the service (especially tourism and leisure) and manufacturing sectors have seen significant growth.

Этимология

"Зғарта" атауының мағынасына қатысты түрлі түсіндірмелер бар. Көпшілігі бұл атаудың қорғандар, бекіністер, барикадалар және осы сияқты нәрселермен байланысты мағыналарды білдіретінін ойлайды. Бір автордың пікірінше, ол арамей тіліндегі "зағар" сөзінен, яғни "бекініс" деген мағынадан шыққан. Сондай-ақ, Зғартаға Юсеф Бей Карам ат қойғаны айтылады, ол бұл атты Ехденнің кіші нұсқасы мағынасында таңдаған ("zaghar Ehden" деген сөз оны түсіндіреді).

Ежелгі тарих

Жартаның айналасындағы Жарта жазығы кем дегенде неолиттік революцияның басынан бері Қарауан мәдениетімен мекенделген болуы мүмкін, мұны осы аумақта табылған ірі, ауыр неолиттік шақ тастары мен екі басты балқылардың болуы дәлелдейді, олар туралы 1945 жылы Р. Ветцель мен Дж. Галлер құжаттаған. Зхарта аймағы б.з.д. 200 жылы да мекенделген деген деректер бар, сондай-ақ 2 және 3 ғасырларда бұл жерде бекіністер болған. Оның қазіргі күнгі жағдайы және Ехден ауылымен тығыз байланысы 16 ғасырда қалыптасқан.

Қазіргі Жақтаның құрылуы

Бұл бастама туралы оқиға сирия тілінде жазылған қолжазбада сақталған, ол әке Георгий Ямминнің ұлы Романос Афанди Ямминге тиесілі болған, ал қазір оны немересі Юсеф Бутрос Романос Яммин сақтайды. Онда Эдден халқының "Жартаның жерін" қалай иеленгені туралы айтылады:

1515 жылғы 24 қаңтардың қарсаңында Дамаск әкімі Әл-Газали, Сұлтан Селім I-нің министрі Синан-пашамен бірге Дамаск – Бекаа аңғары – Дахр әл-Кадиб – самырсын ағаштары бағытымен Эдденге келді. Олар Мысырдағы Сұлтан Сәлімге қаражат тасымалдап жатқан еді. Шейх Искандар оларды құрметті қонақ ретінде қарсы алды, ал олардың серіктері Эдден халқының қонақтары болды. Екі күнге созылған қатты қар және суық ауа-райы оларды Эдденде бес күн қалдырды. Шейх Искандар мен жергілікті епископ Керякос Дуайхи өз қонақтарына зор қонақжайлық, жомарттық және мейірімділік көрсетті. Қонақтарының өтініші бойынша Эдден халқы жағалауға қарай созылған Хайруна аңғарына дейін жолды қардан тазартуға тырысты, содан кейін оларды қауіпсіз жерге сүйемелдеп, лайықты құрметпен қоштасты. 1516 жылғы сәуір айында Епископ Эль Дуайхи мен Шейх Искандар Әл-Газалиден хат алды. Онда Әл-Газали министрі Синан-пашаның олардың және халықтың көрсеткен қонақжайлығы мен көмегі туралы Сұлтан Сәлімге хабарлағандығын, ал Сұлтан оларды марапаттауға уәде бергенін жазды. Дамаскқа оралғаннан кейін Әл-Газали Эдден халқын Триполиде кездесуге шақырды. Шейх Искандардың өтініші бойынша ол халыққа Эддендегі қатал қыс жағдайынан қашып, тұруға орын табуға келісті. Әл-Газали бұл өтінішті қуана қабылдады. Шейх Искандар өзінің қызметкерлерімен бірге Епископ Эль Дуайхимен Аль-Зауии аймағында қолайлы жер іздеуге барды. Олар Жоуэйт және Рашэйн өзендерінің арасында орналасқан, бірнеше қираған үйлер мен ортасында мұнарасы бар ескі ферманы таңдады. Әл-Газали өз қызметкерлерінің өлшемдерімен оралғаннан кейін, Сұлтан Сәлімнен "Шахани фәрман" (жарлық) алуға уәде берді, ол арқылы жердің меншігі Эдден халқына өтеді. Сегіз айдан кейін, 1517 жылы "Шахани фәрман" берілді, бірақ ол Шейх Искандарға жолданған еді. Дамаскіде фәрманды алып, Эдденге қайтып келгеннен кейін, халық фәрманның тек Шейх Искандарға ғана жолданғанына наразы болды, өйткені ол және оның туыстары жерге жалғыз өзінің иесі болуы мүмкін деп қорқып қалды. Халықтың атынан сөйлеген Епископ Эль Дуайхи бұл мәселені Шейх Искандарға жеткізді, нәтижесінде ол Мар Мама шіркеуінде "Жарта" деп аталатын жер Эдден халқының арасында тең бөлінетінін жариялады.

On the eve of the 24th of January 1515, Al Ghazali, the governor of Damascus, along with Sinan Pasha, the minister of Sultan Selim I, had reached Ehden travelling along the route of Damascus Bekaa Valley Dahr al Kadib the cedars. They were transporting funds to Sultan Salim I who was in Egypt. They were welcomed as guests by Sheikh Iskandar, whilst other members of their travelling entourage were guests of the people of Ehden. Heavy snowfall and extremely freezing conditions that lasted two full days prompted them to stay five days in Ehden where Sheikh Iskandar and Bishop Keryakos Douaihy, the local bishop, provided for their guests great hospitality, generosity and kindness. Responding to a request by their guests, the people of Ehden endeavoured to clear the heavy snow off the road as far as Hayrouna Valley overlooking the coast, accompanying their guests to safety where they made their farewells to them with fitting accolades. In April 1516, Bishop El Douaihy and Sheikh Iskandar received a letter from Al Ghazali, saying on being told by his minister, Sinan Pasha of their and peoples hospitality and assistance, Sultan Salim I asked that he rewarded them which he promised the Sultan he would. On his return to Damascus, Al Ghazali invited the people of Ehden to meet him in Tripoli. At the request of Sheikh Iskander he agreed to provide the people with a place to live away from the harsh winter conditions, which they faced in Ehden. Al Ghazali readily agreed to this request. Accompanied by his officials, Sheikh Iskandar went with Bishop El Douaihy to choose a suitable place in the Al Zawiyi region. They chose a derelict farm, containing a few demolished houses and a tower in the middle, situated between the rivers Joueit and Rashein. Al Ghazali, on the return of his officials with the measurements of the site, promised to obtain a "Shahani firman" (decree) from Sultan Salim whereby ownership of the land would pass to the people of Ehden. Some eight months later, in 1517, the "Shahani firman" was granted, but it was addressed to Sheikh Iskandar. Having collected the firman in Damascus and returning to Ehden the people there were aggrieved that the firman was addressed solely to Sheikh Iskandar, fearing that he and his relations could claim sole ownership. Bishop El Douaihy, representing the people, put this to Sheikh Iskandar and as a result he declared at the Mar Mama church that the given land known as "Zgharta would be distributed equally between the people of Ehden".

Акцент

Қайда барса да, Жартауидің ерекше акцентімен бірден танылады. Білімі мол және хабардар адамдар арасында Жартауи диалектісі сириялық рухқа толы. Батыс сирия тілінде сөйлейтіндер қанаандықтардың (финикиялықтардың) тегін құрметтейді, сондықтан «о» әрпі осы тілде басым. Жарта халқы, XIX ғасырдың соңына дейін араб тілінде сөйлемеген, кейбір сириялық терминологияны және қозғалыс белгілерін қабылдап, оларды араб тіліне енгізді. Бұл, Ливан тауының және оның жағалауының қалған тұрғындарымен, сондай-ақ осы тілді тастағандармен қарым-қатынас қажеттілігінен туындады. ХХ ғасырдың басында Жартадағы Сен-Жозеф мектебі, сондай-ақ Эддендегі басқа мектептер араб және француз тілдерімен қатар сирия тілін де оқытты. Дұғалар мен қасиетті жаралымдар (мессалар) сирия және араб тілдерінде өткізілді, бірақ олар Маронит шіркеуінің басшылары арасында біртіндеп жоғалып кетті. Олар Маронит дұғалары мен қасиетті жаралымдарының сирия тіліндегі кітаптарын жоғалтты, нәтижесінде бұл тіл мектептерге, семинарияларға және діни институттарға ғана шектелді. Ливан тауындағы кейбір ауылдардың тұрғындары әлі де сирия акцентімен араб тілінде сөйлейді, оны сақтап, оны өздерінің жеке басымен байланыстырады.

Климат

Климаты: жазда ыстық, Жерорта теңізі типіне (Кёппен климат классификациясы бойынша Csa) жатады, қыста өте ылғалды, ал жазда өте құрғақ болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен ... құрайды.