Марцион Евангелиясы: 2-ші ғасырдың ортасындағы мәтін

Кіріспе

2-ғасырдың ортасында Маркион Синопа қолданған мәтін – Маркионның Ізгі хабары, оның жақтастары оны Иеміздің Ізгі хабары деп атаған, немесе көбінесе жай ғана Ізгі хабар деп атаған. Бұл мәтінді 2-ғасырдың ортасындағы христиан мұғалімі Маркион Синопа басқа Ізгі хабарларды мүлдем қолданбау үшін пайдаланған. Ғалымдардың көпшілігі бұл Ізгі хабардың Лұқа Ізгі хабарының кейінірек өңделген нұсқасы екеніне келіседі, бірақ соңғы жылдары Маркионның басымдығын қолдайтын бірнеше аргументтер айтылды. Маркионның Ізгі хабарының бірнеше тарауы Папирус 69-дағы қолжазбада тікелей куәландырылған ба, жоқ па деген пікірталас бар – бұл гипотезаны Клэр Кливаз ұсынған және Джейсон Бедухн іске асырған. Теодор Захн (1892), Адольф фон Харнак (1921), Кенджи Цуцуи (1992), Джейсон Бедухн (2013), Маттиас Клингардт (2015/2020, 2021), Марк Ізгі хабары сияқты, Маркионның Ізгі хабарында да туу туралы ешқандай оқиға жоқ. Лұқаның Исаның крещениесі туралы баяндамасы да болмаған. Ізгі хабар шамамен былай басталған: Маркионның Ізгі хабарында кездеспейтін Луканның басқа да үзінділері: Жақсы самариялық және сасық ұл туралы параболалар. Маркион Иса Мәсіхті жіберген Құдай мүлдем жаңа, бөтен Құдай екенін, әлемді жаратқан Израильдің кекшіл Құдайынан өзгеше екенін уағыздаса да, бұл көзқарас Маркионның Ізгі хабарында нақты айтылмаған. мәтін=1. Маркионның Евангелиесі Лұқадан қысқарту арқылы туындаған (басым көзқарас). 2. Лұқа Маркионның Евангелиесінен кеңейту арқылы туындаған (Швеглер гипотезасы). 3. Маркионның Евангелиесі мен Лұқа екеуі де ортақ бастапқы Ізгі хабардан тәуелсіз дамыған (Семлер гипотезасы).

Луканың қайта қарауы (көпшілік пікір)

Протоортодокс және ортодокс шіркеу әкелері Маркионның Лұқаны өзінің теологиясына, маркионизмге сәйкес етіп өңдегенін айтқан, және Метцгер, Эрман және Рот сияқты қазіргі ғалымдар да осы пікірді қолдайды. Екінші ғасырдың соңындағы жазушы Тертуллиан Маркионның Лұқа Евангелиясынан «өз көзқарасына қарсы келетін нәрсенің бәрін жойғанын, ал өз пікіріне сәйкес келетін нәрсені қалдырғанын» мәлімдеген. Бұл көзқарас бүгінгі таңға дейін көптеген ғалымдардың пікіріне сай келеді. Фон Харнак былай деп жазды: «Бұл міндетті орындау үшін ол ешқандай құдайлық аянға, арнайы нұсқауға немесе пневматикалық көмекке жүгінбеді. Осыдан мәтінді тазарту үшін – және бұл көбінесе назардан тыс қалады – ол абсолютті нақтылыққа талап ете де алмады, талап етпеді де. Бұл ғалымдар Маркионның Евангелиясындағы тұрақты үлгіні көреді, ол канондық Лұқамен салыстырғанда микро және макро деңгейдегі қарапайым, ертерек мәтіндік дәстүрлерді көрсетеді. Төмендегі мысалдар (Маркион Евангелиясының грек куәгерлері куәлік ететін) осы көзқарасты көрсетеді. +Лұқа мен Маркиондағы салыстырмалы өлеңдерКанондық ЛұқаМаркион Евангелиясы Сол күні қуанып, шаттана беріңдер, себебі сіздердің сыйлықтарыңыз көкте зор болады, өйткені олардың әкелері пайғамбарларға да солай істеген. (6:23) Сіздердің әкелеріңіз де пайғамбарларға солай істеген. (6:23) Сенімсіз және бұрыс ұрпақ, Мен сіздермен неше уақыт болып, сіздерге төзімділік көрсетемін? (9:41) Сенімсіз ұрпақ! Мен сендерге неше рет шыдауым керек? (9:41) Құл, әмірін білгенімен, дайындықсыз болған және істемеген жазаға тартылады. (12:47) Білгенімен әрекет етпеген құл көп рет сабаланады. (12:47)

Патристикалық гипотезаны жоққа шығаратын ғалымдар екі гипотезаның бірін қорғайды. Бір топ екі Евангелияның да «алғашқы Лұқаның» тәуелсіз редакциясы екенін, ал Маркион мәтіні түпнұсқа алғашқы Лұқаға жақын екенін айтады. Бұл ұстаным оның авторы Иоганн Соломон Семлердің есімімен Семлер гипотезасы деп аталады. Бұл ұстанымды Жозиас Ф. К. Лоффлер, Иоганн Е. К. Шмидт, Леонхард Бертольдт, Иоганн Готфрид Эйххорн, Джон Нокс, Карл Рейнхольд Кёстлин, Джозеф Б. Тайсон және Джейсон БеДюн сияқты ғалымдар қолдады. Екінші топ Маркион Евангелиясының кейінірек қайта жазылғанын және кеңейтілгенін, ол түпнұсқадан айтарлықтай өзгеше екенін мәлімдейді. Бұл ұстаным оның авторы Альберт Швеглердің есімімен Швеглер гипотезасы деп аталады. Бұл ұстанымды Альбрехт Рицхл, Фердинанд Кристиан Баур, Пол Луи Кушо, Жорж Ори, Джон Таунсенд, Р. Джозеф Хоффман, Матиас Клингардт және Дэвид Тробиш сияқты ғалымдар қолдады. Осы екі көзқарасты қолдау үшін бірнеше аргументтер келтірілді. Біріншіден, Маркион Евангелиясының реконструкцияларында (оның қарсыластарының пікірлеріне сүйене отырып) Маркионның өзінің теологиясына қайшы келетін көптеген өлеңдер табылды, егер Маркион Лұқадан келіспеген өлеңдерді алып тастаған болса, мұндай жағдай болмайтын еді. Матиас Клингард (2008 жылы) және Джейсон БеДюн (2012 жылы) бұл аргументті егжей-тегжейлі жеткізді. Екіншіден, Маркион өзінің қолданған Евангелиясының түпнұсқа екенін және канондық Лұқаның жалған екенін мәлімдеген. Сондықтан өзгерту туралы айыптаулар өзара байланысты. Үшіншіден, Джон Нокс пен Джозеф Тайсон (екеуі де Харнактың басылымын пайдаланып), және соңғы кезде Дэниел А. Смит (Роттың басылымын пайдаланып), Лұқаның жеке дәстүрлері Маркион Евангелиясында жеткіліксіз екенін көрсететін статистикалық талдаулар жасады, ал қос және үш дәстүрлер басым. Олар бұл нәтиже канондық Лұқа Маркион Евангелиясына немесе оның көзіне жаңа материал қосса ғана ақылға қонымды екенін, ал Маркион Лұқадан материал алып тастаса, бұл мүмкін емес екенін айтады. Бұл гипотезалардың көптеген нюанстары мен комбинациялары бар. Мысалы, Нокс пен Тайсон, жалпы алғанда, Семлер гипотезасын ұстанады, бірақ Маркион кейбір өлеңдерді алып тастады деген патристикалық гипотезамен келіседі. Пьер Анджело Грамалья Клингардттың басылымын аударғанда Семлер мен Швеглер гипотезаларының жалпы бағытымен келіседі, бірақ Маркион мен Лұқа Евангелиялары бір редактордың екі бір-біріне ілеспес басылымы екенін филологиялық тұрғыдан дәлелдейді. 19 ғасырдың бірнеше ғалымдары сияқты Нокс, Тайсон, Винцент және Клингардт Швеглер гипотезасын Канондық Елшілердің істері кітабына қатысты кеңейтті, бұл Маркионға қарсы туынды деп мәлімдеді.

Scholars who reject the Patristic hypothesis defend either of the two hypotheses. One group argues that both gospels are independent redactions of a "proto Luke", with Marcion's text being closer to the original proto Luke. This position is called the Semler hypothesis after the name of its creator, Johann Salomo Semler. This position has been supported by scholars such as Josias F. C. Loeffler, Johann E. C. Schmidt, Leonhard Bertholdt, Johann Gottfried Eichhorn, John Knox, Karl Reinhold Köstlin, Joseph B. Tyson, and Jason BeDuhn. The other group argues that the Gospel of Luke is a later redaction of the Gospel of Marcion that significantly revised and expanded it. This position is called the Schwegler hypothesis after its creator Albert Schwegler. This position has been supported by scholars such as Albrecht Ritschl, Ferdinand Christian Baur, Paul Louis Couchoud, Georges Ory, John Townsend, R. Joseph Hoffman, Matthias Klinghardt, and David Trobisch. Several arguments have been put forward in favor of those two latter views. Firstly, there are many passages found in reconstructions of Marcion's gospel (based on comments of his detractors) that seem to contradict Marcion's own theology, which would be unexpected if Marcion was simply removing passages from Luke with which he did not agree. Matthias Klinghardt (in 2008) and Jason BeDuhn (in 2012) have both made this argument in detail. Secondly, Marcion is attested to have claimed that the gospel he used was original and that the canonical Luke was a falsification. The accusations of alteration are therefore mutual. Thirdly, John Knox and Joseph Tyson (both using Harnack's edition), and more recently Daniel A. Smith (using Roth's edition), have all put forth statistical analyses showing that Lukan single traditions are disproportionately lacking in the Gospel of Marcion, while double and triple traditions are disproportionately present. They argue that this result makes sense if canonical Luke added new material to Marcion's gospel or its source, but that it is unlikely if Marcion removed material from Luke. There are more nuanced variations and combinations of these hypotheses. Knox and Tyson, for example, follow the Semler hypothesis in general, but still posit with the Patristic hypothesis that Marcion removed some passages. Pier Angelo Gramaglia, in his critical translation of Klinghardt's edition, concurs with the overall direction of the Semler and Schwegler hypotheses, but has argued on philological grounds that the Gospel of Marcion and Luke are two successive editions by the same editor. Like several 19th century scholars, Knox, Tyson, Vinzent, and Klinghardt have extended the Schwegler hypothesis to include the canonical Book of Acts, arguing that it is an anti Marcionite work.

Екі көздің Ізгі хабары ретінде

2013 жылғы кітабында Бедухн Маркионның Ізгі хабарын Q және Маркқа сүйене отырып, бірінші екі дереккөзді Ізгі хабар ретінде қарастыру дәстүрлі Q гипотезасының көптеген мәселелерін – оның баяндамалық кіріспесі мен шағын келісімдерін шешеді деп санайды. Пьер Анджело Грамалья 2017 жылы Клингардттың реконструкциясына жасаған сын тұжырымында Маркионның Ізгі хабары Марк пен Q дереккөздерін пайдалана отырып жазылған екі дереккөзді Ізгі хабар екенін, ал канондық Лука Ізгі хабарының бір бөлігі Маркионның Ізгі хабарынан Q материалдарын екінші деңгейде пайдалану арқылы құрылғанын жан-жақты дәлелдеді.

Бірінші Ізгі хабар

[[Файл:Клингхардттың Маркион гипотезасы төрт канондық Евангелия.svg|alt=|thumb|253x253px|Клингхардт ұсынған Маркион гипотезасы Жаңа өсиеттің канонының 2-ші ғасырда ерте, бірыңғай соңғы редакциялануы туралы ұғымды немесе тезисті ұсынады.