Кіріспе

1945 жылғы Вьетнам ашаршылығы (Nạn đói năm 45 – 1945 жылғы ашаршылық) – 1944 жылдың қазан айынан 1945 жылдың соңына дейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз Индокитайындағы солтүстік Вьетнамда болған ашаршылық. Ол кезде 1940 жылдан бастап Виши Франциясы нацистік Германияның Батыс Еуропадағы одақтасы ретінде жапондық оккупация астында болды. Бұл кезеңде 400 мыңнан 2 миллионға дейін адам аштықтан қаза болды деп есептеледі. 2018 жылғы зерттеуге сәйкес, жағалау аймақтарына соққан тайфундар азық-түлік жетіспеушілігіне алып келді және ашаршылықтың тікелей себебі болды. Вьетнамды жапондық оккупациялағандар, көлік жүйесіне шабуыл жасаған американдық үкімет немесе елдің француз отаршылдық әкімшілігі ашаршылықты шектеуге немесе тіпті тоқтатуға мүмкіндік алған еді. Бірақ соғыс жағдайында ешбір үкімет немесе мекеме ашаршылықпен күресудің тиімді стратегиясын қолданбады.

Себептер

Аштықтың бір себебі – Екінші дүниежүзілік соғыстың Француз Индокитайына тигізген әсері болды. Франция мен Жапонияның Вьетнамдағы қатысуы вьетнамдықтардың экономикалық қызметіне зиян келтірді. 1944 жылы АҚШ бомбалауы салдарынан солтүстіктен Сайгонға көмір жеткізілімі тоқтатылғаннан кейін француз бен жапондықтар электр станцияларын отынмен қамтамасыз ету үшін күріш пен жүгеріні пайдаланды. Дипломат Буй Мин Дунгтың сөзіне сәйкес, "Вьетнамды жапондықтар басып алуы – бірнеше фактордың тікелей себебі болды, олар өз кезегінде аштықтың туындауына әсер етті. Бірақ олардың әскери әрекеттері және Ұлы Шығыс Азияның өркендеу аймағы үшін жүргізген экономикалық саясаты Вьетнам халқының аштығына басқа факторларға қарағанда әлдеқайда үлкен үлес қосты." Табиғи себептердің ішінде құрғақшылық және су тасқыны сияқты табиғи апаттар бар еді, олар солтүстіктегі егісті жойды. 1943–1945 жылдардағы егін жинаудың нашар болуына АҚШ-тың солтүстікке жасаған бомбалауынан кейін су бөгеттерін күтіп-ұстаудың тоқтатылуы және 1944 жылдың тамыз-қыркүйек айларындағы тым ауыр жаңбырлар себеп болды, бұл су тасқынына және күріш өсімдіктерінің жоғалуына әкеп соқты.

Француз отаршылдық әкімшілігі

1930 жылдардағы Ұлы депрессиядан кейін Франция экономикалық протекторат саясатына қайта оралды және Француз Индокитайының табиғи ресурстарын монополиялық түрде пайдалануды жалғастырды. Француз Индокитайының халқы төмен құндылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің орнына ақшалай дақылдар өндіру арқылы аймақтың экономикалық құнын арттыруға мәжбүр болды, бірақ бұл пайда француздарға, вьетнамдықтардың аз ғана бөлігіне, Хоа тайпасына және қала тұрғындарына ғана тиді. Француз Индокитайында Виши Франциясының әскерлерімен қатар жапон әскерлері де орналасқан еді. Оккупация кезінде одақтастар жолдарға, қоймаларға және көлік инфрақұрылымасына жиі әуе шабуылы жасады, бұл күрішті оңтүстіктен солтүстікке тасымалдауды өте қиын етті. Сонымен қатар, Виши үкіметінің азаматтық әкімшілігі тиімсіз болды және азық-түлік қорын мұқтаж аймақтарға үлестіре алмады. 1945 жылдың наурыз айында жапондықтар Виши әкімшілігін құлатып, оның орнына Жапонның қолдауымен құрылған Вьетнам империясының үкіметін, басшысы – Trần Trọng Kim тағайындады. Бұл жаңа үкімет ашаршылықты жеңілдетуге күш салды, бірақ азық-түлік жетіспеушілігі және Жапон императорлық армиясының азық-түлік жинауы олардың күш-жігерін нәтижесіз етті.

Табиғи апаттар

Солтүстік Вьетнамдағы құрғақшылық пен жәндіктердің зияны 1944 жылғы қыстан көктемге дейінгі егін жиналымын 20%-ға кемітті. Содан кейін, орақ кезінде болған су тасқыны дағдарыстың туындауына себеп болды, нәтижесінде 1945 жылы ашаршылыққа ұшырады.

Салдарлар

1945 жылдың басында көптеген адамдар азық-түлік іздеп, қаладан қалаға жүруге мәжбүр болды. 1944–1945 жылдардағы ашаршылықтан қайтыс болғандардың нақты саны белгісіз және даулы мәселе болып қалуда. Әр түрлі дереккөздердің мәліметінше, сол кезде Солтүстік Вьетнамда 400 мыңнан 2 миллионға дейін адам аштықтан қаза тапқан. 1945 жылдың мамыр айында Ханойдағы елші солтүстік провинциялардан шығын туралы есеп беруді сұрады. Жиырма провинциядан түскен хабарламалар бойынша, барлығы 380 мың адам аштықтан, ал тағы 20 мың адам аурудан көз жұмған. Қазан айында француз әскери шенеунігінің бағалауынша, жарты миллиондай адам қаза тапқан. Генерал-губернатор Жан Деку өзінің «Индохина басында» атты естеліктерінде шамамен бір миллион солтүстік тұрғыны аштықтан өлгенін жазды. Вьетмин халықтың наразылығын тиімді басқарып, шаруаларды басқыншы күштердің күріш қоймаларын басып алуға ынталандырды. Бұған жауап ретінде жапондықтар заң бұзушыларға қатаң жаза берді, кейде оларды мүгедектендіріп, денелерін қиып-жойды, бұл халық ашуын одан әрі қоздырды. Осы процесте Вьетмин партизандық ұйымнан жаппай қозғалысқа айналды. Солтүстік Вьетнам үкіметі Франция мен Жапонияны ашаршылыққа кінәлі деп айыптап, 1–2 миллион вьетнамдық қаза тапқанын мәлімдеді. Во Ан Нинь ашаршылық кезінде өлген және өліп жатқан вьетнамдықтардың суреттерін түсірді. 1945 жылы жапондықтардың егістіктерін басып алуы салдарынан, қытай әскері жапондықтарды қарусыздауға келген кезде, Солтүстік Вьетнамның барлық жерінде аштықтан өлген вьетнамдықтардың денелері көшелерде жатты, оларды студенттер тазалауға мәжбүр болды.