Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландия Корольдігіндегі ашаршылық
Famine in the Kingdom of Ireland
1740–1741 жылғы Ирландия ашаршылығы (Bliain an Áir, яғни сойылу жылы) Ирландия Корольдігінде 1740 жылғы 2,4 миллион адамнан тұратын халықтың 13%-дан 20%-ына дейін қаза тапқан деп есептеледі, бұл 1845–1852 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа қарағанда пропорционалды түрде үлкен шығын болды. 1740–1741 жылдардағы ашаршылықтың себебі – бір-бірінен кейін келген жылдардағы тым суық, содан кейін құрғақ ауа-райы болды, нәтижесінде үш салада азық-түлік жоғалды: астық өнімдерінің нашар жиналуы, сүттің жетіспеуі және картоптың мұздақтан зақымдануы. Осы кезеңде астық, әсіресе сұлы, көптеген жұмысшылардың диетасында картоптан гөрі маңыздырақ болды. 1740–1741 жылдардағы жаппай аштықтан болған өлім-жітімге өлімге әкелетін аурулардың таралуы да себеп болды. Суық және оның салдары бүкіл Еуропаға тарады, бірақ Ирландияда өлім-жітім жоғары болды, себебі астық та, картоп та жетіспеді. Қазіргі ғалымдар бұл шамамен 1400–1800 жылдардағы Кіші мұз дәуірінің аяқталуымен байланысты соңғы суық кезең деп санайды. 1740–1741 жылдардағы ашаршылық 19 ғасырдағы Ұлы ашаршылықтан өзгеше. 19 ғасырдың ортасына қарай картоп ирландтардың диетасында үлкен үлес құрады, ал егіннің нашарлауы 1845 жылдан 1852 жылға дейін ашаршылыққа әкелді. Ұлы ашаршылық "себептері, ауқымы және уақыты" бойынша 1740–1741 жылғы Ирландия ашаршылығынан ерекшеленді. Ол бірнеше жыл бойы картоптың көп бөлігін жойған оомицет инфекциясынан туындады, бұл дағдарысты биліктегі британ үкіметінің еркіндік саясаты, азық-түлік экспортының жалғасуы, жеткіліксіз көмек, қатаң үкіметтік ережелер және мемлекеттік депортациялар күшейте түсті.
The Irish Famine of 1740–1741 (Bliain an Áir, meaning the Year of Slaughter) in the Kingdom of Ireland, is estimated to have killed between 13% and 20% of the 1740 population of 2.4 million people, which was a proportionately greater loss than during the Great Famine of 1845–1852. The famine of 1740–1741 was due to extremely cold and then dry weather in successive years, resulting in food losses in three categories: a series of poor grain harvests, a shortage of milk, and frost damage to potatoes. At this time, grains, particularly oats, were more important than potatoes as staples in the diet of most workers. Deaths from mass starvation in 1740–1741 were compounded by an outbreak of fatal diseases. The cold and its effects extended across Europe, but mortality was higher in Ireland because both grain and potatoes failed. This is now considered by scholars to be the last serious cold period at the end of the Little Ice Age of about 1400–1800. The famine of 1740–1741 is different from the Great Famine of the 19th century. By the mid 19th century, potatoes made up a greater portion of Irish diets, with adverse consequences when the crop failed, causing famine from 1845 to 1852. The Great Famine differed by "cause, scale and timing" from the Irish Famine of 1740–1741. It was caused by an oomycete infection which destroyed much of the potato crop for several years running, a crisis exacerbated by the laissez faire policies of the ruling British government, continued exportation of food, insufficient relief, rigid government regulations and state sponsored evictions.
Өмірбаян
1740 жылы Ирландияда 2,4 миллион адам тұрды, олардың көпшілігі негізгі тамақ ретінде дәнді дақылдарға (сүйрі, бидай, арпа және қарабидай) және картопқа тәуелді болды. Тамаққа жұмсалатын шығындарының жартысы астыққа, 35 пайызы – жануарлар өнімдеріне, ал қалғаны картопқа кетті. Рациондар ауылдың орналасқан жеріне және әр адамның табысына қарай өзгерді, көптеген адамдар осы негізгі тағамдарды өзен, көл немесе теңіз балықтарымен, әсіресе шабақпен, сондай-ақ жабайы үйрек сияқты ұсақ жануарлармен толықтырды. Ол кезде әлеуметтік көмек – ауыл немесе қауымның жергілікті деңгейде жүзеге асыратын толыққанды жеке бастамасы болды, ал үкімет ірі көлемде көмек көрсетуге бағытталмады.
In 1740, Ireland had a population of 2.4 million people, most of whom depended on grains (oats, wheat, barley and rye) and potatoes as their staple foods. Half their expenses for food went for grain, 35% for animal products and the remainder for potatoes. Diets varied according to village locations and individual income, with many people supplementing these staples with river, lake or sea fish, especially herring, and small game such as wild duck. At the time social welfare was an entirely private initiative undertaken on a local level by the village or parish, with the government not being oriented to large scale relief efforts.
Себеп
1739 жылдың желтоқсаны мен 1741 жылдың қыркүйегі аралығында Ирландия мен Еуропаның қалған бөлігінде он жыл бойы салыстырмалы түрде жұмсақ қыстар болғаннан кейін ерекше климаттық соққы болды. Оның себебі әлі белгісіз. Оның бағытын зерттеу климаттық құбылыстардың аштық пен жұқпалы ауруларға қалай әкелуі мүмкін екенін, сондай-ақ экономикаға, энергия көздеріне және саясатқа қалай әсер ететінін анық көрсетеді. 1739–1740 жылдардың қысында Ирландияда "Ұлы мұз" деп аталатын жеті апталық суық ауа райы болды. Ирландиядағы Ұлы мұздан қалған баррометрлік немесе температуралық өлшемдер жоқ, бірақ жеке өлшемдер жасаған ағылшыздардан шашыраңқы жазбалар сақталған. Неміс ғалымы Даниэль Габриэль Фаренгейт термометрді 25 жыл бұрын ойлап тапқан. 1740 жылдың қаңтарындағы үй ішіндегі температура төмен болды. Сақталған жалғыз сыртқы өлшем "отыз екі градус аяз" деп көрсетілген, бұл шамамен тең. Бұл сондай-ақ қатты желдің салдарынан сезілетін суықты ескермеді. Бұл ауа райы "ирландиялықтардың тәжірибесіне жат еді", - деп жазады "Арктикалық Ирландия: 1740–41 жылдардағы Ұлы мұз және ұмытылған ашаршылықтың ерекше тарихы" кітабының авторы Дэвид Диксон. Мұз жалғасқанда осылай болды. Мұз шамамен екі апталық болған кезде, бай адамдар отын мен азық-түлік тапшылығына ден қоя бастады. Ирландия шіркеуінің дін қызметкерлері қайырымдылық жинап, оны қалалық шіркеулерде тегін таратуға айналдырды, мұздан кейін төрт апта ішінде шамамен 80 тонна көмір және он тонна астық үлестірді. Лорд-лейтенант, Девоншир герцогы, 1740 жылдың 19 қаңтарында бұрын-соңды болмаған қадам ретінде Ирландиядан Ұлыбританиядан басқа елдерге астық экспорттауға тыйым салды.
An extraordinary climatic shock struck Ireland and the rest of Europe between December 1739 and September 1741 following a decade of relatively mild winters. Its cause remains unknown. Charting its course sharply illuminates how climate events can result in famine and epidemic disease, and affect economies, energy sources, and politics. In the winter of 1739–1740, Ireland suffered seven weeks of very cold weather known as the "Great Frost". Although no barometric or temperature readings for Ireland survive from the Great Frost, a scattered few records survive from Englishmen who made personal readings. The mercury thermometer was invented 25 years earlier by German pioneer Daniel Gabriel Fahrenheit. Indoor values during January 1740 were as low as The one outdoor reading that has survived was stated as "thirty two degrees of frost," equivalent to This did not include the effects of the wind chill factor, which would have been severe. This kind of weather was "quite outside the Irish experience," notes David Dickson, author of Arctic Ireland: The Extraordinary Story of the Great Frost and Forgotten Famine of 1740–41. This is what happened as the Frost continued. The propertied classes began to respond to fuel and food shortages when the Frost was about two weeks old. The Church of Ireland parish clergy solicited donations, which they converted into free rations in the city parishes, distributing nearly 80 tons of coal and ten tons of meal four weeks into the Frost. The Lord Lieutenant, the Duke of Devonshire, in an unprecedented move on 19 January 1740, prohibited the export of grain out of Ireland to any destination except Britain.
Картоптың нашарлауы
Ұлы мұз Ирландияның ауылдық аймандарындағы екі негізгі тағамның бірі (екіншісі – сұлы) – картопқа әсер етті. Картоп көбінесе бақшаларда және егістік жерлердегі арнайы сақтау орындарында қыста сақталған. 1739 жылғы күзгі егін қатып, құрып, жеуге жарамсыз болды. Оны келесі маусымда тұқым ретінде пайдалануға болмады. "Ричард Перселл, осы дағдарыстың ең жақсы куәгерлерінің бірі, 1740 жылдың ақпан айының соңында: «Егер мұз болмағанда, менің округімде елді (Ирландияны) тамыз айына дейін асырарлық картоп жетер еді, бұл егіннің сирек кездесетін жергілікті молдығын көрсетеді. Бірақ тамыры мен бұтағы барлық жерде жойылды», тек «бірнешеуі ғимараттарда сақталған» және «өте аз, терең және шөппен қапталған бақшаларда, кейбіреулері, мүмкін, сол жерге тұқым үшін жеткілікті сақталған» деді." Сол кезде картоп көбінесе өсірілген жерлерде, картоп шұңқыры деп аталатын топырақтан жасалған қоймаларда сақталған. Олар топырақ пен сабан қабаттарының арасына салынатын, бұл мұздың қойманың ішін жоятын тереңдікке жете алмайтынын қамтамасыз ететін. Осы ауыл шаруашылығы циклінің бұзылуы 1740–1741 жылдардың қысында Ирландияда проблемалар тудырды.
The Great Frost affected the potato, which was one of the two main staples (the other was oatmeal) in rural Ireland. Potatoes typically were left in storage in gardens and in special storage in fields. The crops from the autumn of 1739 were frozen, destroyed and inedible. They could not serve as seeds for the next growing season. "Richard Purcell, one of the best rural witnesses of the unfolding crisis, reported in late February [1740] that had the Frost not occurred, there would have been enough potatoes in his district to have kept the country [Ireland] fed until August [1740], indicating a rare local abundance of the crop. 'But both root and branch is destroyed every where', except for 'a few which happen'd to be housed', and 'in a very few deep and turfy moulded gardens where some, perhaps enough for seed for the same ground, are sound.'" At that time, potatoes were typically stored in the fields where they were grown, in earthen banks known as potato clamps. They were put among layers of soil and straw that normally prevented frost from penetrating deeply enough to destroy the contents of the clamp. This disruption of the agricultural cycle created problems in Ireland in the winter of 1740–1741.
1740 жылғы көктемгі құрғақшылық
1740 жылдың көктемінде күтілген жаңбырлар жауған жоқ. Мұз ерігенмен, температура төмен қалып, солтүстік желдері күшті болды. Құрғақшылық даладағы жануарларды, әсіресе Коннахттағы қойларды және оңтүстіктегі қара малдарды қырып салды. Сәуірдің соңына қарай, өткен күзде егілген егіннің көп бөлігі (бидай мен арпа) жойылды, ал диетада картоптан гөрі астық маңыздырақ болды. Мақтаның маңызды өнімі де сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Ирландиядағы өлім-жітім Ұлыбритания мен Еуропаға қарағанда жоғары болды. Астық соншалықты тапшы болғандықтан, Ирландиядағы католик шіркеуінің басшылары католиктерге ораза кезінде аптасына төрт күн ет жеуге рұқсат берді, бірақ барлығының ет алуға шамасы жетпеді. Картоп дағдарысы астық бағасын өсіріп, бұрынғы бағамен кішкентайрақ нан пісіруге әкеп соқты. Диксонның түсіндіруінше, "бидай, сұлы және арпа бағасының оптомдық өсуі қазіргі жағдайды ғана емес, сонымен қатар сатушылардың жыл соңындағы жағдайды болжауын көрсетті". 1740 жылдың жазында мұз картопты жоқ етті, ал құрғақшылық астық пен ірі қара мен қойдың басын қырып салды. Аштықтан зардап шеккен ауыл тұрғындары оңтүстік Ирландиядағы Корк сияқты жақсы қамтамасыз етілген қалаларға "жаппай көшіп" кетті. 1740 жылдың маусым айының ортасында көшелерде тіңкірлер көбейді.
In spring 1740, the expected rains did not arrive. Although the Frost dissipated, the temperatures remained low and the northerly winds fierce. The drought killed off animals in the field, particularly sheep in Connacht and black cattle in the south. By the end of April, it destroyed much of the tillage crops (wheat and barley) sown the previous autumn, and grains were more important in the diet than were potatoes. The important corn crop also failed, which resulted in greater mortality in Ireland than in Britain or the Continent. Grains were so scarce that the Irish hierarchy of the Catholic Church allowed Catholics to eat meat four days each week during Lent, but not everyone could afford meat. The potato crisis caused an increase in grain prices, resulting in smaller and smaller loaves of bread for the old price. Dickson explains that the "wholesale rise in the price of wheat, oats and barley reflected not just the current supply position, but the dealers' assessment as to the state of things later in the year." By summer 1740, the Frost had decimated the potatoes, and the drought had decimated the grain harvest and herds of cattle and sheep. Starving rural dwellers started a "mass vagrancy" towards the better supplied towns, such as Cork in southern Ireland. By mid June 1740, beggars lined the streets.
Азық-түлік төңкерісі
Азық-түліктің күрт қымбаттауынан қала тұрғындары "ашаршылықтарын астық сатушыларға, ұн сатушыларға және нан пісірушілерге байлады, ал тікелей әрекетке көшкенде, ең қауіпті ошақтар базарлар немесе қоймалар болды", онда азық-түлік иелері азық-түлікті көп көлемде сақтап отырды. Бірінші "жанжал" сәуірдің ортасында Ирландияның шығыс жағалауындағы Дублиннің солтүстігіндегі Дрогедада болды. Азаматтардың бір тобы Шотландияға аттануға дайындалып жатқан, қара қамырға толы кемеге мінді. Олар руль мен желкендерін алып тастады. Рәсімдер олардың портынан Шотландияға азық-түлік жеткізілмеуін қамтамасыз етті. Олар, Корк корпорациясының шенеуніктері сияқты, ирланд азаматтарынан ешқандай мәселе болмасын қалады. 1740 жылдың мамыр айының соңында Дублинде сенбі және жексенбі күндері көтеріліс болды, себебі халық нан пісірушілер нан пісіруді тоқтатқан деп ойлады. Олар нан пісірушілердің дүкендеріне кіріп, нанның бір бөлігін сатып, ақшасын оларға қайтарды. Ал басқалары нан алып кетіп қалды. Дүйсенбі күні көтерілісшілер қала маңындағы диірмендерден ұн алып, оны төмен бағамен қайта сата бастады. Тәртіпті қалпына келтіруге тырысқан Корольдік казармадағы әскерлер бірнеше көтерілісшіні өлтірді. Қалалық шенеуніктер "астық жинаушыларды табуға және азық-түлік базарларын бақылауға тырысты, бірақ бағалар жаз бойы тұрақты түрде жоғары қалып қойды".
With the soaring cost of food, hungry townspeople "vented their frustration on grain dealers, meal mongers and bakers, and when they turned to direct action the most likely flashpoints were markets or warehouses" where food owners stored bulk food. The first "flareup" occurred at Drogheda, north of Dublin on the east coast of Ireland, in mid April. A band of citizens boarded a vessel laden with oatmeal, which was preparing to depart for Scotland. They removed the rudder and sails. The officials made sure that Scotland would receive no more food from their port. They, like the Cork Corporation officials, wanted no trouble from the Irish citizens. A riot broke out in Dublin on Saturday and Sunday near the end of May 1740 when the populace believed that bakers were holding off baking bread. They broke into the bakers' shops and sold some of the loaves, giving the money to the bakers. Other people simply took the bread and left. On Monday, rioters raided to take the meal from mills near the city and resold it at discounted prices. Trying to restore order, troops from the Royal Barracks killed several rioters. City officials tried to "smoke out hoarders of grain and to police food markets, but prices remained stubbornly high throughout the summer".
Ауа райының қалыпты қалпына келуі
1741 жылдың маусым айында бес кеме астықпен, шамасы Британдық Америкадан, батыс жағалаудағы Галвей қаласына жетті. 1741 жылдың шілде айының бірінші аптасында астық бағасы соңғы рет төмендеді және бұрын жиналған ескі бидай кенеттен нарыққа көптеп түсті. 1741 жылғы күзгі егіннің сапасы әр түрлі болды. Азық дағдарысы аяқталды, ал келесі екі жыл бойы сирек кездесетін молшылық орнады.
Five vessels loaded with grain, presumably from British America, reached Galway on the west coast in June 1741. In the first week of July 1741, grain prices at last decreased and old hoarded wheat suddenly flooded the market. The quality of the Autumn harvest of 1741 was mixed. The food crisis was over, and seasons of rare plenty followed for the next two years.
Өлім-жітім
Ұлы мұздақ кезінде өлім-жітімді тіркеу нашар болды. Зираттар шашыраңқы мәліметтер береді, мысалы, 1740 жылдың ақпан және наурыз айларында Санкт-Катерина приходында 47 бала жерленген. Диксонның мәліметінше, 1740 жылдың қаңтар және ақпан айларындағы өлім-жітім көрсеткіші қалыпты деңгейден үш есе артты, ал жиырма бір айлық дағдарыс кезеңінде жерлеулер 1737–1739 жылдармен салыстырғанда шамамен 50%-ға жоғары болды. Диксон барлық деректерін жиынтықтағанда, ашаршылықтан халықтың 13-20 пайызы қаза тапты деген тұжырымға келді. Заманауи есептер мен жерлеу шіркеулерінің тізілімдеріне сүйене отырып, аштықтан туындаған өлімдер Ирландияда 300 000–480 000-ға жететін болса, елдің оңтүстік және шығыс аймақтарында көрсеткіштер ең жоғары болды. Бұл көрсеткіш Ұлы ашаршылық (1845–49) кезіндегіден салыстырмалы түрде көп. Дегенмен, сол ашаршылықтың "себебі, ауқымы және мерзімі" ерекше болды, ол бірнеше жылға созылды.
Documentation of deaths was poor during the Great Frost. Cemeteries provide fragmentary information, e. g., during February and March 1740, 47 children were buried in St. Catherine's parish. The normal death rate tripled in January and February 1740, and burials averaged out about 50% higher during the twenty one month crisis than for the years 1737–1739, according to Dickson. Summing up all his sources, Dickson suggests that the famine resulted in the deaths of between 13 and 20% of the population. Based on contemporary accounts and burial parish records, famine related deaths may have totalled 300,000–480,000 in Ireland, with rates highest in the south and east of the country. This was a proportionately greater toll than during the Great Famine (1845–49). That famine, however, was unique in "cause, scale and timing", persisting over several years.
Қорытынды
1740–1741 жылдардағы Ирландияның Ұлы суық қысы апатты жағдайларда адамның әлеуметтік мінез-құлқын және ірі климаттық дағдарыстың ауқымды әсерін көрсетті. Жағдайлар жақсарғаннан кейін, "халық саны бұрынғыдан ешқашан болмағандай өсті", бірақ XVIII ғасырда қосымша ашаршылықтар да болды. Диксон 1740–1741 жылдардағы апаттан кейін Ирландиядан эмиграцияның күрт өскенін байқамағанын, бұл жағдайдың салыстырмалы түрде жылдам жақсарғанымен байланысты болуы мүмкін, бірақ басты себеп сол кездегі көпшілік үшін теңіз арқылы саяхаттаудың өте қымбат болғандығы еді. Ирландиялық дендрохронолог Майк Бейли 1740 жылы қатты суыққа сәйкес келетін ағаш сақиналарының үлгілерін растады. Аштықтың ең қатты болған және өлім-жітімнің ең жоғары деңгейге жеткен 1741 жыл халық жадында "қан төгілген жыл" (немесе ирланд тілінде bliain an áir) деп белгілі болды.
The Irish Great Frost of 1740–1741 demonstrated human social behaviour under crisis conditions and the far reaching effects of a major climate crisis. As conditions eased, "the population entered into a period of unprecedented growth", although additional famines occurred during the eighteenth century. Dickson notes that an upsurge in migration out of Ireland in the years after the 1740–1741 crisis did not take place, perhaps in part because conditions improved relatively quickly although the most likely primary reason was that a transoceanic voyage was far beyond the means of most of the population at this time. Irish dendrochronologist Mike Baillie has confirmed tree ring patterns in 1740 that were consistent with severe cold. The year 1741, during which the famine was at its worst and mortality was greatest, was known in folk memory as the "year of the slaughter" (or bliain an áir in Irish).