Аштық пен азық-түлік қауіпсіздігі: тарих, себептері мен саяси аспектілері

Кіріспе

Азық-түлік жеткілікті мөлшерде тамақтана алмаудың тұрақты жағдайы
аштықтың әлеуметтік және саяси аспектілері

[[File:Civil Rights March on Washington, D. C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) NARA 542015 Restoration. jpg|thumb|right|250px|Мартин Лютер Кинг (ортада), 20-шы ғасырда аштықпен күресуді маңызды деп санайтын көптеген саяси тұлғалардың бірі: «Мен өлгенде, маған ескерткіш орнатпаңыздар. Маған атақты университеттерден дипломдар бермеңіздер. Жай ғана жалаңаштарды киіндіріңіздер. Үйсіздерге баспана беруге тырыстым деңіздер. Адамдар мен аштықтан зардап шегушілерді тамақтандыруға тырыстым деп айтсын».] Тарих бойы әлем халқының бір бөлігі аштықтан ұзақ уақыт бойы зардап шегіп келеді. Көп жағдайда аштық соғыстар, обалар немесе қолайсыз ауа-райы салдарынан азық-түлікпен қамтамасыз етудегі үзілістерден туындады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда технологиялық прогресс және саяси ынтымақтастықтың күшеюі аштықтан зардап шегушілердің санын едәуір азайтуға мүмкіндік беретінін көрсетті. Прогресс тең емес болғанымен, 2015 жылға қарай әлем халқының көп бөлігі үшін қанағаттандырылмаған аштық қаупі азайды. ФАО-ның 2023 жылғы «Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігі және тамақтану туралы» есебіне сәйкес, бұл оң үрдіс 2017 жылдан бастап кері қайта бастады, ол кезде созылмалы аштықтан зардап шегушілердің саны біртіндеп арта бастады. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясының салдарынан жетіспейтін тамақтан зардап шегушілердің саны күрт өсті. 2022 жылы экономикалық жағдай жақсарғанмен, Украинаға басып кірудің әлемдік азық-түлік нарықтарына тигізген әсері әлемдегі аштықты азайтуды өте шектеулі етті. ФАО әртүрлі елдер үшін әртүрлі МДЭР шегін қолданады, себебі климаттық және мәдени факторлар әртүрлі болады. Әдетте, жылдық «баланс парағы» тәсілі қолданылады, онда жыл бойы тұтынылған жалпы калориялардың шамамен есептелгенімен ең төменгі диеталық энергия қажеттілігі салыстырылады. ФАО анықтамалары аштықты тамақтандыру жетіспеушілігінен және азық-түлік қауіпсіздігінен ажыратады: Тамақтандыру жетіспеушілігі «макро және/немесе микроэлементтердің жетіспеушілігі, артық немесе тепе-теңсіздігінен» туындайды. ФАО анықтамасына сәйкес, барлық аштықтан зардап шегушілер тамақтандыру жетіспеушілігінен зардап шегеді, бірақ тамақтандыру жетіспеушілігінен зардап шегушілер аштықтан зардап шекпеуі мүмкін. Олар аштықтан сақтану үшін жеткілікті мөлшерде калория ала алады, бірақ маңызды микроэлементтер жетіспейді, тіпті олар артық калория тұтынып, семіздікке ұшырауы мүмкін. Азық-түлік қауіпсіздігі жоқ жағдайда, бір немесе бірнеше үй шаруашылығының мүшелерінің тамақ тұтынуы азайды және олардың тамақтану әдеттері жыл бойы кейбір жағдайларда бұзылады, себебі үй шаруашылығында азық-түлік үшін ақша және басқа да ресурстар жетіспейді.

[[File:Civil Rights March on Washington, D. C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) NARA 542015 Restoration. jpg|thumb|right|250px|Martin Luther King Jr. (center), one of many 20th century political figures who considered it important to fight hunger: "When I die, don't build a monument to me. Don't bestow me degrees from great universities. Just clothe the naked. Say that I tried to house the homeless. Let people say that I tried to feed the hungry." thumb|The Hunger March sculptures in Copenhagen
Throughout history, portions of the world's population have often suffered sustained periods of hunger. In many cases, hunger resulted from food supply disruptions caused by war, plagues, or adverse weather. In the decades following World War II, technological progress and enhanced political cooperation suggested it might be possible to substantially reduce the number of people suffering from hunger. While progress was uneven, by 2015, the threat of extreme hunger had receded for a large portion of the world's population. According to the FAO's 2023 The State of Food Security and Nutrition in the World report, this positive trend had reversed from about 2017, when a gradual rise in number of people suffering from chronic hunger became discernible. In 2020 and 2021, due to the COVID 19 pandemic, there was a massive increase in the number of people suffering from undernourishment. A recovery occurred in 2022 along with the economic rebound, though the impact on global food markets caused by the invasion of Ukraine meant the reduction in world hunger was quite limited. The FAO use different MDER thresholds for different countries, due to variations in climate and cultural factors. Typically a yearly "balance sheet" approach is used, with the minimum dietary energy requirement tallied against the estimated total calories consumed over the year. The FAO definitions differentiate hunger from malnutrition and food insecurity:
Malnutrition results from "deficiencies, excesses or imbalances in the consumption of macro and/or micro nutrients." In the FAO definition, all hungry people suffer from malnutrition, but people who are malnourished may not be hungry. They may get sufficient raw calories to avoid hunger but lack essential micronutrients, or they may even consume an excess of raw calories and hence suffer from obesity. Food insecure is when food intake of one or more household members was reduced and their eating patterns were disrupted at times during the year because the household lacked money and other resources for food.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

thumb|210px|1931 жылы Чикагодағы шұбатхананың алдында жұмыссыз ерлер|upright=1.15
Тарих бойы аштықтан зардап шегушілерге көмек көрсету қажеттілігі жиі, бірақ әрқашан емес, мойындалған. Философ Симон Вейл аштық көргендерді, мүмкіндігің болса, тамақтандыру – адамның ең негізгі міндеті екенін жазды. Оның сөзінше, ежелгі Египетте көптеген адамдар аштыққа көмектескендерін көрсетіп, артынан келген өмірде өзін ақтауға тырысқан. Вейл әлеуметтік прогресс, бірінші кезекте, "адамдар аштықтан зардап тартпайтын қоғамға өту" деп есептеледі дейді. Әлеуметтік тарихшы Карл Поланьи 19 ғасырда нарықтар әлемдік экономиканың басты түріне айналмағанша, көптеген қоғамдар аштықтан бірге немесе мүлдем аштан өлмейтін, себебі олар әрқашан тамағын бөлісетін еді деп жазды. Аштықтан сақтану принциптері Киелі кітаптың бірінші кітабында айтылғанмен, олар әрқашан түсінілмеген. Тарихи аштықпен күресу әрекеттері көбінесе діни ұйымдар мен жеке адамдардың иығына түскен. Тіпті жаңа заманның басында да саяси көшбасшылар аштыққа беймәлімдік пен ұғымсыздықпен қараған. 19 ғасырда басталған бірінші жаһандану дәуірінен бастап, элита аштық сияқты мәселелерді жаһандық деңгейде қарастыра бастады. Алайда, ерте жаһандану классикалық либерализмнің ең жоғары беделімен сәйкес келгендіктен, саясаткерлерден әлемдегі аштықты шешуге шақыру аз болды. alt=Қарындашпен салынған суретте басын төмен салған ана қолында нәрестесін ұстап тұр. Жанында жұқарып, ауруға шалдыққан екі бала тұр. Әкесі бейнеленбеген. Барлығы құлаған күйде және көңілсіз көрінеді.|thumb|1914-1917 жылдары АҚШ Азық-түлік басқармасы жасаған "Сақтаңыз" деген постер, американдықтарды рационға шақырады.
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында саясаткерлердің аштыққа қарсы араласуы тиіс емес деген көзқарас зерттеуші журналистер тарапынан күшейтіліп сынға алынды. АҚШ президенті Вудро Вильсон сияқты ғалымдар мен саясаткерлерден де әлемдегі аштыққа қарсы кең ауқымды шаралар қабылдау туралы жиірек талаптар айтылды. Үкіметтік және жеке қайырымдылық қаражатымен қаржыландырылған АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Еуропа елдеріне миллиондаған тонна азық-түлік көмек жіберді, бұл жұмысты Америкалық көмек көрсету басқармасы сияқты ұйымдар ұйымдастырды. Аштық академиялық және әлеуметтік тақырып ретінде АҚШ-та Ұлы депрессия кезінде отандық проблема ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланғаннан кейін одан әрі танымал болды.

thumb|210px|Unemployed men outside a soup kitchen in Chicago, 1931|upright=1.15
Throughout history, the need to aid those suffering from hunger has been commonly, though not universally, recognized. The philosopher Simone Weil wrote that feeding the hungry when you have resources to do so is the most obvious of all human obligations. She says that as far back as Ancient Egypt, many believed that people had to show they had helped the hungry in order to justify themselves in the afterlife. Weil writes that Social progress is commonly held to be first of all, " a transition to a state of human society in which people will not suffer from hunger." Social historian Karl Polanyi wrote that before markets became the world's dominant form of economic organization in the 19th century, most human societies would either starve all together or not at all, because communities would invariably share their food. While some of the principles for avoiding famines had been laid out in the first book of the Bible, they were not always understood. Historical hunger relief efforts were often largely left to religious organizations and individual kindness. Even up to early modern times, political leaders often reacted to famine with bewilderment and confusion. From the first age of globalization, which began in the 19th century, it became more common for the elite to consider problems like hunger in global terms. However, as early globalization largely coincided with the high peak of influence for classical liberalism, there was relatively little call for politicians to address world hunger. alt=A pencil sketch image depicts a mother with her head downcast, holding an infant in her arms. Near her are two other children, looking thin and sickly. There is no father depicted. Everyone is drawn slumped over and appears melancholy.|thumb|A poster made by the United States Food Administration around the years 1914 1917 urging Americans to ration
In the late nineteenth and early twentieth century, the view that politicians ought not to intervene against hunger was increasingly challenged by campaigning journalists. There were also more frequent calls for large scale intervention against world hunger from academics and politicians, such as U. S. President Woodrow Wilson. Funded both by the government and private donations, the U. S. was able to dispatch millions of tons of food aid to European countries during and in the years immediately after WWI, organized by agencies such as the American Relief Administration. Hunger as an academic and social topic came to further prominence in the U. S. thanks to mass media coverage of the issue as a domestic problem during the Great Depression.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі күш-жігер

19-ғасырдың соңынан бастап аштықты жоюға назар аудару артып келгенмен, доктор Дэвид Григг Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін әлемдік аштыққа академиялық немесе саяси қызығушылық аз болғанын айтады, ал 1945 жылдан кейін бұл мәселеге қызығушылық күрт өсті. Жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымы аштыққа қарсы күресті үйлестіруде жетекші рөл атқарды. БҰҰ азық-түлік қауіпсіздігін және ауыл шаруашылығын дамытуды қолдау үшін үш агенттікпен жұмыс істейді: Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО), Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДҰАӨ) және Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры (ХҚДҚ). ФАО – әлемдік ауыл шаруашылығы білімінің орталығы, дамушы елдерге, әсіресе ауылдық аймақтарда азық-түлік қауіпсіздігін, тамақтануды және тұрақты ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру үшін саясатты және техникалық көмек көрсетеді. ДҰАӨ-нің басты міндеті – аштық көрші жандарға азық-түлік жеткізу. Агенттік төтенше жағдайларда араласады және төтенше жағдайлардан кейін қалпына келтіруге көмектесу үшін азық-түлікті пайдаланады. Аштықпен күресудің ұзақ мерзімді жолдары қалпына келтіруден дамуға өтуге көмектеседі. ХҚДҚ, ауылдық кедейлік туралы білімімен және кедей ауыл тұрғындарына баса назар аударумен, олардың кедейлікті жеңуі үшін қажетті активтерге, қызметтерге және мүмкіндіктерге қол жеткізуіне көмектесетін бағдарламаларды жобалайды және іске асырады. 1980-жылдарға дейін – және белгілі бір дәрежеде 1990-жылдарға дейін – әлемдік аштыққа қатысты басым академиялық көзқарас, сұраныстың ұсыныстан басып өтуіне байланысты проблема еді. Ұсынылған шешімдер көбінесе азық-түлік өндірісін арттыруға, кейде тууды реттеуге бағытталған. Бұған ерекшеліктер де болды, тіпті 1940-жылдары БҰҰ-ның ФАО-ның бірінші басшысы Лорд Бойд Орр аштықты негізінен тарату мәселесі ретінде қарастырып, оны түзету үшін жан-жақты жоспарлар жасады. Алайда, сол кезде онымен келіскендер аз болды және ол АҚШ пен Ұлыбританиядан жоспарларына қолдау ала алмағандықтан отставкаға кетті. 1998 жылы Амартия Сен, қазіргі замандағы аштықтың азық-түлік жетіспеушілігінен туындамайтынын көрсеткені үшін Нобель сыйлығын алды. Керісінше, аштық көбінесе азық-түлік тарату мәселелерінен немесе дамыған және дамушы елдердегі үкіметтік саясаттан туындайды. Содан бері әлемдік аштықтың азық-түлікті өндірумен қатар, оны тарату мәселесі де тудыратыны кеңінен қабылдалды. 1981 жылы Сеңнің «Кедейлік және ашаршылық: құқықтар мен бас тарту туралы эссе» атты мақаласы жаңа консенсус қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 2007 және 2008 жылдары азық-түлік бағасының күрт өсуі әлемдік азық-түлік дағдарысына әкелді. Бірнеше ондаған елде азық-түлік көтерілістері болды; кем дегенде екі жағдайда, Гаити мен Мадагаскарда, бұл үкіметтердің құлауына соқтырды. 2010 жылдың соңы мен 2011 жылдың басында азық-түлік бағасының өсуіне байланысты екінші әлемдік азық-түлік дағдарысы орын алды. Азық-түлік көтерілістері бұрынғыдай көп болған жоқ, бұл ішінара азық-түлік қорының жеткілікті болуымен байланысты. Алайда, бірнеше сарапшылар азық-түлік дағдарысы Араб көктемінің себептерінің бірі болды деп санайды.

While there had been increasing attention to hunger relief from the late 19th century, Dr David Grigg has summarised that prior to the end of World War II, world hunger still received relatively little academic or political attention; whereas after 1945 there was an explosion of interest in the topic. The newly established United Nations became a leading player in co ordinating the global fight against hunger. The UN has three agencies that work to promote food security and agricultural development: the Food and Agriculture Organization (FAO), the World Food Programme (WFP) and the International Fund for Agricultural Development (IFAD). FAO is the world's agricultural knowledge agency, providing policy and technical assistance to developing countries to promote food security, nutrition and sustainable agricultural production, particularly in rural areas. WFP's key mission is to deliver food into the hands of the hungry poor. The agency steps in during emergencies and uses food to aid recovery after emergencies. Its longer term approaches to hunger helps the transition from recovery to development. IFAD, with its knowledge of rural poverty and exclusive focus on poor rural people, designs and implements programmes to help those people access the assets, services and opportunities they need to overcome poverty. Until at least the 1980s—and, to an extent, the 1990s—the dominant academic view concerning world hunger was that it was a problem of demand exceeding supply. Proposed solutions often focused on boosting food production, and sometimes on birth control. There were exceptions to this, even as early as the 1940s, Lord Boyd Orr, the first head of the UN's FAO, had perceived hunger as largely a problem of distribution, and drew up comprehensive plans to correct this. Few agreed with him at the time, however, and he resigned after failing to secure support for his plans from the US and Great Britain. In 1998, Amartya Sen won a Nobel Prize in part for demonstrating that hunger in modern times is not typically the product of a lack of food. Rather, hunger usually arises from food distribution problems, or from governmental policies in the developed and developing world. It has since been broadly accepted that world hunger results from issues with the distribution as well as the production of food. Sen's 1981 essay Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation played a prominent part in forging the new consensus. In 2007 and 2008, rapidly increasing food prices caused a global food crisis. Food riots erupted in several dozen countries; in at least two cases, Haiti and Madagascar, this led to the toppling of governments. A second global food crisis unfolded due to the spike in food prices of late 2010 and early 2011. Fewer food riots occurred, due in part to greater availability of food stock piles for relief. However, several analysts argue the food crisis was one of the causes of the Arab Spring.

Аштықпен күресу ұйымдары

Әлемде мыңдаған аштықтан құтқару ұйымдары бар. Олардың кейбіреуі, бірақ барлығы емес, аштықпен күресуге толыққанды арналған. Олар бір ғана жергілікті ауданда қызмет ететін тәуелсіз асханалардан бастап, жаһандық ұйымдарға дейін алуан түрлі. Жаһандық және аймақтық деңгейде жұмыс істейтін ұйымдар көбінесе аштық көрші ауылдарға өздерін-өздерімен қамтамасыз етуге көмектесуге күш-жігерін жұмсайды, мысалы, ауыл шаруашылығы технологияларын тарату арқылы. Көптеген жағдайларда, тек жергілікті деңгейде жұмыс істейтін ұйымдар аштық көрші адамдарға тікелей азық-түлік беруге бейім. Көптеген ұйымдар ұлттық, аймақтық және жаһандық одақтар желісімен байланысқан, бұл оларға ресурстар мен білімді бөлісуге, сондай-ақ күш-жігерді үйлестіруге мүмкіндік береді.

Әлемдік

Біріккен Ұлттар Ұйымы аштықты жеңілдету жөніндегі жаһандық күш-жігердің орталық құрылымы болып табылады, әсіресе БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) арқылы, сондай-ақ басқа да агенттіктер: Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (WFP), Халықаралық егін шаруашылығын дамыту қоры (IFAD), Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) және ЮНИСЕФ арқылы. 2015 жылы Мыңжылдық даму мақсаттарының мерзімі аяқталғаннан кейін, Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) аштық сияқты дамуға қатысты мәселелерге әлемнің жауабын қалыптастырудың басты мақсаттарына айналды. Атап айтқанда, 2-мақсат: "Аштыққа толық жедел тоқтама" – аштықты жою, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, тамақтану деңгейін жақсарту және тұрақты егін шаруашылығын дамыту бойынша жаһандық келісімге келген мақсаттарды белгілейді. IFPRI басшылығымен, БҰҰ ұйымдарының, үкіметтік емес ұйымдардың және жеке қоғамдық қорлардың қатысуымен жүзеге асырылатын Compact2025 серіктестігі, саясаткерлер мен басқа да шешім қабылдаушыларға аштық пен нашар тамақтануды келер 10 жыл ішінде, 2025 жылға дейін жоюға бағытталған, дәлелдерге негізделген кеңестерді әзірлейді және таратуға жұмыстанып жатыр. Ол аштықты 2025 жылға дейін жоюға болатыны туралы мәлімдемесін Шенген Фан мен Пол Полманның Ресей, Қытай, Вьетнам, Бразилия және Таиланд елдерінің тәжірибесін талдаған есебіне негіздейді, онда 2025 жылға дейін аштық пен нашар тамақтануды жою мүмкін деген қорытынды жасалған.

Тұрақты дамудың 2-мақсаты (ТМД 2 немесе 2-мақсат)

2-ші МБМ-нің мақсаты – 2030 жылға қарай "аштықты жою, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, тамақтану деңгейін жақсарту және тұрақты ауыл шаруашылығын дамыту". 2-ОБМ аштықпен күресудің тек азық-түлік өндірісін арттырумен ғана емес, сонымен қатар тиісті нарықтарға, жерге және технологияға қол жеткізумен, сондай-ақ фермерлердің табысын арттыру мен тиімділігін жоғарылатумен байланысты екенін мойындайды. 2013 жылы Халықаралық азық-түлік саясатын зерттеу институтының (IFPRI) баяндамасында, АБҰ-ның басымдығы кедейлікті емес, аштық пен нашар тамақтануды жоюға бағытталғандығы және осы мақсатқа 2030 жылға емес, 2025 жылға дейін қол жеткізуге күш салу қажет екені айтылды. Бұл пікір Ресей, Қытай, Вьетнам, Бразилия және Таиландтағы тәжірибелерді талдауға және қатты аштықтан зардап шегетін адамдардың білім алу немесе жұмыс табу сияқты өмірлерін жақсартуға қосымша кедергілерге тап болатынына негізделген. Осы мақсатқа жетудің үш жолы анықталды: 1) ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық беру; 2) әлеуметтік қорғау және тамақтану саласындағы шараларды күшейту; немесе 3) осы екі тәсілдің үйлесімді қолданылуы.

Ұлттық

Сурет: "Американы тамақтандыру" ұйымының еріктілері азық-түлік банкінен азық-түлік таратады. Ұлттық деңгейде жұмыс істейтін аштыққа қарсы күресу ұйымдарының мысалдары: Ұлыбританиядағы "Трасселл Траст", Үндістандағы "Налаботу Қоры" және Америка Құрама Штаттарындағы "Американы тамақтандыру".