1959-1961 жылдардағы Ұлы Қытай ашаршылығы

Кіріспе

Қытайда миллиондаған адамның қаза болуына себеп болған ашаршылық (1959–1961)
1959–1961 жылғы ашаршылық

Ұлы Қытай ашаршылығы – 1959 және 1961 жылдар аралығында Қытай Халық Республикасында (ҚХР) болған ашаршылық. Бұл аштық адамзат тарихындағы ең қасіретті ашаршылық және адамның жасаған қателіктерінен туған ең ірі апаттардың бірі саналады. Аштықтан болған қазалардың саны ондаған миллионға (15-55 миллионға) жетеді деп есептеледі. Ең көп зардап шеккен провинциялар: Анхуй (18% қаза болғандар), Чунцин (15%), Сычуань (13%), Гуйчжоу (11%) және Хунань (8%). 1962 жылдың басында өткен Жеті мың кадрлар конференциясында Қытай президенті Лю Шаочи аштықтың 30 пайызын табиғи апаттарға, ал 70 пайызын адамның қателіктеріне ("三分天灾, 七分人祸") байланыстырды деп мәлімдеді. Реформалар мен ашылу саясаты басталғаннан кейін, 1981 жылдың маусым айында Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) аштықтың басты себебі Ұлы серпіліс және оңшылдарға қарсы науқанның қателіктері болғанын, сондай-ақ табиғи апаттар мен Қытай-Кеңес қарым-қатынасындағы үзілістің де әсер еткенін ресми түрде жариялады.

Өндірістің төмендеуі

Ауыл шаруашылығының ұйымдастырылуына қатысты саяси өзгерістер құрғақшылықтар мен су тасқындарымен бірге орын алды. 1950 жылдардың көп бөлігінде ауа райы салыстырмалы түрде қолайлы болған, бірақ 1959 жылға қарай жағдай нашарлап, егін өнімділігі төмендеді. Осының салдарынан, жыл сайынғы астық өндірісі күрт азайды. 1959 жылы өнім 1958 жылмен салыстырғанда 15%-ға төмендеді, ал 1960 жылы ол 1958 жылғы көрсеткіштің 70%-ына жетті. Мәселен, Қытайдың мемлекеттік деректері бойынша, егін өндірісі 1958 жылы 200 миллион тоннаны (немесе 400 миллиард джин) құраса, 1959 жылы 170 миллион тоннаға (немесе 340 миллиард джин), ал 1960 жылы 143,5 миллион тоннаға (немесе 287 миллиард джин) дейін азайды.

Өлім-жітім

Аштықпен байланысты өлім-жітімнің шамадан тыс мөлшерін бұрынғы ҚКП қызметкерлері мен халықаралық сарапшылар бағалады, көпшілігі 15–55 миллион адам қаза тапқанын айтады. Маошыл автор Мобо Гао коммунизмге қарсы жазушылар өлім-жітім санын мүмкіндігінше жоғары көрсетуге бейім екенін, ал Қытай революциясына жақын тұратындар оны төмендетуге тырысатынын мәлімдейді. Мао Цзэдун өзі 1961 жылдың күзінде фельдмаршал Монтгомеримен сөйлескенде, 1960–1961 жылдары "табиғи емес өлімдер" 5 миллионнан асып кеткенін айтты, бұл туралы ЦРУ-дың құпиясы ашылған баяндамасында жазылған. Нақты бағалаулардың кейбіреулері төменде келтірілген: +Өлім саны (миллионда) ЗерттеушілерЖылТүсініктемелер55Ю Сигуан (余习广)2015Ю – тәуелсіз қытай тарихшысы және ҚКП Орталық партия мектебінің бұрынғы оқытушысы. Оның бағалауынша, аштықтан 55 миллион адам қаза тапқан. Осы тұжырымға оның екі онжылдық мұрағаттық зерттеулері негіз болған.43Фрэнк Дикоттер2010Гонконг университетінің гуманитарлық ғылымдар кафедрасының профессоры және «Маоның Ұлы ашаршылығы» кітабының авторы, Ұлы серпіліс кезінде кем дегенде 45 миллион адам аштықтан, тым ауыр жұмыстан және мемлекеттік зорлық-зомбылықтан қайтыс болғанын есептейді. Оның зерттеуінде мемлекеттік зорлық-зомбылықтың өлім-жітім санын арттырғаны да көрсетілген. Дикоттер кем дегенде 2,5 миллион құрбанның ұрып-соғылып немесе азаптап өлтірілгенін мәлімдейді. Алайда, кейбір ғалымдар оның осы құжаттарға қатысты көзқарасына және оларды алғаш пайдаланған автор екеніне күмән білдіреді. «Маоның Ұлы ашаршылығын» қарастырған тарихшы Кормак О Града: «MGF сандарға толы, бірақ кестелер мен графиктер жоқ. [ ] MGF-тың бір бетінен екінші бетіне сандар келтіріледі, бірақ олардың сенімділігі мен шығу тегі талқыланбайды: маңыздысы олардың «үлкен» екендігі ғана» деп жазды. Дикоттердің өлім-жітімнің жоғары бағасын социолог Эндрю Г. Уолдер жас ерекшеліктері бойынша халық туралы деректермен растамайтынын, ал тарихшы Энтони Гарнаут Дикоттердің үлгі алу әдістері академиялық талаптарға сай еместігін жазады.43Чэнь Ицзы (陈一谘)1994Чэнь, бұрынғы жоғары лауазымды қытайлық шенеунік және бұрынғы ҚКП Бас хатшысы Чжао Цзыянның жетекші кеңесшісі, 43 миллион адам аштықтан қайтыс болғанын мәлімдеді. Экономист Карл Рискин «Чэнь Ицзының бағалау әдістері белгісіз» деп жазды, себебі олар жарияланбаған.40Ляо Гайлун (廖盖隆)2019ҚКП Тарих зерттеу бөлімінің бұрынғы вице-директоры Ляо аштықтан 40 миллион «табиғи емес» өлім туралы хабарлады.36Мао Юши2014Мао, қытай экономисі және 2012 жылғы «Азаттықты дамытуға қосқан үлесі үшін» Милтон Фридман сыйлығының иегері, өлім саны 36 миллионға жетеді деп есептейді.36Ян Цзишэн2012Ян, Синьхуа ақпарат агенттігінің аға журналисі және «Тас мұны айтады: Ұлы қытай ашаршылығы, 1958–1962» кітабының авторы, 36 миллион адам аштықтан қайтыс болғанын, ал тағы 40 миллион адам дүниеге келмегенін мәлімдеді, сондықтан «Ұлы ашаршылық кезінде Қытайдың жалпы халық саны 76 миллионға азайды». Бұған жауап ретінде тарихшы Кормак О Града ретроспективті туу туралы сақнаманың нәтижелері «Ян ұсынғаннан кем дегенде он миллионға төмен болатын жалпы [өлім санына] дәлелдеме береді» деп жазды.32.5Цао Шуцзи (曹树基)2005Шанхай Цзяо Тонг университетінің құрметті профессоры Цао, өлім саны 32,5 миллионға жетеді деп есептеді.30Джудит Баннистер1987Конференция кеңесінің жаһандық демография директоры Баннистер 1958–1961 жылдар аралығында 30 миллион артық өлімді есептеді.23Пэн Сичжэ (彭希哲)1987Фудан университетінің халық және даму профессоры Пэн, аштық кезінде 23 миллион артық өлімді есептеді.22Ли Чэнжуй (李成瑞)1998Ли, Қытайдың Ұлттық статистика бюросының бұрынғы министрі, 22 миллион өлімді есептеді. Оның бағалауы Ансли Дж. Коулдың 27 миллион өлімін және Цзян Чжэнхуаның (蒋正华) 17 миллион өлімін бағалауға негізделген.151989 Қытай ғылым академиясының зерттеу тобы кем дегенде 15 миллион адам аштықтан қайтыс болғанын мәлімдеді.11Утса Патнаик2007Марксистік экономист Патнаик 11 миллион өлімнің аштықтан болғанын болжады.2.6–4 Ян Сунлинь (杨松林)2021Хэнань провинциясының Мемлекеттік кеңестің даму зерттеу орталығының зерттеушісі Ян, аштық жылдарында шамамен 2,6–4 миллион адам қайтыс болғанын есептеді. Сол кездегі азық-түлік жетіспеушілігі мен үйленуге ынтаның жоқтығына байланысты, Қытайдың ресми статистикасына сәйкес, 1961 жылы Қытай халқы шамамен 658,590,000 адамды құрады, бұл 1959 жылмен салыстырғанда 14,580,000-ға төмен. Туу көрсеткіші 2,922% -дан (1958) 2,086% -ға (1960) төмендеді, ал өлім көрсеткіші 1,198% -дан (1958) 2,543% -қа дейін өсті (1960), ал 1962–1965 жылдардағы орташа көрсеткіштер тиісінше 4% және 1% шамасында болды. Синьян қаласындағы тілші Лу Баогуо Ян Цзишэнге өзінің тәжірибесі туралы неге жазбағанын түсіндірді:

The excess mortality associated with the famine has been estimated by former CCP officials and international experts, with most giving a number in the range of 15–55 million deaths. Maoist author Mobo Gao claims that anti Communist writers prefer to stretch the death toll number as high as possible while those sympathetic to the Chinese Revolution prefer to see the number as low as possible. Mao Zedong himself suggested, in a discussion with Field Marshal Montgomery in Autumn 1961, that "unnatural deaths" exceeded 5 million in 1960–1961, according to a de classified CIA report. Some specific estimates include the following. +Death Toll (in million)ResearchersYearComments55Yu Xiguang (余习广)2015Yu is an independent Chinese historian and a former instructor at the Central Party School of the Chinese Communist Party, estimated that 55 million people died due to the famine. His conclusion was based on two decades of archival research.43Frank Dikötter2010Dikötter, Chair Professor of Humanities at the University of Hong Kong and the author of Mao's Great Famine, estimated that at least 45 million people died from starvation, overwork and state violence during the Great Leap Forward, claiming his findings to be based on access to recently opened local and provincial party archives. His study also stressed that state violence exacerbated the death toll. Dikötter claimed that at least 2.5 million of the victims were beaten or tortured to death. His approach to the documents, as well as his claim to be the first author to use them, however, have been questioned by some other scholars. Reviewing Mao's Great Famine, historian Cormac Ó Gráda wrote that "MGF is full of numbers but there are few tables and no graphs. [ ] On page after page of MGF, numbers [ ] are produced with no discussion of their reliability or provenance: all that seems to matter is that they are 'big'." Dikötter's high death toll estimate has also been criticized by sociologist Andrew G. Walder as unsupported by age specific population data and by historian Anthony Garnaut who writes that Dikötter's sampling techniques fall short of academic best practices.43Chen Yizi (陈一谘)1994Chen, a former senior Chinese official and a top advisor to former CCP General Secretary Zhao Ziyang, stated that 43 million people died due to the famine. Economist Carl Riskin wrote that "Chen Yizi's methods of estimation are unknown" because they are unpublished.40Liao Gailong (廖盖隆)2019Liao, former Vice Director of the History Research Unit of the CCP, reported 40 million "unnatural" deaths due to the famine.36Mao Yushi2014Mao, a Chinese economist and winner of the 2012 Milton Friedman Prize for Advancing Liberty, put the death toll at 36 million.36Yang Jisheng2012Yang, Xinhua News Agency senior journalist and author of Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962, concluded there were 36 million deaths due to starvation, while another 40 million others failed to be born, so that "China's total population loss during the Great Famine then comes to 76 million." In response, historian Cormac Ó Gráda wrote that the results of a retrospective fertility survey "make the case for a total [death toll] much lower—perhaps ten million lower—than that proposed by Yang".32.5Cao Shuji (曹树基)2005Cao, Distinguished Professor at Shanghai Jiao Tong University, estimated the death toll at 32.5 million.30Judith Banister1987Banister, Director of Global Demographics at the Conference Board, estimated 30 million excess deaths from 1958 to 1961.23Peng Xizhe (彭希哲)1987Peng, Professor of Population and Development at Fudan University, estimated 23 million excess deaths during the famine.22Li Chengrui (李成瑞)1998Li, former Minister of the National Bureau of Statistics of China, estimated 22 million deaths. His estimate was based on the 27 million deaths estimated by Ansley J. Coale, and the 17 million deaths estimated by Jiang Zhenghua (蒋正华).151989A research team of the Chinese Academy of Sciences concluded that at least 15 million people died of malnutrition.11Utsa Patnaik2007Patnaik, a Marxian economist, estimated that 11 million deaths were caused due to the famine.2.6–4 Yang Songlin (杨松林)2021Yang, a researcher at the Development Research Center of the State Council in Henan, estimated that roughly 2.6–4 million people died during the famine years. Due to the lack of food and incentive to marry at that time, according to China's official statistics, China's population in 1961 was about 658,590,000, some 14,580,000 lower than in 1959. The birth rate decreased from 2.922% (1958) to 2.086% (1960) and the death rate increased from 1.198% (1958) to 2.543% (1960), while the average numbers for 1962–1965 are about 4% and 1%, respectively. Lu Baoguo, a Xinhua reporter based in Xinyang, explained to Yang Jisheng why he never reported on his experience:

blockquote|1959 жылдың екінші жартысында мен Синьяннан Луошан және Гушиге автобуспен сапар шектім. Терезеден жол бойында арықтарда бірден-бір денелерді көрдім. Автобуста ешкім өлгендер туралы айтуға батыл болған жоқ. Гуаншань округінде үштен бірі халық қайтыс болды. Дененің барлық жерде болғанына қарамастан, жергілікті басшылар дәмді тағамдар мен жақсы ішімдіктерден ләззат алды. Шындықты айтқан адамдардың жойылғанын көрдім. Мен жазуға батыл бола ма? Өмірге жабысу үшін адамдар барлық мүмкін болатын шараларға жүгінуге мәжбүр болды, топырақ пен уыт жеуден бастап ұрлық жасау, өлтіру және тіпті адам етін жеуге дейін. Аштықтың ауқымы соншалық, нәтижесіндегі каннибализмді «20 ғасыр тарихында бұрын-соңды болмаған масштабта» деп сипаттауға болатындығы туралы болжамдар пайда болды.

Халықтық коммуналар

Ұлы серпіліс кезінде шаруашылық халықтық коммуналарға ұйымдастырылды және жеке шаруашылықтарды өндіруге тыйым салынды. Бұрын шаруалар үкімет берген жерлерді өңдеген. Ұлы серпіліс ауыл шаруашылығы экономикасын күшті орталықтандырылған жоспарлауға алып келді. Аймақтық партия басшыларына өз бақылауындағы коммуналар үшін өндіріс квоталары берілді. Олардың өнімдері мемлекетке беріліп, мемлекеттің қалауынша таратылды. 2008 жылы «Янхуан Чунцю» журналының бұрынғы редакторының орынбасары және автор Ян Цзишенг өндіріс мақсаттарының әсерін, ең қажетті жерге жеткізілімді бағыттай алмау ретінде бағалады: Синьяңда адамдар астық қоймаларының алдында аштықтан өліп жатты. Өліп бара жатқанда олар: «Коммунистік партия, төраға Мао, бізді құтқарыңыз!» деп айқайлады. Хэнань мен Хэбэйдің астық қоймалары ашылғанда, ешкім өлмес еді. Адамдар көптеп өліп жатқанда, шенеуніктер оларды құтқару туралы ойламады. Олардың жалғыз алаңы – астық жеткізімін орындау еді. Халықтық коммуналардың ашаршылықты жеңілдеткені немесе оны ушықтырғаны туралы мәселе даулы. Әр аймақ ашаршылыққа өзгеше жағдайларда тап болды, ал ашаршылықтың мерзімі Қытай бойынша біркелкі болған жоқ. Бір пікір бойынша, коммуналдық асханаларда шектен тыс тамақтану болды, бұл ашаршылықтың нашарлауына тікелей себеп болды. Егер адамдар шектен тыс тамақтанбағанда, бір ғалымның айтуынша, «Ұлы ашаршылықтың ең қатты кезеңін 1959 жылдың ортасында болдырмауға болар еді». Дегенмен, Да Фо ауылы сияқты жерлерде қатты аштық 1960 жылға дейін басталған жоқ, ал қоғамдық асханаларға қатысу Анхуэй мен Цзянсиде ашаршылықтың маңызды себебі емес деп танылды. Да Фо ауылында «азық-түлік өндірісі шын мәнінде төмендеген жоқ, бірақ маоистік мемлекеттің азық-түліктерді тартып алуына байланысты азық-түлік қолжетімділігінің үлкен жоғалуы болды».

Ауыл шаруашылығы техникасы

Коллективтендірумен қатар орталық үкімет ауыл шаруашылығы техникасына бірнеше өзгерістер енгізуді жарлықтады, олар кейіннен сенімсіздікке ұшыраған кеңестік агроном Трофим Лысенконың идеяларына негізделген. Олардың бірі – тұқымдарды тығыз отырғызу, яғни тұқымдардың тығыздығы бастапқыда үш есеге, содан кейін тағы екі есеге арттырылды. Теория бойынша, бір түрге жататын өсімдіктер бір-бірімен бәсекелеспейді деп есептелді. Бірақ табиғи айналымда олар толыққанды бәсекелесіп, өсуді тежеді және өнімділіктің төмендеуіне әкелді. Тағы бір саясат, "терең жырту" деп аталатын, Лысенконың әріптесі Терентий Мальцевтің идеяларына негізделген. Ол Қытай шаруаларын 15–20 сантиметрлік қалыпты жырту тереңдігінен бас тартып, оның орнына топыраққа тереңірек жыртуға (1-2 қытай футы немесе 33-66 см) шақырды. Терең жырту теориясы бойынша, ең құнарлы топырақ жердің терең қабаттарында болады, ал ерекше терең жырту тамырлардың күшті өсуіне жағдай жасайды. Кейбір жағдайларда терең жырту өнімділікті арттырса да, бұл саясаттың Қытайда өнімділіктің төмендеуіне себеп болғаны қабылданды.

Төрт зиянкес науқаны

"Төрт зиянкес" науқанында азаматтар масаларды, егеуқұйрықтарды, шыбықтар мен торғайларды жоюға шақырылды. Торғайлардың жаппай қырылуы егіншілік дақылдарды жейтін жәндіктердің көбеюіне алып келді, себебі торғайларсыз олардың табиғи жауы болмады.

Өте молшылықтың елесі

1957 жылдан бастап Қытай Коммунистік партиясы жоғары тұрғандардың қысымынан астықтың шамадан тыс өндірісі туралы хабарлай бастады. Дегенмен, 1957 жылдан 1961 жылға дейін Қытай бойынша астық өндірісі азайып келді. Мысалы:

Сычуань провинциясында 1958 жылдан 1961 жылға дейін жиналған астық көлемі төмендесе де, орталық үкіметке ұсынылған көрсеткіштер көтеріліп тұрды. Ганьсуда 1957 жылдан 1961 жылға дейін астық өнімі 4 273 000 тоннаға кеміді. Молшылық туралы қате түсінік елеулі әсер етті, кейбір тарихшылар оның Қытайдағы аштықтың басты себебі болғанын айтады. Янг Дали молшылықтың үш негізгі салдары бар екенін дәлелдеді:

Біріншіден, ол жоспарлаушыларды астық егісінен мақта, қант қамысы және қызылша сияқты экономикалық дақылдарға көшуге және ауыл шаруашылығы жұмысшыларының көп бөлігін өнеркәсіп саласына ауыстыруға алып келді, соның салдарынан елден астық сатып алуға мемлекеттік сұраныс артты. Екіншіден, бұл қытай басшылығын, әсіресе Чжоу Энлайды, өнеркәсіпті дамыту үшін қажетті капитал тауарларын сатып алуға көбірек шетел валютасын алу мақсатымен астық экспортын жеделдетуге итермеледі. Соңғысы, молшылықтың иллюзиясы коммуналық асханаларды сол кезде дұрыс деп қабылдауға мүмкіндік берді. Әрине, бұл өзгерістердің бәрі астық қорының жылдам сарқылуына себеп болды.

Темір және болат өндірісі

Темір және болат өндірісі экономикалық өркендеудің маңызды қажеттілігі ретінде белгіленді, және миллиондаған шаруалар егіншілік жұмысынан алынып, темір және болат өндірісіне жұмысқа тартылды. Шаруалар өндірген темірдің көп бөлігі саудаға жарамсыз, нашар сапалы болып шықты.

Орталық үкімет тарапынан көбірек саясат

Экономистер Син Мэн, Нэнси Цян және Пьер Яред Нобель сыйлығының лауреаты Амартия Сен бұрын айтқандай, аштықтан сақтану үшін жалпы өнім жеткілікті екенін және аштықтың ел ішіндегі артық сатып алу мен нашар таратудан туындағанын көрсетті. Олар, көптеген басқа ашаршылықтардан өзгеше, адам басына шаққанда көбірек азық-түлік өндірген жерлерде күтпегендей көп өлім-жітім болғанын анықтады, бұл орталық жоспарланған азық-түлік сатып алу жүйесінің икемсіздігі аштықтан болған өлімдердің кем дегенде жартысын түсіндіреді. Экономикалық тарихшылар Джеймс Кунг пен Шуо Чен саясаткерлердің бәсекелестікке ұшыраған жерлерде артық сатып алу көбірек болғанын көрсетті. Сонымен қатар, Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) және орталық үкіметтің саясаты, әсіресе Үш Қызыл Ту және Социалистік Білім беру қозғалысы (СБҚ), аштықтың нашарлауына идеологиялық түрде зиян келтірді. ҚКП-ның Үш Қызыл Туы "1958 жылғы фанатизмді қозғады". "Барлық күшімізді жұмылдырып, биік мақсаттарға ұмтылып, үлкен, жақсы және экономикалық тиімді нәтижелермен социализмді құруға" шақыратын үш тудың бірі – Халықтық желінің іске асырылуы, шенеуніктердің астықтың молдығы туралы хабарлауға деген қысымына себеп болды. 1957 жылы құрылған СБҚ да түрлі жолдармен, соның ішінде "молшылықтың көрінеуін" (浮夸风) тудыру арқылы аштықтың ауырлығына әкелді. Халықтық желіден алынған егін өнімдерінің шамадан тыс үлкейтілген деректері жарияланғаннан кейін, "ешкім одан әрі хабарлауға "суық тигізуге" батыл болмады". СБҚ сонымен қатар шаруалардың мемлекеттік астық сатып алуды саботаждау үшін аш екенін сымақтайтынына сенген қастандық теорияларының пайда болуына әкелді.

Жергілікті биліктегі билік қатынастары

Жергілікті билік жоғары деңгейдегі биліктен кем емес, тіпті аштыққа көбірек әсер етті. Ұлы серпіліс дами келе көптеген провинция басшылары Мао және партияның жоғары лауазымды өкілдерімен жақындасып кетті. Жергілікті басшылар өздерінің қауымдастығы үшін дұрыс істеу мен саяси беделін сақтау арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Жер иелері кез келген қарсылықты «консервативтік оңшылдық» деп айыптай бастады, ол коммунизмге қарсы кез келген нәрсе ретінде кеңінен анықталды. Шаруаларға қарсы қастандықтар туралы тараған әңгімелердің салдарынан, отбасы үшін астық қорларын сақтау, Ұлы серпілістің іске асырылмауы керектігіне сену, тіпті жеткілікті еңбек ету – барлығы «консервативтік оңшылдықтың» түрі ретінде қарастырылды. Шаруалар ұжымдастыру және мемлекеттік астық сатып алу туралы ашық пікір білдіре алмай қалды. Жергілікті және ресми деңгейде үрей мен айыптау атмосферасының салдарынан аштыққа қарсы сөйлеу және әрекет етуге тырысу өте қиын болды. Цзэн Ұлы серпіліске берік сенді және жергілікті байланыстарды сақтаудың орнына жоғары лауазымды шенеуніктермен қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Цзэн әріптестерімен кеңеспей ауыл шаруашылығы жобаларын ұсынды, бұл Анхуэйдегі ауыл шаруашылығының күрт нашарлауына әкеп соқты. Партия хатшысы және провинцияның вице-губернаторы Чжан Кайфан Анхуэйде ашаршылық басталатыны туралы хабарларды естіп, Цзэннің көптеген саясатына қарсы болды. Цзэн Маоға Чжанның осындай болжамдары туралы хабарлады. Нәтижесінде Мао Чжанды «Пенг Дехуаидің партияға қарсы әскери тобының мүшесі» деп атап, оны жергілікті партиядан қуды. Цзэн ашаршылық жағдай төтенше болып кеткенде оның туралы хабарлай алмады, себебі бұл оның екіжүзділігін көрсеткен болар еді. Осы себепті ол «Анхуэйге дерлік жалғыз қолмен зиян келтірген ашық саяси радикал» деп сипатталды. Цзянси Анхуэйдегі жағдайға керісінше жағдайға тап болды. Цзянси басшылары Ұлы серпіліс бағдарламаларының кейбіреулеріне ашық қарсылық білдірді, тыныш күйде болды және тіпті маоистік экономикаға бейжай қарады. Басшылар өзара ынтымақтаса жұмыс істегендей, сонымен қатар жергілікті халықпен де байланыс орнатты. Ұлы серпіліс толыққанды жүзеге аспауына жағдай жасап, Цзянси үкіметі «залалды барынша азайтуға» тырысты. Осы зерттеулердің нәтижесінде Мэннинг пен Вемхьюер провинциялық басшылардың және олардың өңірлеріне жауапкершілігінің аштықтың ауырлығына себеп болғанын қорытындылады.

Local governments had just as much, if not more, influence on the famine than did higher rungs of government. As the Great Leap Forward progressed, many provincial leaders began aligning themselves with Mao and higher Party leaders. Local leaders were forced to choose between doing what was best for their community and guarding their reputation politically. Landlords began "denouncing any opposition as 'conservative rightism, which is defined broadly as anything anti communist. In an environment of conspiracy theories directed against peasants, saving extra grain for a family to eat, espousing the belief that the Great Leap Forward should not be implemented, or merely not working hard enough were all seen as forms of "conservative rightism". Peasants became unable to speak openly on collectivization and state grain purchase. With a culture of fear and recrimination at both a local and official level, speaking and acting against the famine became a seemingly impossible task. Zeng firmly believed in the Great Leap Forward and tried to build relationships with higher officials rather than maintain local ties. Zeng proposed agricultural projects without consulting colleagues, which caused Anhui's agriculture to fail terribly. Zhang Kaifan, a party secretary and deputy governor of the province, heard rumours of a famine breaking out in Anhui and disagreed with many of Zeng's policies. Zeng reported Zhang to Mao for such speculations. As a result, Mao labeled Zhang "a member of the 'Peng Dehuai anti Party military clique and he was purged from the local party. Zeng was unable to report on the famine when it became an emergency situation, as this would prove his hypocrisy. For this he was described as a "blatant political radical who almost single handedly damaged Anhui". Jiangxi encountered a situation almost opposite to that of Anhui. The leaders of Jiangxi publicly opposed some of the Great Leap programs, quietly made themselves unavailable, and even appeared to take a passive attitude towards the Maoist economy. As the leaders worked collaboratively among themselves, they also worked with the local population. By creating an environment in which the Great Leap Forward did not become fully implemented, the Jiangxi government "did their best to minimize damage". From these findings, scholars Manning and Wemheuer concluded that much of the severity of the famine was due to provincial leaders and their responsibility for their regions.

Табиғи апаттар

[[Файл:Луоку сары өзен көпіріне бару 1958 ж. Жоу Энлайға. 1958 жылдың шілдесінде Сары өзеннің су тасқыны 1708 ауылдағы 741 000 адамды зардап шекті және 3,04 миллион мю (жарты миллион акрдан астам) егістікті су басқан. Қытай үкіметінің су тасқынын алдын алу орталығының өкілі 1958 жылдың 27 шілдесінде былай деп мәлімдеді: Осы мәлімдемелерге қарамастан, басқа ғалымдар провинциялық деңгейдегі демографиялық деректерді ұсынды, бұл ауа райының да маңызды фактор екенін сандық тұрғыда дәлелдеді, әсіресе тым ылғалды жағдайларға тап болған провинцияларда. Экономист Дэниел Хаузер және басқалардың пікірінше, ашаршылықтың 69% -ы үкімет саясатының нәтижесінде, ал қалған 31% -ы табиғи апаттардың салдарынан туындады. Мао 1958 және 1959 жылдары ауылдық аймақтардағы тұрғындардың аштықтан зардап шегуі туралы толыққанды хабардар болған жоқ, өйткені туу көрсеткіші төмендеп, өлім-жітім деңгейі көтерілді. 1958 жылы Хэнань провинциясына сапарында Мао жергілікті шенеуніктердің мәлімдемесі бойынша, егін өнімділігі мыңнан үш мың пайызға дейін артқандығын көрді, бұл шенеуніктер ұйымдастырған 24 сағаттық қарбалас жұмыстардың нәтижесі деп айтылды, олар бұл шараны "спутниктерді ұшыру" деп атады. Бірақ бұл көрсеткіштер жалған болды, сондай-ақ Мао көрген егістіктер де жалған еді. Олар Мао сапары алдында жергілікті шенеуніктер тарапынан мұқият дайындалған, түрлі егістіктерден дәнді сабақтарды алып тастап, Мао үшін арнайы дайындалған егістікке отырғызған, ол өнімді егіндей көрінді. Жергілікті шенеуніктер Маоға көрсетілген бұл жалған демонстрациялардың құрбаны болды және шаруаларды "терең жырту және тығыз отырғызу" сияқты әдістерді қолдану арқылы қол жетпес мақсаттарға жетуге шақырды. Бұл жағдайды одан бетер нашарлатты, егін толығымен құрып, жерлер шөлейттенді. Маоның идеяларын дұрыс емес деп ешкім айта алмады, сондықтан шаруалар бұл жағдайды жалғастыру үшін бар күштерін жұмсады. Кейбіреулері көшеттерді төсек-орындар мен киімдеріне отырғызып, көшеттер тез өсіп шыққаннан кейін оларды егістікке отырғызды, нәтижесінде өсімдіктер биік және сау көрінді. Украинадағы кең көлемді советтік аштық (Голодомор) кезінде дәрігерлерге "аштықтан" қайтыс болғандарды өлім куәлігіне енгізуге тыйым салынды. Мұндай алдаулар жиі кездесетін. Аштық кезінде түсірілген танымал суретте Шандун провинциясынан келген қытай балалары бидай егілген егістіктің үстінде тұрғандай көрінеді, олардың салмағын көтере алатын сияқты. Шындығында, олар өсімдіктердің астында жасырылған орындықта тұрды, ал "егістік" жеке-жеке отырғызылған сабақтардан тұратын.

[[File:Luokou yellow river bridge visit zhou enlai 1958. jpg|thumb|Premier Zhou Enlai (center front) visited Luokou Yellow River Bridge during the 1958 Yellow River flood. In July 1958, the Yellow River flood affected 741,000 people in 1708 villages and inundated over 3.04 million mu (over half a million acres) of cultivated fields. The spokesperson of the Flood Prevention Center of Chinese government stated on 27 July 1958, that:

Despite these claims, other scholars have provided provincial level demographic panel data which quantitatively proved that weather was also an important factor, particularly in those provinces which experienced excessively wet conditions. According to economist Daniel Houser and others, 69% of the Famine was due to government policies while the rest (31%) was due to natural disasters. Mao was kept unaware of some of the starvation of villagers in the rural areas who were suffering, as the birth rate began to plummet and deaths increased in 1958 and 1959. In visits to Henan province in 1958, Mao observed what local officials claimed was increases in crop yield of one thousand to three thousand percent achieved, supposedly, in massive 24 hour pushes organized by the officials which they called "sputnik launches". But the numbers were faked, and so were the fields that Mao observed, which had been carefully prepared in advance of Mao's visit by local officials, who removed shoots of grain from various fields and carefully transplanted them into a field prepared especially for Mao, which appeared to be a bumper crop. The local officials became trapped by these sham demonstrations to Mao, and exhorted the peasants to reach unattainable goals, by "deep ploughing and close planting", among other techniques. This ended up making things much worse; the crop failed completely, leaving barren fields. No one was in a position to challenge Mao's ideas as incorrect, so peasants went to extreme lengths to keep up the charade; some grew seedlings in their bedding and coats and, after the seedlings quickly sprouted, "planted" them in fields—the bedding made the plants look high and healthy. Like in the massive Soviet created famine in Ukraine (the Holodomor), doctors were prohibited from listing "starvation" as a cause of death on death certificates. This kind of deception was far from uncommon; a famous propaganda picture from the famine shows Chinese children from Shandong province ostensibly standing atop a field of wheat, so densely grown that it could apparently support their weight. In reality, they were standing on a bench concealed beneath the plants, and the "field" was again entirely composed of individually transplanted stalks.

Мәдени революция

Сол жақтағы сурет: Лю Шаоцидің Солтүстік Корея сапары (1963). 1961 жылдың сәуір және мамыр айларында Қытай Халық Республикасының президенті Лю Шаоци Хунань провинциясының ауылдарында 44 күндік сапардан кейін ашаршылықтың себептерінің 30% табиғи апаттар, ал 70% адамның қателігі (三分天灾, 七分人祸) екенін анықтады. Мао Цзэдунның саясаты сынға түсті. Лю Шаоци, Дэн Сяопин және басқалар бірқатар экономикалық реформалар жүргізді, оның ішінде "санзи ибао" (三自一包) сияқты саясатты енгізді, ол ауыл шаруашылығы өнімдерін еркін сатуға және шаруалардың жеке жауапкершілігіне мүмкіндік берді. Бірақ Мао Цзэдун, Лю Шаоци және Дэн Сяопин арасындағы экономикалық және әлеуметтік саясатқа қатысты келіспеушіліктер күшейе берді. 1963 жылы Мао Социалистік тәрбиелеу қозғалысын, ал 1966 жылы Мәдени революцияны бастарды. Осы кезеңде Лю Шаоци табиғи апаттарды тек 30% деп бағалағаны үшін сатқын және жау агенті деп айыпталды. Оны ұрып-соғып, диабет және пневмонияға қарсы дәрі-дәрмек бермеді. 1969 жылы қайтыс болды.