Нацистік оккупация кезіндегі Нидерландтағы ашаршылық
Dutch famine of 1944–1945
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нидерландтағы ашаршылық (1944-1945). 22 мыңға жуық адам қаза болды, 4.5 млн адам аштан құтылу үшін халықтық асханаларға жүгінді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нацистік оккупация салдарынан Нидерландта кең тараған ашаршылық
A Widespread Famine in the Nazi occupied Netherlands caused by the occupation
1944–1945 жылдардағы Нидерланд ашаршылығы, сонымен қатар "Аштық қысы" (нидерланд тілінен Hongerwinter) деп те белгілі, Германия басып алған Нидерландта, әсіресе үлкен өзендердің солтүстігіндегі тығыз қоныстанған батыс провинцияларда, 1944–1945 жылдардың салыстырмалы түрде суық қысында, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай болған. Германияның блокадасы шаруа қожалықтарынан азық-түлік пен отын жеткізілімдерін тоқтатты. Шамамен 4,5 миллион адам зардап шекті және халықтық асханалардың арқасында аман қалды. Ло де Йонг (1914–2005), "Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Нидерланд Корольдігі" кітабының авторы, ашаршылықтан кем дегенде 22 000 адам қаза тапқанын есептейді. Тағы бір автор ашаршылықтан 18 000 адамның қаза болғанын мәлімдеді. Құрбандардың көп бөлігі қарт адамдар еді. Ашаршылық алдымен Швециядан Нидерланд порттарына жеткізілген "швед наны" ұнының көмегімен жеңілдетілді, содан кейін Корольдік әуе күштері, Корольдік Канада әуе күштері және АҚШ әуе күштері азық-түлікпен әуе арқылы жеткізіп берді – оккупациялық немістермен, егер немістер гуманитарлық рейстерге оқ атпаса, одақтастар неміс позицияларын бомбаламайды деген келісімге келгеннен кейін. Бұл "Манна" және "Чаухаунд" операциялары болды. "Фауст" операциясы да провинцияға азық-түлік тасыды. Гуманитарлық миссиялар төтенше жағдайды азайтып, ашаршылық 1945 жылдың мамыр айында одақтастар Нидерландты азат еткеннен кейін ғана тоқтады.
The Dutch famine of 1944–1945, also known as the Hunger Winter (from Dutch Hongerwinter), was a famine that took place in the German occupied Netherlands, especially in the densely populated western provinces north of the great rivers, during the relatively harsh winter of 1944–1945, near the end of World War II. A German blockade cut off food and fuel shipments from farm towns. Some 4.5 million were affected and survived thanks to soup kitchens. Loe de Jong (1914–2005), author of The Kingdom of the Netherlands During World War II, estimated at least 22,000 deaths occurred due to the famine. Another author estimated 18,000 deaths from the famine. Most of the victims were reportedly elderly men. The famine was alleviated first by "Swedish bread" flour shipped in from Sweden to Dutch harbours, and subsequently by the airlift of food by the Royal Air Force, the Royal Canadian Air Force, and the United States Army Air Forces – after an agreement with the occupying Germans that if the Germans did not shoot at the mercy flights, the Allies would not bomb the German positions. These were Operations Manna and Chowhound. Operation Faust also trucked in food to the province. Although the humanitarian missions mitigated the emergency, the famine persisted and ended only with the liberation of the Netherlands by the Allies in May 1945.
Себептер
1944 жылдың жазында Д-күнінен кейін одақтас әскерлер өздерін таңқалдырғандай Нормандиядан жылдам ілгерілеп, Солтүстік Франция мен Бельгияны басып алды. Нидерландта неміс қорғанысының күйреуі алдағы уақытта болады деп күтілгендіктен, Нидерландтың ұлттық темір жолдары 1944 жылдың қыркүйегінде басталатын жалпыұлттық теміржол ереуіліне қатысуға шақыруды қабылдады, бұл шақыру эмиграциядағы Нидерланд үкіметінен келген еді. Бұл дәл сол айда одақтас әскерлерінің шығыс Нидерланд аумағына өткір шабуыл жасаған «Market Garden» операциясының басталуымен бірге болды. Одақтастар Нидерландтың оңтүстік бөлігін жылдам босата алды, бірақ «Market Garden» операциясы Арнемдегі Рейн өзенінен көпірді басып алуға тырысқанда неміс контршабуылынан кейін сәтсіз аяқталғандықтан, олардың ілгерілеуі тоқтатылды. Сонымен қатар, 24 қыркүйекте Германия әкімшілігінің рейхскомиссары Артур Зейсс-Инкварт теміржолдарды, телефон желілерін немесе пошта бөлімдерін саботаждау қатаң және жаппай жазаланатыны туралы ескерткеннен кейін, Вермахтты басқарған Фридрих Кристиансен басқаратын нацистік әскери басшылық Нидерландтың батысына барлық азық-түлік тасымалына эмбарго енгізу арқылы неміс жауабын іске асыра бастады. Азық-түлік эмбаргосы одақтас әскерлеріне қарсы әскери контршабуыл («Market Garden») аяқталып жатқан 27 қыркүйекте бірден күшіне енді. Эмбарго үш аптадан кейін ішінара алынды, ал алты аптадан кейін, 1944 жылдың қараша айының басында толығымен алынды, себебі немістер хаос пен аурудың таралуынан қорқыды. Алайда, блокаданы жеңілдету азық-түлікпен жабдықтауды қайта жандандыруға және эмбаргоға дейінгі деңгейге жеткізуге әкелмеді. Қыс суының күшеюі, отын, көлік құралдары сияқты басқа ресурстардың азаюы, немістердің көлік шектеулері, жүк жіберудегі кешігулер және қорғаныс мақсатында су тасқыны жасау сияқты әкімшілік және логистикалық қиындықтар салдарынан туындаған азық-түлік тапшылығы күшейе берді. Сондай-ақ, эмбарго кезінде қара нарыққа азық-түлікпен жабдықтауға ауысқан фермерлер мен саудагерлердің сол бағытта жұмыс істеуін жалғастыруы да себеп болды. 1944 жылдың соңғы екі айында ресми түрде бөлінетін рациондық қорлар азайды: алдымен баяу, содан кейін күрт. 1944 жылдың маусым айындағы рациондық жағдай келесі айларда, әсіресе қазан айында азық-түлік құндылығы бойынша нашарлады. Стратегиялық Антверпен порты Шелда шайқасында қауіпсіздігі қамтамасыз етілгенше және тазартылғанша пайдалануға жарамсыз болғандықтан, Германияға одақтастардың ілгерілеуі жабдықтау мәселелеріне байланысты кешіктірілді. Бірақ Монтгомери «Market Garden» операциясына және Булонь, Кале және Дюнкерк сияқты француз арнасының порттарын басып алуға басымдық берді, олар қатаң қорғалды және шегінетін немістердің қиратуына ұшырады. Бұл жағдайлардың салдарынан немістер Нидерландтағы негізгі өзендердің солтүстігінде мықты бекініске ие болды, бұл аймақтың 1944 жылдың соңына дейін одақтастардың бақылауына өтуі күтілген еді.
After D Day in the summer of 1944, the Allied forces, to their own surprise, swiftly advanced from Normandy and overran northern France and Belgium. In anticipation of a likewise imminent collapse of German defences in the Netherlands, the Dutch national railways complied with the exiled Dutch government's appeal for a nationwide railway strike starting in September 1944. This precisely coincided with the beginning of Operation Market Garden, the Allied forces' sharp thrust offensive deep into eastern Dutch territory that same month. The Allies were able to swiftly liberate southern portions of Dutch territory, but ceased their advance further into the Netherlands when Operation Market Garden failed in its attempt to seize a bridge across the Rhine at Arnhem after a German counter offensive. Meanwhile, after a public warning by the German administration's Reichskommissar Arthur Seyss Inquart on September 24 that sabotage of the railways, telephone lines, or post offices would be severely and collectively punished, the Nazi military command led by Wehrmachtbefehlshaber Friedrich Christiansen began to implement the German retaliation by placing an embargo on all food transports to the western Netherlands. The food embargo started immediately as the military counter offensive against Allied troops (Market Garden) was winding down on September 27. The embargo was partially lifted after three weeks, and fully lifted after six weeks in early November 1944, because the Germans feared chaos and disease might spread. This lifting of the blockade, however, didn't lead to food supply resuming and reaching pre embargo levels. The drastic food scarcity that was ignited continued to persist as a result of the increasingly harsh winter, increasing scarcity of other resources such as fuel, vehicles, the ongoing administrative and logistic inconveniences caused by the Germans, such as transport restrictions, shipment delays, and defensive flooding; as well as due to farmers and traders who had switched to supplying the black market during the embargo remaining in that parallel circuit. In the last two months of 1944 the officially distributed ration stock supply began to dwindle: first slowly, then drastically. The rations, which had been relatively stable up to around D Day (June 1944), became progressively less and less worth in food value in the subsequent months, particularly in October and beyond. The overall Allied advance into Germany was delayed by supply problems as the strategic port of Antwerp was not usable until the approaches had been secured and cleared in the Battle of the Scheldt. But Montgomery had given priority to "Market Garden" and to the capture of the French Channel ports like Boulogne, Calais, and Dunkirk, which were resolutely defended and had suffered demolitions by the retreating Germans. These developments led to Germans becoming more securely entrenched north of the major rivers in all of the Netherlands, which originally had been anticipated to fall into the hands of the Allies before the end of 1944.
Аштық
1944 жылдың соңғы айларында, алдағы ашаршылықты күтіп, ондаған мың бала қалалардан ауылға әкелінді, көпшілігі соғыс аяқталғанға дейін сонда қалды. Қазан айында елдің әлі де оккупацияланған бөліктерінде азық-түлік тапшылығы күшейе бастады. Бірақ, әсіресе Нидерландының батыс қалаларында түрлі азық-түлік тауарларының қоры тез сарқылып, толығымен бітті. Амстердам сияқты қалаларда 1944 жылдың қараша айының соңында ересектердің рационы күніне 1000 калориядан (4200 килоджоуль) төмендеді, ал 1945 жылдың ақпан айының соңында батыста 580 калорияға дейін түсті. Осы "Аштық қысы" кезінде бірнеше фактор бірігіп, Нидерландының батысындағы ірі қалаларда аштыққа алып келді. 1945 жылдың қаңтар айындағы қыс тым қатал болды, өзендер мен каналдар мұздап, 1945 жылдың қаңтар айының басы мен ақпан айының басында шамамен бір ай бойы қайықпен тасымалдаудың маңызды жүйесін тоқтатты. Сонымен қатар, неміс әскері елді су басу үшін және одақтастардың ілгерілеуіне кедергі келтіру үшін доктар мен көпірлерді қиратты. Бұл салдарынан, әсіресе солтүстік және батыстағы жердің шамамен 250 000 гектары суға батты, тасымалдау жолдарын бұзып, аймақтарды бір-бірінен оқшаулады. Үшіншіден, одақтастардың бомбалауы азық-түлікті жаппай тасымалдауды өте қиын етті, себебі одақтастардың бомбалаушылары неміс әскери және азаматтық жүктерді ажырата алмады. Нидерландының оңтүстік-шығысы (Маас аңғары) және оңтүстік-батысы (Вальхерен мен Бевеланд) батыстың негізгі майданына айналғандықтан, бұл жағдайлар қазіргі азық-түлік қорын жеткілікті мөлшерде тасымалдауды дерлік мүмкін емес етті. Азық-түлік тапшылығы барлық оккупацияланған аймақтарға әсер етті, бірақ аштық деңгейі елдің батыс бөлігінде, 4,5 миллион адам тұратын жерде жетілді. Май 1944 жылдың қазан айынан кейін жоғалып кетті, теміржол ереуілінен кейін батыс Нидерландына теміржол көлігі тоқтағаннан кейін көп ұзамай. Өсімдік майының қоры адам басына 1,3 литрден тұратын жеті айлық қорға дейін азайды. Бастапқыда екі апта сайын 100 грамм ірімшік берілді, ал ет купондары құндылығын жоғалтты. Нан рационы аптасына 2200 граммнан 1800 граммға, содан кейін 1400 граммға дейін төмендеді. Кейін қазан айында 1000 граммға, ал 1945 жылдың сәуірінде аптасына 400 граммға дейін төмендеді. Бір килограмм картоппен бірге бұл апталық рационды құрады. Қара нарықта да азық-түлік таусыла бастады, газ, электр және жылу өшірілгендіктен, барлығы қатты суықтап, аштықтан зардап шекті. Лала және қант қызылшасы жиі желінді. Үйлер мен жиһаздар бөлшектелді, ал ағаштарды жылыту үшін отын ретінде кесуге мәжбүр болды. Азық-түлік іздеу үшін нидерландтар фермаларда бағалы заттарын азық-түлікке айырды, ондаған шақырымдар қашықтыққа жүрді. Батыс Нидерландының үш ірі қаласында (Гаага, Роттердам және Амстердам) өлім-жітім 1944 жылдың желтоқсанында басталды, 1945 жылдың наурызында ең жоғары деңгейге жетті, бірақ 1945 жылдың сәуір және мамыр айларында да жоғары деңгейде қалды. Еліміздің барлық жерінде нашар тамақтану кеңінен тараған еді. Аштық қаңтар айында толыққанды басталды, бірақ ең қасіретті ай 1945 жылдың наурызы болды.
In the last months of 1944, in anticipation of the coming famine, tens of thousands of children were brought from the cities to rural areas where many remained until the end of the war. In October, food shortages began to escalate everywhere in the still occupied parts of the country. But particularly in the cities in the western Netherlands the stocks of various food items rapidly ran out in their entirety. The adult rations in cities such as Amsterdam dropped to below 1000 calories (4,200 kilojoules) a day by the end of November 1944 and to 580 calories in the west by the end of February 1945. Over this Hongerwinter ("Hunger winter"), a number of factors combined to cause starvation in especially the large cities in the West of the Netherlands. The winter in the month of January 1945 itself was unusually harsh, freezing rivers and canals and thereby prohibiting the important system of supply transport by boat for roughly a month between early January 1945 and early February 1945. Also, the German army destroyed docks and bridges to flood the country and impede the Allied advance. This led to significant amount of land, particularly in the north and west, up to 250.000 hectare in total, to become flooded, further distorting supply routes and isolating regions from each other. Thirdly, Allied bombing made it extremely difficult to transport food in bulk, since Allied bombers could not distinguish German military and civilian shipments. As the south eastern (the Maas valley) and the south western part of the Netherlands (Walcheren and Beveland) became one of the main western battlefields, these conditions combined to make the transport of existing food stocks in large enough quantities nearly impossible. Malnutrition affected all occupied areas, but starvation level was reached in the western section of the country, then home to 4.5 million people. Butter disappeared after October 1944, shortly after railway transport to the western Netherlands stopped due to the railway strike. The supply of vegetable fats dwindled to a minuscule seven month supply of 1.3 liters per person. At first 100 grams of cheese were allotted every two weeks; meat coupons became worthless. The bread ration had already dropped from 2,200 to 1,800 and then to 1,400 grams per week. Then it fell to 1,000 grams in October, and by April 1945 to 400 grams a week. Together with one kilogram of potatoes, this then formed the entire weekly ration. The black market increasingly ran out of food as well, and with the gas and electricity and heat turned off, everyone was very cold and very hungry. Tulip bulbs and sugar beets were commonly consumed. Furniture and houses were dismantled and trees were felled to provide fuel for heating. In search of food, Netherlanders would walk for tens of kilometres to trade valuables for food at farms. Deaths in the three big cities of the Western Netherlands (The Hague, Rotterdam, and Amsterdam) started in earnest in December 1944, reaching a peak in March 1945, but remained very high in April and May 1945. Malnutrition was rampant throughout all of the country. The famine was fully underway by January but the deadliest month would become March 1945.
Гуманитарлық көмек
Сол айдың ортасында "швед наны" деп аталатын швед Қызыл Крестінің ұны (алғашқыда қаңтарда Швециядан келген, бірақ жүк тасымалы солтүстік Дельфиджл портында түсірілмей тоқталып қалды) қалалар, кенттер мен ауылдардағы голландиялық нан пісіру орындарының желісіне жеткізіле бастады. Олар оны нан пісіру және жергілікті халыққа бөлу үшін пайдаланды. Көптеген адамдар үшін бұл айлар бойы жемеген нағыз нан (қоспалары араластырылмаған) болды. Келесі айда тағы да гуманитарлық көмек көрсетілді, бұл жолы әуеден жеткізілді. 29 сәуір мен 7 мамыр аралығында Ұлыбритания Корольдік әуе күштері мен Канада Корольдік әуе күштері "Манна" операциясын жүргізді. 1-8 мамыр аралығында АҚШ Әскери-әуе күштері "Чаухаунд" операциясын жүргізді. Немістер гуманитарлық миссияны орындап ұшып келе жатқан ұшақтарға оқ атпауға келісті, ал одақтастар неміс бекіністерін бомбалаудан бас тартты. Үшінші гуманитарлық көмек елдің шығысынан құрлықтағы азаматтық көліктік желі арқылы ұйымдастырылды. "Фауст" операциясы деп аталған азық-түлік 2 мамырдан бастап жүк көліктерімен алдымен орталықта орналасқан Рейненге, содан кейін батысқа таратылды.
By the middle of that month Swedish Red Cross flour, known as the "Swedish bread", (which had originally arrived in January from Sweden, but the shipment had been stuck unloaded in the northern harbour of Delfzijl) began to reach a network of Dutch bakeries in cities, towns and villages, who used it to bake bread and ration it to the local population. For many, that was the first proper bread (without diluted ingredients) they consumed in months. The following month, more humanitarian interventions took place, this time by airdrops. From 29 April to 7 May Operation Manna was conducted by the Royal Air Force and Royal Canadian Air Force. From 1 to 8 May, the U. S. Army Air Forces conducted Operation Chowhound. The Germans agreed not to shoot at the planes flying the mercy missions, and the Allies agreed not to bomb German positions. A third humanitarian assistance was domestically organized via a land based, civilian supply chain from the east of the country. Called Operation Faust, food was trucked beginning on 2 May, first to the centrally located Rhenen before further distribution westwards.
Аштықтың аяқталуы
Голландиядағы ашаршылық одақтастардың елді азат етуімен аяқталды. Нидерландыдағы Вермахт әскерлері 5 мамырда, Германияның толық капитуляциясына және Еуропадағы соғыстың ресми аяқталуына екі күн бұрын тәслим болды. Азат етілген елге үздіксіз және жаңа гуманитарлық көмек көрсетілді, ал 1945 жылдың жазының басында өлім-жітім көрсеткіші жылдам түрде қалыпқа келді.
The Dutch famine ended with the liberation by the Allies. Wehrmacht forces in the Netherlands surrendered on May 5, two days before Germany's overall surrender and official end of the war in Europe. Ongoing and new humanitarian assistances took place in the liberated country and the death rate quickly returned to normal figures by the early summer of 1945.
Мұра
1944–1945 жылдардағы Голландия ашаршылығы – қазіргі заманғы, дамыған және сауатты елде болған, бірақ соғыс пен оккупацияның ауыртпалығынан зардап шеккен сирек кездесетін ашаршылық оқиғасы. Мұқият құжатталған тәжірибе ғалымдарға ашаршылықтың адам денсаулығына тигізетін әсерін өлшеуге көмектесті. Голландия ашаршылығы кезінде туған балаларға жасалған зерттеуде жүкті әйелдердің ашаршылыққа ұшыраған балалары диабет, семіздік, жүрек-қан тамырлары аурулары, микроальбуминурия және басқа да денсаулық проблемаларына көбірек бейімделгені анықталды. Ашаршылық кезінде қыз бала күткен жүкті әйелдердің немерелері де туғанда кішкентай болып, кейінірек денсаулықтарымен байланысты мәселелерге жиі тап болды. Бұл аналық жасушадағы жұмыртқаның зақымдануын немесе эпигенетикалық өзгерістерін көрсетеді, бұл құбылыс ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлік деп аталады. Целиак ауруының себебін анықтауда да Голландия ашаршылығының әсері болуы мүмкін. Бидайдың тапшылығы салдарынан балалар бөліміндегі целиакпен ауырған науқастардың жағдайы жақсарды. Әңгімелерде алғашқы нанның бағалы порциялары енді ауырмайтын балаларға беріліп, дереу қайталануға себеп болғаны айтылады. Осылайша, 1940 жылдары голландиялық педиатр доктор Виллем Дикке бұрынғы зерттеулерінде айтқан гипотезасын растады – бидайды тұтыну целиак ауруын күшейтеді. Кейін Дикке өз теориясын дәлелдеді. Одри Хепберн балалық шағын Голландияда (ресми түрде Арнемде, содан кейін Велпте) ашаршылық кезінде өткізді және кейіннен байлыққа ие болғанына қарамастан, өмір бойына денсаулығымен байланысты жағымсыз салдарларға тап болды. Оның нәтижесінде анемия, тыныс алу жолдарының аурулары және ісіну пайда болды. Анасының жүктілігінің екінші триместрінде зардап шеккен балаларға жасалған кейінгі академиялық зерттеулерде олардың арасында шизофренияның көбеюі анықталды. Сондай-ақ, олардың арасында шизотипиялық мінез-құлық және неврологиялық кемістіктер де көбейді.
The Dutch famine of 1944–45 was a rare case of a famine which took place in a modern, developed, and literate country, albeit one suffering under the privations of occupation and war. The well documented experience has helped scientists to measure the effects of famine on human health. The Dutch Famine Birth Cohort Study found that the children of pregnant women exposed to famine were more susceptible to diabetes, obesity, cardiovascular disease, microalbuminuria and other health problems. Grandchildren of pregnant women carrying female babies during the famine were also shown to be smaller at birth and suffer increased health issues later in life. This suggests damage or epigenetic changes to the ova developing inside the female fetus in utero, a phenomenon known as intergenerational inheritance. The discovery of the cause of coeliac disease may also be partly attributed to the Dutch famine. With wheat in very short supply there was an improvement at a children's ward of coeliac patients. Stories tell of the first precious supplies of bread being given specifically to the (no longer) sick children, prompting an immediate relapse. Thus in the 1940s the Dutch paediatrician Dr. Willem Dicke was able to corroborate his previously researched hypothesis that wheat intake was aggravating coeliac disease. Later Dicke went on to prove his theory. Audrey Hepburn spent her childhood in the Netherlands (officially residing in Arnhem, then in Velp) during the famine and despite her later wealth she had lifelong negative medical repercussions. She had anemia, respiratory illnesses, and œdema as a result. Subsequent academic research on the children who were affected in the second trimester of their mother's pregnancy found an increased incidence of schizophrenia in these children. Also increased among them were the rates of schizotypal personality and neurological defects.